De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Disseruimus libro superiore de libris ipsis sacris, ut eorum numerum et auctoritatem ab haereticorum calumniis vindicaremus. Sequitur, ut de librorum eorumdem variis editionibus, id est, Hebraica, Chaldaica, Graeca, Latina, Germanica, Gallica, et similibus, quae vulgares dicuntur, breviter disseramus. Parum enim prodesset, librorum divinorum numerum non ignorare, si cui editioni ex tam variis, quae nunc exstant, auctoritas tribuenda sit ignoraremus.

Ut igitur ab editione Hebraica ordiamur, duo sunt quae veniunt in quaeestionem. Unum, an Scriptura illa ipsa quae a Mose et Prophetis condita est, ad nos usque pervenerit. Alterum, an ea Scriptura quae Hebraicis codicibus continetur, perverso studio Judaeorum ita corrupta ac depravata sit, ut auctoritatem nullam in Ecclesia mereatur.

De priore quaestione duplex sententia est. Una eorum qui docent, Scripturam sacram universam periisse tempore captivitatis Babylonice, quando civitas eversa, et Templum incensum fuit, ac deinde ab Esdra fuisse rursum reparatam, Spiritu sancto ei suggerente et dictante omnia, sicut antea fuerant. Ita sentire videtur Basilius in epist. ad Chilonem: «Hic campus, inquit, in quo secessu facto, Esdras omnes divinos libros ex mandato Dei eructavit.» Haec ille. Addunt quidam in eamdem sententiam Irenaeum, Tertullianum, et Clementem Alexandrinum, sed illi non aperte hoc docent.

Haec opinio improbabilis nobis videtur. Non enim alio fundamento nititur, quam testimonio libri apocryphi, id est, lib. IV. Esdrae cap. 14., ubi disertis verbis scribitur, Esdrae totis quadraginta diebus divino spiritu afflatum dictasse quinque viris, qui summa celeritate quae ab eo dicebantur excipiebant, atque eo modo universam Scripturam quae plane perierat esse reparatam. Sed hic liber non modo apocryphus est, et ab Ecclesia Catholica nunquam receptus, sed etiam multis in locis redolet fabulas Judaicas, et in hoc ipso cap. 14. non aliter loquitur de quibusdam libris occultis et perfectioribus, quam omnes Thalmudistae faciant de sua Cabala. Quare potius testimonium libri hujus detrahit huic sententiae fidem, quam afferat: ex libris autem canonicis nihil tale colligitur.

Quod autem quidam dicunt, id colligi ex lib. II. Esdrae cap. VIII. tantum abest, ut sit verum, ut potius contrarium inde colligatur. Sic enim habemus: Dixerunt Esdrae Scribae, ut adferret librum legis Mosis: attulit ergo Esdras, etc.¹ non dixerunt, ut iterum componeret librum Legis, sed ut adferret, quia sciebant adhuc inveniri. Praeterea etsi Scriptura quae publice servabatur in Templo fuerit incensa, et perierit; tamen incredibile est, non fuisse etiam aliqua exempla, vel certe partes eorum apud privatos homines, et praecipue apud Ezechielem, Danielem, Hieremiam, Aggaeum, Zachariam, Mardochaeum, et ipsum Esdram, qui tunc vivebant, et quibus sine dubio curae fuit Lex Domini.

Est ergo altera sententia, fuisse quidem Esdram librorum sanctorum instauratorem, non omnia iterum dictando, sed colligendo et ordinando Scripturas in unum corpus, quarum partes variis in locis invenerat, et etiam emendando, si quae depravata erant negligentia scribarum, cum toto tempore captivitatis negligenter Lex servata sit, cum non haberent Judaei Templum et tabernaculum.

Ita sensisse videntur gravissimi auctores. Nam Chrysostomus homil. 8. in epist. ad Hebr. docet, Esdram ex reliquiis Scripturae iterum eam composuisse. Hilarius praefat. in Psal. ait, Esdram omnes Psalmos collegisse, et ex eis unum librum confecisse. Theodoretus praefat. in Psalm. ait, Scripturam veterem depravatam tempore captivitatis, ab Esdra fuisse restitutam. Quod idem mihi significasse videntur Iraeneus lib. III. cap. 25. Tertullianus lib. de hab. mulier., et Clemens lib. I. Stromat. Dicunt enim, Esdram recensuisse et instaurasse libros omnes Testamenti veteris: sed non addunt, memoriter, nec meminerunt historiae illius, quae habetur in lib. IV. Esdrae.

B. Hieronymus in prolog. Galeat dicit, Esdram invenisse novas litteras Hebraicas, et antiquas quidem reliquisse Samaritanis, novas autem tradidisse Judaeis, quibus etiam nunc utimur. Nam ut idem Hieronymus in cap. IX. Ezech. testatur, littera postrema alphabeti Hebraici antiqui similis erat T Graecorum, et figuram crucis referebat, quoniam finis legis Christus crucifixus est: nunc postrema littera alphabeti nullam videtur habere crucis similitudinem. Proinde sine dubio novas litteras habemus. De nova autem librorum sanctorum editione per Esdram facta nihil Hieronymus dicit, cum tamen ibi maxime esset locus dicendi.

Denique, si Esdras libros sanctos iterum dictasset, verisimile est, eum id facturum fuisse non lingua Hebraica, sed Chaldaea, vel mixta ex Hebraica et Chaldaea, quae tunc erat in usu, et qua videmus scriptos esse libros Esdrae, et Danielis: at certum est, sanctos libros praeter istos Esdrae et Danielis lingua Hebraica esse scriptos, et illa ipsa, qua Adam et Eva, et Patriarchae omnes locuti sunt. Quod manifeste colligitur ex nominum propriorum etymologia, quae saepe non invenitur in ulla alia lingua.

Ac ut pauca exempla de multis proferamus. Dixit Adam de uxore sua recens creata: Haec vocabitur virago, Hebraice אִשָּׁה quia sumpta est de viro, qui in Hebraeo dicitur אִישׁ.² At in nulla alia lingua vir et mulier habent hanc nominis similitudinem. Nam Chaldaica lingua, quae Hebraicae est affinis, vir dicitur בַּעַל, mulier אִתְּתָא quae ne unam quidem litteram communem habent. Pari ratione Graeca vocabula ἀνήρ et γυνή, et Latina, vir et mulier, nullam inter se habent similitudinem litterarum. Aut igitur non dixit Adam ea verba, quae supra posuimus, et Prophetarum eximius mentietur: aut fateamur necesse est, ea lingua divinos libros scriptos esse, qua primi homines utebantur. Similia sunt quae in Scripturis dicuntur de ratione nominis Evae, Cain, Abel, Seth, Noe, Phaleg, Abraham, Isaac, Jacob, et omnium ejus filiorum; necnon montium, fluminum, urbium, aliarumque multarum rerum: siquidem in Hebraica lingua semper allusiones illae similium vocum reperiantur; in caeteris linguis aut nunquam, aut raro.

Denique linguam Hebraicam, qua sacros libros scriptos esse videmus, antiquissimam, atque adeo primam omnium linguarum esse testatur, tum ipsius brevis et simplicitas, tum auctoritas doctissimorum hominum. Vide Eusebium lib. X. Praeparat. Evangel. c. II. Ambrosium in cap. III. ad Philippen. Hieronymum in epist. ad Damasum de visione Isaïae; Augustinum lib. XVI. De Civit. Dei cap. 11. Neque his repugnat, quod Augustinus lib. XVI. De Civit. Dei capit. ult. dicit, linguam Hebraeam inventam post tempora Noe. Non enim Augustinus indicare voluit, eam linguam antea non fuisse, sed solum tunc primum coepisse vocari linguam Hebraeam. Ut enim recte explicat Eucherius in cap. XI. Genes., ante divisionem linguarum, lingua Hebraea communis erat omnibus hominibus, et ideo non habebat certum nomen: at tempore Heber, cum multae linguae esse coepissent, illa communis ad distinctionem aliarum dicta est Hebraea, quia mansit in domo Heber, unde Hebraei dicti sunt.

Cum igitur planum sit, libros Esdrae plenos esse vocibus Chaldaicis: libros autem legis et Prophetarum puro Hebraico idiomate scriptos esse; planum quoque videri debet, Legis et Prophetarum libros non ab Esdra, sed a Mose et antiquis Prophetis conscriptos non habere.

Sequitur nunc altera quaestio, integrane, an corrupta et vitiata sit Hebraica editio. Ac primum haeretici hujus temporis odio editionis vulgatae, nimium tribuunt editioni Hebraicae. Calvinus enim in Antid. Conc. Trid., necnon Kemnitius in exam. ejusdem Conc.; et Georgius Major praefat. in Psal. omnia examinari et emendari volunt ad Hebraeum textum, quem purissimum fontem non semel appellant.

Quae sententia apertissime falsa est. Nam in primis Calvinus Institut. cap. VI §. 11. contendit, esse legendum Isaia IX. et vocabitur admirabilis, etc. at Hebraeus textus modo non habet vocabitur, id est וקדא sed vocabit וקדא; neque ignoravit Calvinus, meliorem hoc loco vulgatam editionem esse, quam Hebraicam. Sic enim ait: «Neque est, quod oblatrent Judaei, et sic lectionem invertant: hoc est nomen quod vocabit eum Deus, fortis, pater futuri saeculi, ac demum hoc unum Filio reliquum faciant, ut sit princeps pacis: quorsum enim tot epitheta in Deum hoc loco congesta forent?» Igitur confessione Calvini, turbidus alicubi fluit ille fons, quem ipse idem ubique purum videri volebat. Pari ratione Hierem XXIII. vult ibidem Calvinus esse legendum, et hoc est nomen quod vocabunt eum, Dominus justitia nostra. At fons Hebraicus constanter habet וקראו vocabit eum, non וקראחו vocabunt eum.

Praeterea Psalm. XXI. nemo Christianorum est qui non legat: Foderunt manus meas et pedes meos: textus vero Hebraici legunt, sicut leo בארץ non foderunt, quod dicitur בריו: item Psal. XVIII. Hebraici codices legunt: In omnem terram exivit קים, id est, linea, sive perpendiculum eorum; cum tamen LXX. verterint φθόγγος ἀντῶν: et eorum versionem approbaverit B. Paulus Rom. X. ubi hunc Psal. citat. Quid quod Hieronymus ad litteram reddidit ex Hebraeo exivit sonus eorum? ut omnino necesse sit, aut Paulum et Hieronymum reprehendere, aut certe fateri, fontem hoc loco non esse purum. Verisimile autem est legi debere קוֹל, una enim littera tantum addita, ex קים fit קוֹל. Adde, quod interdum desunt integrae sententiae in Hebraeo, cum non desint nec in versione LXX., nec in Hieronymi translatione. Exemplum habemus Exod. II. ubi deest totum illud. Alium quoque genuit, et vocavit nomen ejus Eliazer dicens: Deus patris mei auxiliatus est mihi, et liberavit me de manu Pharaonis.¹

His igitur omissis, qui Hebraico fontis nimiam puritatem falso attribuunt; aliis quoque occurrendum videtur, qui zelo quidem bono, sed nescio an secundum scientiam, omnino contendunt, Judaeos in odium Christianae Fidei studiose depravasse, et corrupisse multa loca Scripturarum. Ita docet Jacobus Episcopus Christopolitanus praefat. in Psalm., et Canus lib. II. cap. 13. de loc. Theolog.

Pugnant autem adversus hanc sententiam gravissima argumenta. Primum est Origenis in VIII. lib. in Isaiam, ut Hieronymus refert in c. 6. Isaiae, et Hieronymi ibidem qui hunc in modum ratiocinatur: Si Scripturas Hebraei aliquando corruperunt, vel id fecerunt ante Christi adventum, vel postea. Si antea; quare Christus et Apostoli nunquam eos de tam insigni crimine reprehenderunt, praesertim cum leviora non tacuerint? Quare Dominus ait Jo: V. Scrutamini Scripturas; et Matth. XXIII. Super cathedram Moysi sederunt Scribe et Pharisaei; omnia ergo quaecumque dixerint vobis servate, et facite?² Cui credibile erit, Christum ad corruptas Scripturas legendas sine ulla praemonitione homines invitasse: vel ad corruptores audiendos et sequendos amandasse? Sin autem post Christi adventum id factum est; quo pacto testimonia quae a Christo et Apostolis citantur, omnia fere inveniuntur nunc in Mose et Prophetis ut ab illis citata sunt? Numquid forte sic ea protulerunt, ut per spiritum cognoscebant depravanda postmodum a Judaeis fuisse? Igitur si nec ante, nec post Salvatoris adventum sacrae Litterae ab Hebraeis vitiatae sunt, illud certe sequitur, ut nunquam vitiatae sunt. Atque hoc Hieronymi, et Origenis argumentum est.

Alterum argumentum est S. August. in lib. XV. de Civit. Dei cap. 43. qui inde hoc probat, unde quod non videatur ullo modo credibile, Judaeos voluisse suis codicibus eripere veritatem, ut nostris detraherent auctoritatem: et etiam si voluissent, non sit verisimile potuisse. Sed verba ipsius audiamus: «Si quaeram, inquit, quid sit credibilius, Judaeorum gentem tam longe lateque diffusam, in hoc conscribendum mendacium uno consilio conspirare potuisse: et dum aliis invident auctoritatem, sibi abstulisse veritatem? An 70 homines, qui etiam ipsi Judaei erant, in uno loco positos, ipsam veritatem gentibus alienigenis invidisse, et communicato istud fecisse consilio; quis non videat, quid proclivius, faciliusque credatur? Sed absit, ut prudens quispiam vel Judaeos cujuslibet perversitatis atque malitiae tantum potuisse credat in codicibus tam multis, et tam longe lateque dispersis, vel LXX. illos memorabiles viros hoc de invidenda Gentibus veritate unum communicasse consilium.» Haec Augustinus.

Dicet aliquis, generalem istam depravationem Hebraicorum codicum post Augustini et Hieronymi tempora accidisse: proinde eorum testimonia parum ad rem praesentem facere. At Augustini rationes omni tempore locum habent Deinde si post illorum Patrum tempora depravatio illa contigisset; quae causa reddi posset, cur Psalmorum interpretatio Hieronymiana ita cum textu Hebraico, qui nunc exstat, in omnibus conveniret? et tamen de Psalmorum depravatione praecipua querimonia est. Nam ita Hieronymus vertit, sicut Judaei falsaturi erant? neque his repugnat locus Psal. XXII, ubi Hieronymus vertit, foderunt. In Massoreth enim, quem post Hieronymi tempora scripserunt, monent Rabbini in Psal. XXII. scribi debere בארי non בארי ex quo evidenter colligitur, errore Scribarum nunc legi בארי.

Argumentum tertium sumi potest ab incredibili religione Judaeorum erga sacros libros. Scribit Philo in libro de egressu filiorum Israel ab AEgypto, et citatur etiam ab Eusebio lib. VIII. c. 2. praepar. Evangel. usque ad sua tempora per spatium amplius quam duorum millium annorum, ne verbum quidem fuisse unquam in Lege Hebraeorum immutatum, et quemlibet Judaeum centies potius moriturum, quam ut pateretur Legem in aliquo mutari. De superstitione autem recentiorum Judaeorum, qui Legem fere ut numen adorant, et si aliquando in terram ceciderit, jejunium publicum inducunt; vide Joannem Isaac in responsione ad libros Lindani de optimo genere interpretandi Scripturas.

Argumentum quartum: Si Judaei falsare voluissent divinas Scripturas in odium Christianorum, sine dubio praecipua vaticinia sustulissent: id autem minime fecerunt; siquidem ea in quibus discrepant Hebraea a Graecis et Latinis, saepe nullius momenti sunt, quantum attinet ad Fidem, et religionem, et saepe codices Hebraei magis Judaeos vexant, quam Graeci aut Latini. Certe in II. Psalm. Latini et Graeci habent: Apprehendite disciplinam, ne irascatur Dominus,³ ex quo nihil aperte contra Judaeos deduci potest: at in Hebraeo est, נשקל בד Osculamini Filium ne irascatur, id est, reverentiam exhibite Filio Dei ne ipse irascatur, etc. qui locus est invictissimus contra Judaeos. An ne igitur credibile erit Judaeos mutasse Scripturam, ut luculentius Dei Filio testimonium perhiberet? Item Isaïae LIII. ubi nos habemus: Et nos putavimus eum quasi leprosum, et percussum a Deo, et humilitatem,⁴ in Hebraeo legi potest, percussum Deum, et humiliatum, וּמַעֲנָה בְּמַה אֶהוּם quod certe magnum negotium Judaeis facessit, qui Christum futurum esse Deum non credunt.

Quintum et ultimum argumentum a providentia ducitur, qua Deus Ecclesiae suae semper prospicit. Non enim verisimile est, Deum id passurum fuisse, ut verba tot illustrium Prophetarum generaliter falsarentur, praesertim cum ad hunc finem Judaeos disperserit per totum orbem terrarum, et circumferre eos voluerit libros Legis et Prophetarum, ut inimici nostri Christianae veritati testimonium praeberent. Observavit id Sanctus Justinus in oratione exhortatoria, et Sanctus Augustinus lib. XVIII. De Civit. Dei cap. 45. et ex Psal. LVIII. manifeste deducitur: Ne occidas eos, nequando obliviscantur populi mei, disperse illos in virtute tua, etc..⁵ Ideo enim dispersi sunt Judaei libros sacros circumferentes, ut cum Pagani non credunt ea, quae dicimus de Christo esse praedicta, sed a nobis ejusmodi vaticinia conficta, mittamus eos ad inimicos nostros Judaeos, qui vaticinia secum ferunt.

At contra objiciunt. Primo Patrum testimonia, ut Justini in dial. cum Triph. Eusebii lib. IV. hist. cap. 18. Origenis hom. 12. in Hierem., Chrysost. hom. 5. in Matth. et Hieronym. in epist. 89. ad August., in c. V. Michaeae, et in cap. III. ad Galatas, qui suspicantur, Judaeos quaedam erasisse ex Hebraicis codicibus, quaedam in odium Christianorum corrupisse.

Respondeo: Justinum et Eusebium nusquam scripsisse, ab Hebraeis textum Hebraicum esse corruptum, sed textum Graecum LXX. interpretum. Verba Justini haec sunt in dial. cum Triph.: «Ac, inquit, quod illi multos et integros prorsus locos illarum ex translatione eorum, qui cum Ptolomaeo fuere Seniorum sustulerint, in quibus clare hunc ipsum crucifixum Deum, et hominem esse, eumque in cruce pendere et mori pronuntiatum esse ostenditur, scire vos volo.» Haec Justinus. Neque usquam alibi scribit quidquam de corruptione textus Hebraici. Eusebius autem nihil dicit aliud, quam convictum a Justino Triphonem fuisse, maiores suos e Scripturis quaedam capitula abstulisse. Quod non aliter intelligendum est, quam ut ipse Justinus verbis suis exposuit.

Origenes quoque aperte loquitur de corruptione versionis LXX., dicit enim, sublatam a Judaeis in versione Septuaginta vocem Juda in illo Hierem., XVII. Peccatum Juda scriptum est stylo ferreo: et positum, Peccatum eorum scriptum est stylo ferreo.⁶ Sic enim Origenes loquitur: «Deinde alia sequitur prophetia, quam nescio quare apud LXX. non invenientes, in caeteris editionibus, quae cum Hebraeo sermone consentiunt, reperimus.» Et infra: «Judaei, qui exemplaria nonnulla falsarunt, etiam in hoc loco pro peccato Juda, peccatum eorum posuerunt.» Cujus etiam corruptionis meminit Hieronymus in hunc locum Hieremiae.

Porro Chrysostomus loquitur de interpretibus Judaeis, id est, Aquila, Symmacho, et Theodotione, qui in suis interpretationibus de Hebraeo in Graecum multa perperam posuerunt in odium Christianae Fidei, et in reprehensionem LXX Interpretum. De quibus etiam loquitur B. Hieronymus in epistol. ad August., quae est XI. inter epistolas Augustini, ubi dicit, se voluisse ex Hebraeo vertere divinos libros, ut restitueret quae Judaei, vel omiserant, vel corruperant. Idem autem Hieronymus in Commentariis citatis dubitat, non asserit. At in Commentariis Isaïae, quae posterius scripsit, ut patet ex praefat. Comment. in Isa. et ex lib. de vir. illustr. extremo, aperte ridet eos, qui putant Hebraeos codices esse falsatos.

Secundo objiciunt confessionem Judaeorum, qui passim affirmant, multa a quibusdam suis sapientibus mutata esse in sacris libris; et eas mutationes vocant correctionem Scribarum רִקְיָן סוֹפְרִים.

Respondeo dupliciter. Primum, forte non esse verum, ullam emendationem Bibliorum factam a Scribis. Origo enim hujus sententiae est Thalmud, qui liber est fabulosissimus. Quare nec Epiphanius nec Hieronymus, qui sunt antiquiores libro Thalmud, unquam meminerunt hujus Tikun Sophrim.

Addo deinde, si Tikun Sophrim non est fabula, non esse corruptionem, sed veram emendationem, non factam a quibuscumque Scribis, sed ab Esdra, et aliis sanctis Propbetis, qui post reditum a captivitate libros sacros reparaverunt, qui, ut Judaei perhibent, Concilium celebraverunt, quod ipsi vocant magnam synagogam, quia magni viri interfuerunt, et in eo libros sacros, qui tempore captivitatis dispersi et depravati fuerant, suae integritati restituerunt. Certe in editione nostra vulgata ista loca ita habentur, ut Scribae dicuntur correxisse; et B. Hieronymus in Comment. in Prophet. eodem modo ista loca se legisse significat.

Aiunt Gen. XVIII. ubi nunc habemus: Abraham adhuc stabat coram Domino,⁷ olim fuisse: Dominus adhuc stabat coram Abraham: sed a Scribis locum fuisse mutatum. At vulgata editio priorem lectionem retinet. Item Num. XI ubi nunc habemus: Inveniam gratiam in oculis tuis, et non videam⁸ בְּרַעְהָוֹ hoc est, malum meum: dicunt esse correctionem Scribarum, et antea fuisse בְּרַעְהָךָ malum tuum. Caeterum priore modo legit editio vulgata.

Aiunt praeterea Oseae. IX. olim fuisse בְּהָם בְּעָלַי, id est, in carne mea ex eis: Scribas autem correxisse בְּשׁוּרַי בְּהָם cum recessero ab eis.⁹ At vulgata editio habet Cum recessero ab eis; et sic etiam legit B. Hieronym. Item aiunt Habacuc I. antea fuisse. Numquid non tu a principio Domine Deus meus sancte meus, לֹא הָמוּת non morieris?¹⁰ Scribas autem correxisse לֹא נָמוּת non moriemur. At hoc ultimo modo habet editio vulgata, et sic etiam legit B. Hieronymus. Aiunt quoque Malach. I. fuisse: Et exsufflastis אִוִּיתִי me: Scribas vero correxisse, Et exsufflastis אִוִּיתִי illud.¹¹ At certe vulgata Latina editio cum Hieronymo et septuaginta Senioribus non habet, Me, sed, Illud, aut Illa. Idem dico de aliis correctionibus Scribarum, quas collegit Prochetus in I. lib. De victoria contra Judaeos, et Figuerola Valentinus cap. III. partis primae libri sui contra Judaeos.

Ex quo apparet, imprudenter quosdam, dum se Hebraeos oppugnare credunt, Ecclesiam ipsam oppugnare. Si enim illae correctiones Scribarum sunt Hebraici textus corruptiones, sequitur aperte, vulgatam quoque editionem esse corruptissimam: quam tamen nobis Ecclesia pro versione authentica tradidit.

Tertio, objiciunt, in Psalm. XIII. deesse octo versiculos in omnibus impressis Hebraeis codicibus, nimirum illos:

Sepulchrum patens est guttur eorum.
Linguis suis dolose agebant.
Venenum aspidum sub labiis eorum.
Quorum os maledictione, et amaritudine plenum est.
Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem.
Contritio et infelicitas in viis eorum.
Et viam pacis non cognoverunt.
Non est timor Dei ante oculos eorum.¹²

Qui tamen citantur ab Apostolo Rom. III. et habentur apud Septuaginta. Hoc autem non videtur potuisse accidere ex negligentia scriptorum, sed ex pura malitia Judaeorum, qui hos versus detraxerunt ex Hebraeo, ut ostenderent, Apostolum nostrum non fideliter protulisse testimonium Psalmi.

Respondit B. Hieronymus ad hanc objectionem, quae ipsi etiam olim facta fuerat, in praefat. lib. XVI. in Isaiam, hos versus non pertinere proprie ad Psalm. XIII. sed ab Apostolo allegari ex variis Scripturae locis; deinde ab aliquo alio ex Apostolo in Psalterium esse translatos. Inveniuntur enim primus, et secundus eorum versuum Psalm. V. tertius Psalm. CXXXIX. quartus Psalm. IX. quintus, sextus et septimus habentur Isaiae LIX. ultimus Psalm. XXXV. Atque ibidem addidit Hieronymus, hos versus non esse in interpretatione LXX, nec ullum Graecum auctorem in suis Commentariis hos versus exponere voluisse. Origenes quoque in Comment. cap. III. epist. ad Rom. dicit, Apostolum hos versus sumpsisse ex variis Scripturae locis. Quibus verbis manifeste significat, eos versus nec in Hebraeo textu, nec in LXX Seniorum interpretatione reperiri.

Sed instant et probant, aliquando hos versus fuisse in Hebraeo, quia nunc reperiantur in quodam codice vestutissimo Anglicano. Respondeo: illos versus codicis Anglicani manifeste esse addititios. Nam nec verba sunt omnia Hebraica, ut illud סוֹרָה בַּיָּל sors: nec etiam phrasis, praesertim in illo versu; אֶעֱרֹר פָּנֵיהֶם אֱלֹהִים וּסְרֹרָה מֵרָאָה quorum os dolus et amaritudo implevit. Non enim Hebraei verbum ad finem collocare solent. Vide plura de hac re in libro notationum ad varias lectiones vulgatae editionis Francisci Luae Brugensis.

Dices, si ita est, cur Ecclesia in editione vulgata hos versiculos esse patitur? Nimirum ea de causa, quoniam sunt etiam ipsi sacrae Scripturae partes quaedam; et quoniam sine turbatione et scandalo populi non possent auferri, cum longo jam tempore ibi fuerint: quomodo etiam patitur nonnullos errores typographorum.

Ultimo objicit Canus, evidens esse ab Hebraeis corruptos esse divinos codices, quia Gen. VIII. in Hebraeo legitur: Corvus egrediebatur, et revertebatur; cum vulgata editio, et LXX, et omnes Patres legant, non revertebatur.¹³ Respondeo: in Hebraeo non haberi, et revertebatur, sed יֹצֵא וְנָחָר וָאָרָב, hoc est, et exiit exeundo redeundo, donec siccarentur aquae; quod non significat, corvum rediisse intra Arcam, sed volitasse circa Arcam eundo et redeundo ad tectum Arcae, et inde abeundo, idque saepius donec siccarentur aquae; cum quo bene cohaeret, quod egrediebatur, et non revertebatur, nimirum intra Arcam. Adde, quod etiam non desunt Latini codices, qui habeant, egrediebatur et revertebatur: ut ex variis lectionibus ad Biblia Lovaniensia annotatis cognosci potest.

His ergo duabus sententiis refutatis, restat tertia, quam ego verissimam puto, quae est Driedonis lib. II. De Ecclesiast. dogmat. et Scriptur. cap. 1., et aliorum qui docent, Scripturas Hebraicas non esse in universum depravatas, opera vel malitia Judaeorum; nec tamen esse omnino integras et puras, sed habere suos quosdam errores, qui partim irrepserint negligentia, vel ignorantia Librariorum, praesertim cum in Hebraeo facile sit errare ob litteras quasdam simillimas, quales sunt; ב et כ et ד et ה, ח, et ת: י et י; partim ignorantia Rabbiorum qui addiderunt puncta. Cum enim possint dictiones Hebraicae variis modis legi, si punctis careant; non est mirum, si aliquando ipsi quoque in notatione punctorum a vero aberraverint. Potest etiam fieri, ut ex pravo affectu, et odio in Christum ea lectio interdum ipsis magis probata sit, quae minus Christianis favebat.

Caeterum non tanti momenti sunt ejusmodi errores, ut in iis quae ad Fidem et bonos mores pertinent, Scripturae sacrae integritas desideretur. Plerumque enim tota discrepantia variarum lectionum in dictionibus quibusdam posita est, quae sensum aut parum, aut nihil mutant. Errores autem qui ex additione punctorum acciderunt, nihil omnino veritati officiunt: puncta enim extrinsecus addita sunt, nec textum mutant. Itaque possumus, si volumus, puncta detrahere, et aliter legere.

Chaldaica lingua editi sunt libri Tobiae et Judith, et ex parte libri Esdrae et Danielis. Praeterea tota Scriptura vetus translata est paraphrastica ex Hebraeo in Chaldaeum, quam paraphrasim ipsi Targum vocant. Et quidem Pentateuchum transtulisse fertur R. Aquila, qui Chaldaice Onkelus dicitur. Prophetas priores et posteriores, id est, Josue, Judices, et Regum libros. Item Isaiam, Hieremiam, et caeteros Prophetas, R. Jonathan Uzielis filius. Psalmos, Job, Ruth, Esther, et Salomonis opera, R. Joseph caecus.

Quae paraphrasticae translationes apud Hebraeos magnae sunt auctoritatis, et idcirco nobis etiam utiles, ut ex iis convicamus Hebraeos. Alioqui ab Ecclesia non usque adeo magni fiunt, neque ex iis argumentum firmum duci potest. Siquidem (ut recte ait Franciscus Ximenius Cardinalis praefat. Compluten. Biblior.) Chaldaicae paraphrases, illa excepta quae est in Pentateuchum, Judaicis fabulis et Thalmudistarum nugis conspersae sunt. Idque verissimum esse experimento suo comprobabit quicumque paraphrasim in Threnos, in Cantica, in Job, in Psalmos, et in Prophetas omnes legere voluerit.

Certe cap. LIII. Isaïae, ubi de Christi passione apertissime Propheta concionatur, totum paraphrasis detorquet ad calamitates populi Judaeorum. In ea vero paraphrasi quae est in Cantica et Threnos, passim leguntur libri Thalmudi, tertium templum, duo Messiae, liberatio a captivitate Titi et Vespasiani, minae adversus Christianos et Mahumetanos, quos per Esau et Ismael more suo significant. Denique fabulae permultae de lamentatione Dei, de ascensione Mosis in caelum, de tabulis Legis ex saphyro throni divini excisis, deque aliis rebus generis ejusdem. Sed neque paraphrasis Aquilae in Pentateuchum omnino integra et incorrupta censeri debet. Habet enim etiam illa suos errores, tametsi pauciores et leviores, quam ceterae et Josephi paraphrases habeant.

Ac, ut ex libris singulis aliquid exempli gratia proponamus. In Genesi cap. IV. vers. 23. ubi textus Hebraeus habet: כֹּל אוֹשׁ הָרָחֵתִי, et concordat Graecus: ὅτι ἄνδρα ἀπέκτεινα, et Latinus: Quoniam occidi virum: Chaldaea paraphrasis addit negationem רַא גַּלְּךָ קְטִילוֹתִי non occidi virum, et contrarium sensum reddit. Item cap. XII. num. 18. et cap. XXVI. num. 4. et cap. XXVIII. nu. 14. textus Hebraeus habet, Benedicentur בְּרֵעֲךָ in semine tuo omnes gentes terrae: et concordat Graecus ἐν τῷ σπέρματι σου: et Latinus In semine tuo. Et Apostolus Paulus ad Galat. III. observari jubet promissiones Abrahae factas et semini ejus, nec esse dictum, et seminibus quasi in multis, sed quasi in uno, et semini tuo, qui est Christus.¹ Paraphrasis vero Chaldaica in his omnibus locis redditit numerum multitudinis, benedicentur בְּרוּל בְּנֶךָ propter filios tuos omnes populi terrae.

In Exodo cap. XII. num. 44. ubi legimus in textu Hebraeo כָּל בֵּן נָבָר Omnis filius alienigena non comedet ex eo: et concordat Graecus πᾶς ἀλλογενὴς: et Latinus Omnis alienigena. Chaldaea paraphasis in odium Neophytorum posuit; כָּל בֵּר וְשָׂרָא לֹא שְׁתַּבְרָה omnis filius Israel destructus. Sic enim passim Judaei eos appellant, qui ad Fidem Christianam, relicto Judaismo, convertuntur.

In Levitico cap. X. num. 6. et cap. XXI. num. 10. ubi textus Hebraeus habet לֹא תַפְרִיעַ רְאֹשֵׁיכֶם Capita vestra non radetis seu nudabitis, et concordat Graecus et Latinus: Chaldaea paraphrasis contrarium reddidit פְּרִיעַ לֹא תַדְבִּין non multiplicabitis comam.

In Numerorum lib. cap. XXI. num. 19. ponitur fabula de puteo, quem fingunt Hebraei descendisse cum filiis Israel ad torrentes, et de torrentibus ascendisse cum eis ad colles, et de collibus rursum descendisse ad valles: et cap. XXVIII. num. 9. ubi textus Hebraeus habet: Populus solus habitabit, hoc est, cum aliis gentibus non miscebitur: paraphrasis Chaldaea more Judaico reddidit: Ecce populus solus possidebit seculum; id enim illi exspectant, ut soli dominentur in orbe terrarum.

Denique in Deuter. cap. IV. num. 28. et cap. XXVIII. num. 64. ubi Scriptura Hebraica, Graeca et Latina praecidit fore, ut Hebraei serviant Diis alienis, quod etiam impletum novimus non semel fuisse: Chaldaica paraphrasis derivat hoc scelus Idololatriae ab Hebraeis ad Gentes. Vertit enim: Servietis populis servientibus idolis. Nunc pauca quaedam de Syriaca editione addenda sunt.

De editione Syriaca dicenda sunt tria. Primum quid intersit inter linguam Syriacam et Chaldaicam. Deinde, qui libri sacri Syriaca lingua scripti habeantur. Postremo, quanta sit hujus editionis auctoritas.

Quod igitur ad primum attinet, Syriaca lingua quasi proles quaedam est Hebraicae et Chaldaicae linguae. Hebraei siquidem, qui usque ad captivitatem Babylonicam Hebraice solum, id est, lingua sua loqui consueverant, cum abducti essent in Babylonem, coeperunt oblivisci linguam propriam, et addiscere alienam, id est, Chaldaicam; quia tamen non perfecte eam pronuntiare poterant, et semper aliquid ex Hebraica retinebant, factum est, ut lingua quaedam tertia nasceretur mixta ex Hebraica et Chaldaica, atque ea est, quam pro vulgari ac materna deinceps Hebraei habuerunt. Quae quidem Syriaca dicta est a regione ubi maxime ejus usus viget, sive Hierosolymitana a civitate praecipue Hebraeorum: quemadmodum lingua Chaldaica, quae hoc nomen habet a regione Chaldaea, vocata est etiam Babylonica a civitate Chaldaeae nobilissima. Porro distinguuntur hae duae linguae characteribus, verborum conjugationibus, affixis, punctorum notatione, sono vocalium, idiotismis, ac tota fere linguae structura, et multis etiam propriis dictionibus.

Quod autem pertinet ad secundum: primo certum est, nullum librum veteris Testamenti scriptum esse a primo auctore in hac lingua, nisi fortassis liber primus Machabaeorum et Ecclesiasticus, quorum priorem Hebraicum se vidisse scribit Hieronymus in prologo Galeato, de posteriori idem scribit in prologo Proverbiorum. Credibile enim est, lingua vulgari Hebraeorum, id est, Syriaca scriptos fuisse hos libros, qui tamen non exstant hoc tempore nisi Graece. De caeteris libris constat, aut Hebraice, aut Chaldaice, aut Graece a primis auctoribus scriptos esse.

De Testamento novo major est dubitatio; et quidem valde probabile est, Evangelium S. Matthaei, et epist. S. Pauli ad Hebraeos Syriaca lingua scriptos esse: id enim efficacissimis argumentis probat Albertus Widmestadius Ferdinandi Imperatoris Cancellarius, qui primus in Europa Testamentum novum Syriacum imprimi curavit; et Guido Fabritius, cujus est Latina interpretatio novi Testamenti Syriaci in regiis Bibliis.

Neque his repugnant veteres Scriptores, Irenaeus, Origenes, Eusebius, Athanasius, Epiphanius, Hieronymus, qui hos libros, ac praesertim Evangelium S. Matthaei Hebraice scriptos fuisse dicunt: loquuntur enim de lingua Hebraica quae Apostolorum tempore vulgaris erat, quemadmodum in ipso Evangelio passim legimus, dictum aliquid esse Hebraice, quod tamen constat vulgari lingua, id est, Syriaca dictum esse, quale est illud Joan. XIX. Exivit in eum, qui dicitur Calvaria locum, Hebraice autem Golgotha.¹ De quibus vocibus vide S. Hieronymum in lib. De nom. Hebr., ubi diligenter notavit omnes voces quae Syriacae sunt, cum tamen Hebraicae esse dicantur ab Evangelistis. Praeter hos duos libros, totum novum Testamentum translatum est ex Graeco idiomate in Syriacum, auctore (ut ipsi Syri arbitrantur) S. Marco Evangelista.

Quod si verum esset, nulla esset causa, cur de hujus editionis auctoritate, (ut jam ad postremum caput veniamus) dubitaretur. Sed non facile adduci possum ut credam, a S. Marco traditam Ecclesiis Syriae et AEgypti editionem Syriacam Testamenti novi universi; et ejus editionis nullam prorsus mentionem exstare apud Clementem Alexandrinum, Origenem, Eusebium, Athanasium, Theophilum, Epiphanium, Hieronymum, Cyrillum, Theodoretum, Joannem Damascenum, aliosque Patres, qui vel in Syria, vel in AEgypto, aut Episcopi, aut Presbyteri fuerunt, et vel de variis Scripturarum editionibus accurate disputarunt, vel certe multa de Scripturis sanctis posteritati scripta reliquerunt.

Quod si editio Syriaca aetate horum Patrum posterior est, ut ego quidem mihi certo persuadeo, non potest ejus auctoritas tanta esse, ut cum editione Graeca, aut Latina merito comparari possit, ut interim illud omittam, quod non desunt etiam quaedam in ea editione, quae viris doctis et piis non admodum placeant. Unum tamen est praeter alia ejus editionis commodum insigne, quod cum in titulis, ac sectionibus capitum mentio fiat jejuniorum, venerationis crucis, precum pro defunctis, vigiliarum, memoriae Sanctorum, aliarumque ejusmodi rerum, quas Lutherani tanquam Romani Pontificis traditiones detestantur: apertissimi mendacii haec ipsa editio Lutheranos convincit. Sed de editione Chaldaica et Syriaca satis multa pro instituti operis brevitate dicta sunt: nunc ad Graecam veniamus.

Editiones Graecae Testamenti veteris novem omnino numerantur, praeter eam cujus meminit Clemens Alexandrinus lib. I Stromat., quae antequam rerum potiretur Alexander Magnus, incertum quo auctore prodiit, et ex qua Plato caeterique Philosophi non pauca hauserunt: sed quoniam ea, succedente postea translatione illa celeberrima septuaginta Seniorum, primum negligi, deinde etiam amitti coepit, ita ut longo jam tempore vix memoria ejus conservata sit, e catalogo dimittitur.

Prima omnium a Scriptoribus numerari solet illa, quam Ptolomaei Philadelphi jussu septuaginta Seniores ediderunt, de qua in sequenti capite plura dicemus. Vide Eusebium lib. VI. hist. cap. 13. Athanasium in Synopsi, et Epiphanium in lib. De mens. et ponder., qui translationes ordine recensent.

Secunda translatio Testamenti veteris ex Hebraica lingua in Graecam facta est ab Aquila Pontico, anno duodecimo Adriani Imperatoris, ut Epiphanius loco notato auctor est. Fuit autem Aquila, primum Gentilis, deinde Christianus, tum ab Ecclesia pulsus, quod Astrologiae judiciariae studiosus esset, ad Judaeos se contulit, et quoniam hoc extremo tempore Scripturas interpretatus est, non satis bona fide in eo opere versatus creditur.

Tertia translatio Commodo imperante a Theodotione facta est; qui auctor, etsi ex haeretico Marcionista proselytus Judaeorum factus sit, majori tamen fide, Epiphanio teste, in interpretatione usus est, quam caeteri ejus similes. Quocirca semper Ecclesia Danielem ex interpretatione Theodotionis legit, ut Hieronymus testatur praefatione in Danielem.

Quarta est Symmachi editio, qui Severi Augusti temporibus sacros libros ex Hebraeo in Graecum sermonem transtulit. Nescio autem quo errore factum sit, ut cum Athanasius, et Epiphanius disertis verbis scribant, Symmachum sub Severo, Theodotionem sub Commodo Marci filio Scripturas interpretatos esse, neque dubium ullum esse possit, quin Commodus Severum praecesserit; tamen iidem auctores Symmachum priorem, posteriorem Theodotionem faciant.

Quod vero ad Symmachum attinet, fuit is primum Ebionita, si Eusebio credimus; vel Samaritanus, si Athanasium et Epiphanium sequimur; et cum apud suos principatum obtinere non posset, se Judaeis adjunxit, ac secundo circumcisus est. Ubi obiter admonet Epiphanius, non esse mirandum, quod Symmachus bis potuerit circumcidi; siquidem arte medica, et certis instrumentis Judaei solebant refectum praeputium iterum superinducere, sive attrahere; et hoc esse quod Apostolus ait I. Corinth. VII. Qui circumcisis aliquis vocatus est? non adducat praeputium:¹ vel, ut clarius sonant verba Graeca μὴ ἐπισπάθω, hoc est, non attrahatur.

Quinta editio Graeca sine ullo nomine auctoris reperta est in doliis quibusdam apud urbem Jericho anno VII. Antonini Caracallae, qui Severo patri in Imperium successerat, ut Epiphanius loco notato auctor est.

Sexta quoque sine nomine auctoris, eodem Epiphanio teste, in doliis inclusa apud Nicepolim inventa est Alexandro Mammaeae filio imperante.

Ex quibus omnibus editionibus composuit Origenes, ut Eusebius lib. VI. hist. cap. 13. et Epiphanius haeres. 63. et lib. de mens. et ponder. narrant, illam quae dicebatur hexapla, sive tetrapla, sive etiam octapla. Nam divisit primum Origenes singulas paginas in sex columnas; ac in prima quidem descripsit Hebraicum textum litteris Hebraicis; in secunda eundem textum Hebraicum Graecis litteris; in tertia interpretationem Aquilae; in quarta interpretationem Symmachi; in quinta interpretationem LXX. Seniorum; in sexta interpretationem Theodotionis. Atque haec volumina propter quatuor interpretationes tetrapla, propter sex columnas hexapla dicebantur. Addidit deinde quintam et sextam versionem in duabus columnis aliis, et ea volumina octapla nominavit.

Septima Origenis editio est, qui Scripturas quidem ex Hebraeo non transtulit, sed interpretationem septuaginta Seniorum ita emendavit, multis ex Theodotione admixtis, et notatis signo stellae radiantis, multis etiam obelo, id est, veru jugulatis, ut novam editionem fecisse videatur. Ita vero probata est eo tempore haec editio, ut brevi Bibliothecas omnes repleverit, ut scribit S. Hieronymus in epist. 89. ad Augustin., quae est XI. inter epistolas Augustini. Eandem quoque editionem κοινὴν, hoc est, communem, appellari solitam scribit idem Hieronymus praefat. lib. XVI. in Isaiam.

Octava editio. S. Luciani Presbyteri et Martyris est, qui cum in editionibus jam numeratis multa vitia obrepsisse cognosceret, rursum magno labore novam editionem molitus est. Quam editionem scribit Athanasius sub Constantino Imperatore repertam esse Nicomediae, ipsius Martyris manibus descriptam, et in pariete quodam asservatam. Passus est autem S. Lucianus in persecutione Diocletiani et Maximiani, Maximino in Oriente tyrannidem exercente, ut idem Athanasius breviter indicat in Synopsi, et fusius narrat Eusebius lib. IX. hist. cap. 6.

Nona ac postrema editio Hesychii est, qui interpretationem LXX. Seniorum iterum emendavit, atque AEgypti Ecclesiis tradidit. De quibus editionibus in hunc modum loquitur S. Hieronymus, praefat. in lib. Parlip.: «Alexandria et Egyptus in Septuaginta suis Hesychium laudat auctorem. Constantinopolis usque Antiochiam Luciani Martyris exemplaria probat. Mediae inter has provinciae Palaestinos codices legunt, quos ab Origene elaboratos Eusebius et Pamphilus vulgaverunt.»

De interpretatione septuaginta Seniorum, quae inter omnes Graecas editiones merito primum locum semper obtinuit, quaestiones quinque existunt. Prima, quo tempore facta sit. Secunda, quorum librorum sit. Tertia, quomodo facta. Quarta, quantae sit auctoritatis. Quinta, num hoc tempore germanam interpretationem LXX. Seniorum habeamus.

Prima quaestio facilis est. Nam etsi Iraeneus lib. III. cap. 25. et Clemens Alexandrinus lib. I. Stromat. scribant, Ptolomaeo Lagi filio regnante id factum esse: Aristaeus autem in historia de hac ipsa re; Josephus lib. XII. Antiquit. cap. 2. Philo lib. II. De vita Mosis; Tertullianus in Apologetico cap. 18. Athanasius in Synopsi; Epiphanius De mens., et ponder. aliique Scriptores omnes Ptolomaeum Philadelphum nominent: tamen intervallum non est usque adeo magnum, cum hic Ptolomaeus superiori proxime successerit.

Est autem haec sententia posterior multo probabilior priore, tum quod plures, tum quod antiquiores testes habeat. Porro Epiphanius non solum tempus Regis, sed etiam annum regni annotare curavit. Scribit enim anno 17. Ptolomaei Philadelphi eam translationem esse factam, atque ab eo tempore usque ad Christi natalem diem fluxisse annos 291. Tot igitur annis ante Christi adventum ea translatio facta est, nec sine divino consilio. Nam ut Eusebius scribit lib. VII. De Praeparat. Evang. cap. 1. si post Christi adventum id fieri debuisset, aut Scripturam Judaei ex invidentia occultassent; aut corruptiorem nobis dedissent, aut certe in suspicionem translatores facile vocarentur.

Secunda quaestio paulo difficilior est. Nam B. Hieronymus in quaest. Hebr., et in cap. V. Ezech. et in II. cap. Michaeae, propendere videtur in eam sententiam, ut solum Pentateuchum verterint, quod probat ex Aristaeo in libr. De septuag. duob. Interpret. et ex Josepho praefat. in lib. antiquit. et lib. XII. antiquit. cap. 2. quibus adde Philonem lib. II. de vita Mosis, qui solius Legis mentionem faciunt. At eos vertisse omnia, scribit Justinus in Dial. cum Triph., Irenaeus lib. III. cap. 25. Clemens Alexandrinus libr. 1. Stromat., Epiphanius de mens et ponder., Eusebius lib. VIII. cap. 1. Praeparat. id quod longe probabilius est. Nam Apostoli usi sunt Graeca versione in testimoniis Prophetarum citandis: tempore autem Apostolorum nulla erat alia versio Graeca, quam septuaginta Interpretum.

Deinde, non est verisimile Regem illum, qui ex toto orbe terrarum libros adducebat in suam Bibliothecam, noluisse etiam Prophetarum oracula et alios libros antiquissimos Judaeorum. Praeterea, quomodo mirabile fuisset, spatio septuaginta duorum dierum potuisse absolvi illam editionem, si Pentateuchus tantum vertendus erat, qui breviori tempore sine ullo miraculo verti posset? Neque Hieronymus contrarium docet afferendo, sed dubitando: nam alioqui passim in Commentariis Prophetarum mentionem facit versionis LXX., et eam explicat. Neque Aristaeus, nomine Legis solum Pentateuchum intelligebat, ut Judaei sensisse videntur, sed omnes libros sacros. Nam a Lege, quae erat praecipuus liber, omnes libri denominabantur. Hinc Joannis X et XV Dominus dicit in Lege Judaeorum scriptum esse id, quod in Psalmis scriptum est, et B. Paulus I. Corinth. XIV. in Lege scriptum esse dicit, quod habetur in Isaia.

Jam in tertia quaestione illud certum esse videtur, quod omnium consensu celebratur: septuaginta duos viros Hebraeos senes, videlicet ex qualibet tribu filiorum Israel, utriusque linguae peritissimos, spatio dierum septuaginta duorum, mirabili consensione, divinas Litteras apud Pharum AEgypti ex Hebraico sermone in Graecum idioma transtulisse. Utrum autem singuli separatim, an bini et bini, aut potius omnes simul inter se conferentes, interpretationem illam fecerint, in quaestionem vertitur, et adhuc sub judice lis est. Ac Epiphanius quidem in lib. De mens. et ponder. scribit, hos Interpretes binos et binos in cellulis inclusos fuisse, et divino miraculo singula paria ipsorum iisdem verbis totam Scripturam transtulisse, ita ut simul confecerint sex et triginta exempla ejusdem prorsus versionis.

Justinus autem in orat. Exhortat. ad Gentes dicit, singulos in singulis cellulis inclusos, et majori adhuc miraculo a singulis seorsim totam Scripturam iisdem verbis redditam: et se apud Alexandriam vestigia cellularum vidisse. Justinum secuti sunt multi ex posterioribus, ut Irenaeus lib. III. c. 25. Cyrillus catech. 4. Clemens Alexandrinus libr. III Stromat. et Augustinus lib. XVIII. De civit. Dei, cap. 42. quamvis Augustinus lib. II. Doctr. Christ. c. 15. non audeat rem affirmare. His addunt recentiores quidam patroni harum cellularum, Philonem lib. II. De vita Mosis, Tertullianum in Apologet. cap. 19. et Chrysost. homil. 5. in Matth. Sed isti tres cellularum non meminerunt, tantum dicunt, mirabiliter hos Interpretes in eandem sententiam et in eadem verba convenisse.

At B. Hieronymus praefat. in Pentateuch. aperte ridet hanc historiam: «Nescio, inquit, quis primus auctor septuaginta cellulas Alexandriae mendacio suo extruxerit etc.» Itaque existimat B. Hieronym. septuaginta duos Interpretes in eadem Basilica sedentes, et inter se conferentes, Scripturam transtulisse. Id quod probat primum testimonio Aristaei, qui negotio interfuit, et aperte dicit, eos simul conferendo singulis diebus usque ad horam nonam, hanc versionem tandem septuaginta duobus diebus absolvisse. Idem probat testimonio Josephi, qui cum esset cupidissimus gloriae suae gentis, tamen libr. XII. Antiquit. cap. 2. narrans hanc historiam, cellularum ne meminit quidem.

Addere possumus nos etiam Eusebium, qui lib. XVIII. Praeparat. Evangel. cap. 1. similiter rem totam narrat sine ulla mentione cellularum, referens ad verbum quae habentur in libro Aristaei. Addamus etiam Philonem, Tertullianum, et Chrysostomum supra citatos, qui cum miracula narrent, quae in hac versione contigerunt, nunquam de cellulis siluissent, quod erat omnium praecipuum, si eas vere fuisse credidissent.

Quod autem ipsi dicunt de summa illa consensione in eandem sententiam, non necessario convincit, eos loqui de cellulis. Nam revera miraculum fuit, quod tot homines simul conferendo, tam brevi tempore potuerint convenire in singulis sententiis transferendis. Ubi enim est multitudo, diversitas judiciorum evitari non potest, et vel nunquam conveniunt, vel nonnisi post longas disceptationes. Quocirca B. Augustinus lib. II. Doctr. Christ. cap. 15. illud ab omnibus decantatum de istis Interpretibus, quod quasi uno ore Scripturas verterint, rectissime intelligi posse significat, tam secundum eos qui cellulas tuentur, quam secundum eos qui illas oppugnant.

Haec sententia mihi probabilior videtur. Ac etiam visa est probabilior Titelmanno in prol. Apologet. pro edit. vulg., et Andreae Masio praefat. suar. annotat. in Josue. Nam quod Justino Judaei fabula a se confictam persuaserint, et quasdam ruinas ostendentes, cellulas esse dixerunt septuaginta Interpretum, facile fieri potuit; nec minus facile ut Justino viro sancto fidem habuerint aliqui posteriores. At Aristaeum qui interfuit, falsum scripsisse credibile non est. Quod enim Ludovicus Vives in cap. 42, lib. XVIII. Civ. Dei, et Leo a Castro praefat. in Commentar. Isaiae cap. XXXV. dicunt, hunc librum non esse veri Aristaei, sed confictum ab Hebraeis, nihil me movet; nam omnia quae Josephus, Tertullianus, Eusebius, et Hieronymus ex Aristaeo proferunt, in hoc nostro, qui nunc extat, ad verbum invenimus.

At, inquiunt, Epiphanius Aristaeum legit et citat, et tamen meminit cellularum, quod non faceret, si in ipso vero Aristaei libro excluderentur cellulae. Nescio quid Leo a Castro velit conficere ex hoc testimonio Epiphanii: vel enim vult concludere, tempore Epiphanii librum Aristaei integrum fuisse, et postea esse corruptum, et tunc manifeste refellitur ex Josepho et Eusebio, qui ante Epiphanium scripserunt, et tamen in Aristaeo cellulas non invenerunt; vel vult ante Epiphanii tempora nondum fuisse inventum librum verum Aristaei, sed tunc primum esse repertum, et hoc etiam dici non potest: nam Hieronymus qui simul cum Epiphanio, et etiam post Epiphanium vixit, disertè affirmat, ex Aristaeo non probari, sed refutari cellulas.

Praeterea Epiphanius contra omnium sententiam ponit solum triginta sex cellulas, cum alii vel septuaginta duas, vel nullas ponant: nec sane aequum est, unum Epiphanium omnibus aliis anteponere. Itaque credibilius est, Epiphanium, vel non legisse Aristaeum, sed aliis referentibus credidisse, vel certe cum haec scripsit, non habuisse eum in manibus, et memoria lapsum esse. Omnino enim verisimile est, historiam de cellulis Epiphanium a Justino et Irenaeo accepisse, et tamen videmus, eum ex oblivione aliter rem narrasse, quam illi fecerint.

Sequitur quarta quaestio de auctoritate horum Interpretum, et quamvis B. Hieronymus praefat. in Pentat. asserat, septuaginta Interpretes non Vates, sed Interpretes fuisse, et in quaest. Hebr., in lib. de opt. gen. interpret. in epist. ad Suniam et Fretellam, et in Commentar. Prophet. passim reprehendat versionem Septuaginta; nihilominus tamen certissimum esse debet, septuaginta Interpretes optime transtulisse, et peculiari modo Spiritum sanctum assistentem habuisse, ne qua in re errarent, ut non tam Interpretes, quam Prophetae fuisse videantur.

Id in primis probatur ex communi sententia. Constanter enim hoc asserunt omnes citati auctores, Aristaeus, Philo, Josephus, Justinus, Irenaeus, Eusebius, Clemens Alexandrinus, Epiphanius, Chrysostomus, Cyrillus: et ex Latinis Tertullianus, et Augustinus, item Hilarius praefat. in Psalmos et alii omnes. Neque ab hoc numero debet excludi B. Hieronymus, quippe qui praefat. 1. in Paral. scribit: si versio LXX. integra haberetur ut ab eis edita fuit, frustra se laboraturum in Bibliis transferendis. Et praefat. 2. dicit, septuaginta Interpretes Spiritu sancto plenos quae vera sunt transtulisse. In Apologia quoque contra Ruffinum lib. II. affirmat se nunquam LXX Interpretibus detrudere voluisse.

Ex quo intelligimus, eum cum reprehendit versionem LXX., non reprehendere ipsam versionem, sed vitia quae in eam postea irrepserunt, negligentia, vel malitia, aut etiam ignorantia aliorum. Quod autem ait, Interpretes eos, non Vates; non pugnat cum eo, quod alii passim dicunt, Prophetas eos fuisse potius quam Interpretes: nam nec alii volunt dicere, proprie eos fuisse Prophetas, sed tantum Spiritu sancto peculiariter illustratos: neque id Hieronymus negat, ut ex verbis ipsius ostendimus.

Accedit, quod Apostoli hac versione frequenter utuntur, ut ex eorum citationibus patet, et aperte id asserit Irenaeus lib. III, c. 25. imo etiam ipse Hieronymus praef. Evangel. ad Damasum. Et postmodum catholica Ecclesia multis saeculis eandem interpretationem secuta est, ut idem Hieronymus praefat. 1. in Paralip. scribit. Accedit denique, quod non sine miraculo fieri potuit, ut tanta celeritate, tantaque consensione tantum opus conficeretur, quo factum est, ut Philo scribit de vita Mosis, ut singulis annis festus dies in loco ubi facta est haec interpretatio, in memoriam tantae rei multis temporibus ageretur.

De postrema quaestione, licet non ignorem nonnullos in ea sententia esse, ut existent, interpretationem LXX. Seniorum penitus interuisse; multo probabilius censeo, illam adhuc superesse, sed adeo corruptam et vitiatam, ut omnino alia esse videatur. Quod enim adhuc supersit, fidem faciunt plurima testimonia, quae a Veteribus citantur ex versione LXX., et eadem nunc in nostris Graecis codicibus inveniuntur. Deinde cum haec fuerit semper celeberrima, et communissima translatio, quis credere poterit, hac abolita, vel neglecta, aliam aliquam esse conservatam? Non esse autem incorruptam, sed valde vitiatam in pluribus locis, ut jam tutum non sit, Hebraicos vel Latinos textus ex Graecis codicibus emendare, probari potest multis argumentis.

Primum testimonio B. Hieronymi, qui praefat. in Paralip., et in Esdram, et alibi frequenter monet, versionem LXX. esse vitiatam multis et variis modis.

Secundo, quoniam LXX. Interpretes dicuntur omnia transtulisse ad verbum ita proprie, ut quicumque sciret utramque linguam, statim judicaret, fidelissimam esse translationem. Sic enim scribit Philo lib. II. De vita Mosis: «Reddita, inquit, sunt propriis nominibus, Graecis ad Chaldaica exacte respondentibus. Id experimentis quotidianis creditur, sive Chaldaeus Graecam linguam, sive Graecus Chaldaeam didicerit, in utraque Scriptura tum Chaldaica, tum ejus interpretatione miratur germanitatem, imo rerum verborumque consonantiam adorat, etc.» Nec vero moveat quemquam, quod linguam Hebraicam vocat Chaldaicam; id enim idcirco facit, quod linguae sint affines, et notior tunc esset Chaldaea propter imperium Assyriorum, quam Hebraea. Alioqui Hebraicam et Chaldaicam non esse eandem demonstrat B. Hieronymus in cap. I. Danielis, ex eo quod Daniel Hebraeus jussus est a Rege Nabuchodonosor discere linguam Chaldaeorum.

Neque solus Philo, sed etiam ante Philonem Aristaeus testatus est, admirabilem fuisse rerum et verborum consonantiam inter codices illos Graecos et Hebraeos. At ad finem libri sui adjecit, eam interpretationem a plurimis discussam, consideratam, examinatam, antequam in Regis Bibliotheca poneretur, et ab omnibus acclamatum, sancte et fideliter singula esse translata, ut nihil addi, nihil demi posset.

At ista Graeca versio quam nunc habemus, in pluribus locis dissentit ab Hebraeo, multa non habet quae sunt in Hebraeo, multa habet quae non sunt in Hebraeo, ut omnes novérunt, qui in ea versati sunt. Et qui de hac re ob linguarum imperitiam judicare non possunt, legant Hieronymi praefat. in Pentat. epist. ad Suniam et Fretellam, quaest. Hebr. Comment. in Prophetas, et lib. de opt. gen. interpret.

Neque videtur satis apte hoc argumentum solvi ab iis qui respondent, textum Hebraeum esse corruptum ubicumque a Graeco discrepat. Nam neque haeretici hoc admittunt, qui anteponunt Hebraeum textum Graeco, neque Catholici admittere debent, ne fateri cogantur, vulgatam editionem Latinam, qua Ecclesia Catholica tot jam saeculis utitur, et quam Tridentinum Concilium authenticam esse judicavit, totam quoque esse corruptam. Nam excepto Psalterio, Latina editio cum Hebraeis codicibus magis convenit, quam cum Graecis.

Scio quidem, Epiphanium lib. De mens. et ponder. Hieronymum in Praefat. in Pentat., et lib. De opt. gen. interpret. et Augustinum lib. XVIII. De Civit. Dei cap. 42. et 44. scriptum reliquisse, septuaginta Seniores de industria quaedam omisisse, quaedam addidisse, et quaedam aliter vertisse, quia sic eis dictabat Spiritus sanctus. Sed isti Patres pie quaerebant rationes excusandi, et defendendi eam versionem, qua tunc Ecclesia utebatur. Caeterum, si ita esset, quomodo Philo diceret, summam fuisse consonantiam rerum et verborum? Quomodo etiam assereret Aristaeus, omnes qui eam initio viderunt acclamasse, singula esse bene et fideliter versa? quomodo non admirati fuissent, tam multa detracta, tam multa addita, tam multa contrario sensu reddita?

Tertio probatur ex multis sententiis, quae in hac versione inveniuntur, quae nullo modo cum veritate cohaerent. Quale est illud de supputatione annorum Mathusalem, Genes. V. Nam secundum Graecam editionem invenitur, Mathusalem vixisse 14. annos post diluvium, cum tamen in Arca non fuerit, solum enim octo animae per Arcam salvae factae sunt, id est, Noe, Sem, Cham et Japhet, et uxores eorum, ut habemus Gen. VI. et I. Petr. III.

Quem nodum non aliter solve potuerunt B. Hieronymus in quaest. Hebr. B. Augustinus lib. XV. Civit. Dei cap. 13. Eucherius, et alii in c. V. Gen., nisi admittendo, esse errorem in codicibus Graecis, quem errorem licet non adscribant Patres illis Senioribus septuaginta, sed iis qui primi descripserunt libros ex Bibliotheca Regis Ptolomaei: interim tamen codices quos nunc habemus vitiatos esse, negare non potuerunt. Tale est etiam illud Gen. XXVI. ubi LXX. habent, dixisse servos Isaac de puteo, Non invenimus aquam, cum Hebraei et Latini codices habeant Invenimus aquam, quae simul vera esse non possunt. Et certum est, nostram lectionem esse veriore, cum proxime sequatur, propterea Isaac vocasse nomen loci illius abundantiam. Tale quoque est illud Jonae III. ubi LXX. habent: Adhuc tres dies et Ninive subvertetur, cum Hebraici, et nostri codices habeant Adhuc quadraginta dies. Quem locum exponens B. Hieronymus ostendit, non posse ullo modo defendi lectionem LXX, et B. Augustinus lib. XVIII. de Civit. Dei cap. 44. fatetur, Jonam scripsisse dies quadraginta, non dies tres. Multa sunt alia ejusdem generis, sed haec tria loco exempli adferre placuit.

Probatur ultimo, quia satis constat, editionem LXX Interpretum a Judaeis multis in locis fuisse corruptam, ut Justinus affirmat in Dialogo cum Triphone. Constat item, eamdem editionem saepe saepius emendatam ab Origene, Luciano, Hesychio, Hieronymo: nihil autem emendatur, nisi quod ante vitiatum est. Neque credibile est, eam editionem, quae primis trecentis annis tot maculas contraxerat, reliquis annis 1200 inviolatam atque integram servatam.

Denique constat, tempore B. Hieronymi, ut ipse scribit in epist. 89. ad Augustinum, quae est XI. inter epist. Augustini, omnes fere Graecos codices ex versione Septuaginta habuisse admixta multa ex Theodotione, asteriscis praefixis, deinde paulatim asteriscos excidisse: interiisse etiam editionem Theodotionis; inde autem necessario orta est confusio, ut jam nemo judicare possit, quid in iis libris sit LXX, quid vero Theodotionis. Haec de Septuaginta.

Duae quaestiones de Graeca editione Testamenti novi disputari solent. Prior est de auctoribus ejus editionis. Posterior de auctoritate et integritate ejusdem editionis.

Ac prior quidem quaestio nec admodum necessaria, nec valde difficilis est. Nam constat Testamentum novum Graece scriptum esse ab iis Apostolis, vel Evangelistis, quorum nomina in titulis singulorum librorum, vel epistolarum praefiguntur, exceptis duntaxat Evangelio Matthaei et Marci, et epist. ad Hebr.: siquidem Matthaeum Hebraicò sermone scripsisse Evangelium suum, testantur Irenaeus lib. III, cap. 1. Athanasius in Synopsi, Hieronymus praefat. Comment. in Matthaeum; et in c. XI. Oseae, et in lib. de Script. Ecclesiast. in Matthaeo, et alii omnes.

Porro Athanasius loco citato existimat, ab Apostolo Jacobo Matthaei Evangelium in Graecam linguam esse translatum: alii vero Joanni Apostolo, et alii ipsi Matthaeo eam translationem tribuunt. Sed cujuscumque sit, ita recepta est ab Ecclesia illa translatio, ac si ea lingua primum scriptum fuisset Evangelium Matthaei. Quocirca non multum egemus Evangelio Hebraico quod Munsterus edidit; nec illo etiam quod nuper edi curavit Joannes Tilius, in quo multa desunt, multa supervacanea sunt, non pauca etiam immutata cernuntur; et Deus novit, utrum id factum non sit ad detrahendam fidem Graecae et Latinae editioni, astutia videlicet Judaeorum, ex quorum promptuariis Evangelium illud prodiit.

Marci vero librum Latine ab ipso Marco Romae scriptum esse, ac deinde ab eodem Aquileiae in Graecam linguam conversum, docet Adrianus Finus lib. VI. Flagelli Judaeorum cap. 80. et lib. VIII. cap. 62. et qui Finum secutus est Petrus Antonius Beuther annotat. 8. et 9. ad sacram Scripturam. In vita quoque B. Petri, quae in Pontificali Damasi primum locum tenet, satis aperte indicatur, Marci Evangelium initio Latine ab ipso Paulo Graece scriptum esse, vel certe ab Apostolico aliquo viro ex Hebraico sermone in Graecum esse translatum. Itaque Graeca editio Testamenti novi universa Apostolos et Evangelistas auctores habet.

Jam vero quod attinet ad auctoritatem, dubium esse non potest, quin editio Apostolica summae sit auctoritatis, nisi forte constet eam esse corruptam. De qua re ita sentiendum censeo, ut supra de Hebraicis diximus, videlicet, non esse Graecos codices corruptos generaliter: nec tamen esse fontes purissimos, ut necessario quidquid ab eis dissentit corrigendum sit, ut false existimant Calvinus, Major, Kemnitius, caeterique hujus temporis haeretici.

Et vero non esse Graecos codices in universum atque omnino corruptos, facile demonstrari potest: nam etsi multa depravare conati sint haeretici; tamen nunquam defuerunt Catholici qui eorum corruptelas detexerint, et non permiserint Libros sacros corrumpi. Plurima ex toto novo Testamento abstulit mutavitque Marcion, ut testatur Tertullianus lib. V, Contra Marcionem: sed illa omnia fere notavit Epiphanius haeres. 42. et in nostris codicibus Graecis habentur recte. Ariani quoque abstulerant ex Evangelio Jo. IV. Spiritus est Deus,¹ sed indicavit et notavit B. Ambrosius lib. III. de Spiritu sancto cap. 11. et nostri codices Graeci omnes hoc testimonium habent.

Quod autem non sint ubique incorrupti, sed aliqui interdum errores irrepserint saltem negligentia Librariorum, et non sit tutum semper Latina ad Graeca corrigere; aliquot exemplis planum fiet. Certe I. Cor, XV. legendum est: Primus homo de terra terrenus secundus homo de coelo coelestis² ut non solum nostra Latina versio habet, sed etiam Calvinus probat cap. XII. Instit. §. 12. At Graeci constanter legunt, secundus homo Dominus de coelo, ὁ δεύτερος ἄνθρωπος Κύριος ἐξ οὐρανοῦ. Quam depravationem mansisse vitio scriptorum ex corruptionibus Marcionis, patet ex Tertulliano lib. V. in Marcionem.

Praeterea I. Corinth. VII. ubi nos habemus: Qui cum uxore est, sollicitus est quae sunt Mundi, quomodo placeat uxori et divisus est: mulier innupta et virgo cogitat quae Domini sunt etc.³ Graeci codices longe aliter habent, nam illud divisus est conjungunt cum sequentibus sic, μεμέρισθαι ἡ γυνὴ καὶ ἡ παρθένος, divisa est uxor et virgo. Quam lectionem B. Hieronymus in lib. I. contra Jovinianum affirmat, non esse Apostolicae veritatis. Roman. XII. ubi nos legimus: Domino servientes:⁴ Graeci non habent Κυρίῳ sed καιρῷ δουλεύοντες, id est, tempori servientes. Et tamen nostram lectionem esse verissimam patet, tum ex Hieronymo in epistola ad Marcellam, quae incipit: Post priorem epistolam; ubi dicit, in emendatis Graecis codicibus haberi non καιρῷ sed κυρίῳ: tam ex Origene, Chrysostomo, Theophylacto, et aliis Graecis Patribus, qui sic legerunt, et explicaverunt in suis Comment.

Denique constat, in plurimis Graecis codicibus deesse multas verae Scripturae partes, ut historiam adulterae Jo. VIII., ultimum caput Marci, testimonium pulcherrimum Trinitatis I. Joann., et alia de quibus supra disseruimus. Constat etiam, quaedam in omnibus Graecis codicibus inveniri, quae non sunt partes divinae Scripturae, ut Matth. VI. orationi Dominicae addita: Quia tuum est regnum, et potentia et gloria in saecula, quae verba non esse de textu, sed addita a Graecis ex duobus intelligi potest. Primo ex eo quod Tertullianus, Cyprianus, Ambrosius, Hieronymus, Augustinus orationem Dominicam exponunt, et tamen nullam horum verborum mentionem faciunt, cum omnes isti Graece bene noverint. Secundo ex eo quod Graeci in sua liturgia recitant quidem haec verba, sed non contineant cum oratione Dominica.

De Latinis editionibus tria nobis explicanda sumpsimus. Primum, quot et quae fuerint olim Latinae editiones. Secundo, quis sit auctor ejus quae nunc Vulgata dicitur. Tertio, quantae sit auctoritatis haec ipsa vulgata editio.

Ac ut incipiamus a primo, editiones Latinas Testamenti veteris ex Graeca versione LXX, et Testamenti novi ex Graeco fonte prope innumerabiles fuisse ante tempora Hieronymi, testatur B. Augustinus lib. II. doctrin. Christ. cap. 11. his verbis: «Qui, inquit, Scripturas ex Hebraea lingua in Graecam verterunt numerari possunt: Latini autem interpretes nullo modo. Ut enim cuique primis Fidei temporibus in manus venit codex Graecus, et aliquantulum facultatis sibi utriusque linguae habere videbatur, ausus est interpretari.» Idem docet Sanctus Hieronymus praefat. in Josue: «Cum apud Latinos, inquit, tot sint exemplaria quot codices, et unusquisque pro arbitrio suo vel addiderit, vel subtraxerit quod ei visum est.»

Nihilominus tamen una erat communior, quae vetus et vulgata editio dicebatur, ut patet ex B. Gregorio praefat. in lib. Moral. c. V. et ex B. Hieronymo in cap. XIV. et XLIX. Isaïae, et alibi. Et haec videtur esse illa Itala interpretatio, quam B. Augustinus lib. II. doct. Christ. cap. 15. omnibus aliis Latinis anteponit, cum ait: «In ipsis interpretationibus Itala caeteris praeferatur: nam est verborum tenacior cum perspicacitate sententiae.»

At S. Hieronymus bis Testamentum vetus in Latinum convertit, primum ex Graeco, id est, ex versione LXX, ut intelligi potest ex lib. II. contra Ruffinum, et ex epist. 10. Augustini et sequent. 11. quae est Hieronymi ad Augustinum, necnon ex praefat. in Job. Et rursum ex Hebraeo, ut ipse idem testatur in lib. de viris illustr. extremo, et in praefationibus singulorum librorum quos Latinos fecit.

Novum autem Testamentum non convertit de Graeco in Latinum, sed solum emendavit a multis erroribus, qui vitio Librariorum irreperant. De quo suo labore sic ipse loquitur lib. de viris illustr. in fine: «Novum Testamentum, inquit, Graecae fidei reddidi.» Et praef. Evangeliorum ad Damasum: «Ita,» inquit, «calamo temperavimus, ut iis tantum, quae sensum mutare videbantur, correctis reliqua manere pateremur ut fuerant.» Quod si quis putet conversum esse ab illo novum Testamentum, quoniam B. Augustinus epist. 10. ad Hieronymum scribit: «Proinde non parvas Deo gratias agimus de opere tuo, quod Evangelium ex Graeco interpretatus es, etc.» audiat Hieronymum dubium hoc solventem in epist. 89. ad Augustinum, quae est 11. inter epist. Augustini: «Sime,» inquit, «in novi Testamenti emendatione suscipis etc.»

Porro B. Hieronymi versio ex Hebraeo in Latinum mox coepit a quibusdam Ecclesiis recipi, et publice legi, ut patet ex epist. 10. Augustini ad Hieronymum, ita tamen ut etiam alia editio antiqua non contemneretur. Quod apertius intelligitur ex B. Gregorio in epist. ante praefat. in lib. Moral. cap. 5. ubi dicit, suo tempore Romanam Ecclesiam utraque editione uti consuevisse; id est, antiqua versa ex Graeco, et nova Hieronymi versa ex Hebraeo. Post tempora autem B. Gregorii, videntur omnes Latinae editiones evanuisse praeter unam istam, quam nunc veterem, et vulgatam vocamus; de cujus auctore mox dicemus. Hoc autem nostro saeculo iterum ad illam aetatem rediisse videmur, in qua omnes qui aliquid poterant, continuo sacros libros transferebant. Siquidem recentiorum, ac praesertim haereticorum Latinae interpretationes numerari vix possunt. Sed de his hactenus.

Non parva quaestio est de hac nostra vulgata Latina editione: sitne illa antiqua, quae erat ante Hieronymum, an vero ipsius Hieronymi: arbitrantur, vel certe suspicantur Sanctes Pagninus praefat. suae interpretationis Bibliorum ad Clementem VII. Pontificem Maximum, Paulus Foro Sempronii Episcopus lib. II. cap. 1. de die Passionis Domini. Contra, esse B. Hieronymi contendunt Augustinus Eugubinus, et Joannes Picus Mirandulanus in libris de hac re editis, aliique nonnulli. At mixtam esse ex vetere et nova, docent Joannes Driedo lib. II. cap. 1. de Eccles. dogmat. et Scripturis, et Sixtus Senensis lib. VIII. Biblioth. S. extr.

Nos igitur gratia brevitatis et claritatis, sententiam nostram quatuor propositionibus complectemur.

Prima propositio: «Testamentum novum Latinum editionis vulgatae ex antiqua versione habemus, quam tamen B. Hieronymus emendavit»: id vero eo potissimum argumento probamus, quod multa loca quae B. Hieronymus reprehendit in antiqua versione, nos in nostra invenimus ita correcta, ut ipse affirmat esse corrigenda. Ac ut aliqua loca conferamus: in Commentar. cap. II. Matth. dicit, illud In Bethlehem Judaeae, debere esse, In Bethlehem Judae.¹ Lib. I. in Jovin. reprehendit illud. I. Corinth. VII. Divisa est mulier et virgo, et vult legendum, Mulier innupta et virgo etc.² In epist. ad Marcellam, ad finem secundi tomi, reprehendit illud Roman. XII. Tempori servientes, et legi vult, Domino servientes.³ Ibidem reprehendit illud I. Timoth. I. Humanus sermo, et docet legendum, Fidelis sermo.⁴ In Comment. cap. II. Galat. reprehendit illud Quibus ad horam cessimus, et restituit, Quibus neque ad horam cessimus.⁵ Et in Comment. cap. reprehendit illud Persuasio vestra ex Deo est, et vult legi, Non est ex eo qui vocat vos.⁶ In Comment. c. I. ad Ephes. reprehendit illud: Qui est pignus haereditatis in redemptionem adoptionis,⁷ et vult legi, In redemptionem acquisitionis. Haec autem omnia, et alia id genus permulta ita nunc habemus in editione vulgata, ut ipse monet legi debuisse.

Praeterea constat, Hieronymum emendasse novum Testamentum jussu Pontificis Damasi: constat etiam ejus emendationem fuisse receptam, et valde placuisse hominibus ejus temporis, ut intelligi potest ex epist. 10. Augustini ad Hieronymum, non est igitur verisimile postea fuisse rejectam, sed potius retentam et conservatam.

Neque movere debet, quod quaedam loca non sunt emendata, ut Hieronymus monuit emendanda, quale est illud Rom. XII. Sapere ad sobrietatem,⁸ quod Hieronymus lib. I. in Jovinianum vult legi, Sapere ad pudicitiam. Et illud I. Corinth. XIII. Si tradidero corpus meum ita ut ardeam,⁹ quod Hieronymus in c. 5. ad Galat. vult legi, Ita ut glorietur; et quaedam alia, quae ipse corrigit in Comment. epistolarum ad Galatas, ad Ephesios, et ad Titum. Nam ipse idem praefat. Evangel. ad Damasum fatetur, se non omnia correxisse, quae corrigenda esse putabat, ne nimis multa immutasse videretur.

Praeterea potest fieri, ut dum ista Commentaria scriberet, existimaret illa esse mutanda, quae tamen postea cum Testamentum novum suscepit emendandum, rem melius considerata, judicavit non esse mutanda. Nam prius eum scripsisse ista Commentaria, quam Testamentum novum emendaverit, colligitur ex lib. de vir. illustr. extremo, et sane nostra versio in his duobus locis melior est, quam illa, quam B. Hieronymus substitui tunc volebat.

Secunda propositio: «Psalterium vulgatae editionis Latinae non est illud quod Beatus Hieronymus transtulit ex Hebraeo, neque illud quod transtulit ex versione Graeca LXX Interpretum, sed illud quod ipse emendavit, translatum ab antiquo interprete ex editione S. Luciani Martyris; siquidem Beatus Hieronymus circa Psalterium, quater laboravit. Transtulit enim illud ex Hebraeo in Latinum, ut patet ex epistola ejusdem ad Sophronium; item convertit ex Graeco in Latinum e pura editione Septuaginta, ut habetur in hexaplis Origenis, ut ipse testatur in epistola ad Suniam et Fretellam: denique bis emendavit antiquam Latinam editionem, quae translata erat ex Graeco communi et vulgata, ut patet ex praefat. Psalt. ad Paulam et Eustochiam.» Sed singula breviter demonstremus.

Dicimus igitur Psalterium nostrum non esse illud quod B. Hieronymus transtulit ex Hebraeo, idque certum est: nam illud exstat in operibus B. Hieronymi, et fere ubique dissentit a nostro saltem quoad verba.

Addimus: neque esse illud quod ipse vertit ex Origenis hexaplis, sed illud commune quod bis emendavit, idque probatur ex epistola ad Suniam et Fretellam: nam ibi dicit, quod habetur Psal. V. Dirige in conspectu tuo viam meam,¹⁰ aliter haberi apud LXX et omnes alias interpretationes, excepta communi et vulgata: at nostra editio ita habet; igitur nostra editio est illa communis et vulgata et a pura interpretatione LXX Seniorum distincta. Praeterea ibidem Hieronymus dicit quod habetur Psal. LXXIII. Quiescere faciamus omnes dies festos Dei a terra,¹¹ haberi apud LXX in hexaplis, et apud omnes alios interpretes, Incendamus, vel comburamus omnes dies festos, et solum in vulgata haberi, Quiescere faciamus: at nos habemus, Quiescere faciamus. Item quod habemus Psal. CIII. Petra refugium herinacis¹² dicit LXX vertisse Refugium leporibus; igitur nostra non est illa ipsa versio LXX.

Denique in tota illa epistola saepissime ponit verba Latini Psalterii, ut tunc erat in communi usu, et in Ecclesiis cantabatur: at illa omnia in nostro invenimus; igitur nostrum est Psalterium illud commune et pervulgatum. Porro commune ab Hieronymo vocari illud, quod Origenes, et postea Lucianus emendavit, perspicuum est ex illa ipsa epist. ad Suniam et Fretellam; sic enim initio epist. S. Hieronymus loquitur: «Sciatis aliam esse editionem, quam Origenes, et Caesariensis Eusebius, omnesque Graeci tractatores, κοινην, id est, communem appellant, atque vulgatam, et a plerisque nunc λουκιανὸς dicitur, aliam septuaginta Interpretum quae et in ἑξαπλοῖς codicibus reperitur.»

Tertia propositio: «Probabile nobis est, librum Sapientiae, et Ecclesiastici, et Machabaeorum, nos non habere ex versione Hieronymi, sed ex antiqua translatione, cujus auctor ignoratur.» Ad hoc movemur. Primo, quia B. Hieronymus nusquam affirmat se transtulisse hos libros, neque ullae exstant praefationes ejus in hos libros, cum tamen in epist. 89. ad August., quae est XI. inter epist. August., dicat, se singulis libris praefatiunculas praefixisse. Secundo, quia B. Hieronymus hos libros arbitrabatur apocryphos, ut patet ex prologo Galeato, et ex praefat. Proverb.; proinde verisimile est, eum neglexisse horum librorum interpretationem. Tertio, quia multa citantur ex his libris a B. Cypriano, praesertim in lib. De exhortat. mart., et aliis Patribus B. Hieronymo antiquioribus, eo modo prorsus, ut nos in nostra vulgata editione habemus.

Quarta propositio. «Reliqua omnia ex Hieronymi versione ex Hebraeo habemus in editione vulgata.» Id probatur.

Primo, quoniam constat, B. Hieronymum primum et solum ex antiquis transtulisse ex Hebraeo in Latinum Testamentum vetus, et rursum constat, nostram editionem translationem esse ex Hebraeo in Latinum, exceptis Psalmis, Sapientia, Ecclesiastico, et Machabaeis. Quod Hieronymus transtulerit ex Hebraeo, ipse testatur lib. de vir. illustri extremo. Quod ipse primus ex antiquis, patet ex Augustino in epist. 8. et 10. et lib. XVIII. de Civit. Dei cap. 43. et ex omnibus Hieronymi praefationibus, in quibus semper deprecatur calumniam, quod ausus sit ex Hebraeo transferre. Quod post eum usque ad nostra tempora, nemo idem tentaverit, certo certius est.

Jam vero quod vulgata editio translatio sit ex Hebraeo, ipsa quodammodo clamat, dum pene ubique concordat cum Hebraeo, et a Graeco dissentit. Sunt praeterea certa indicia hujus rei fere in omnibus libris. Nam in Pentateucho, praesertim Genes. V. omnes libri antiqui, quia erant ex versione LXX expressi, continebant errorem illum de numero annorum: at nostra editio Hebraicae veritati consentit. In lib. Esther et Danielis, saepe in ipsis libris invenimus annotatiunculas B. Hieronymi dicentis, se expressisse fideliter, quae erant in Hebraeo, reliqua autem de editione vulgata, vel ex Theodotione addidisse.

Praefatione in Job dicit, in antiqua editione Latina et Graeca libri Job deesse ad 800. versus, quos ipse de Hebraeo in sua editione posuerit: at nostra editio integerrima et plenissima est, non minus quam Hebraica. Denique in Comment. Prophet., fere ubique duas versiones ponit et explicat, id est, suam quae est nostra vulgata, et aliam septuaginta interpretum.

Secundo probatur, quia illa omnia quae B. Hieronymus praefat. in Pentat., et lib. de opt. gen. interpret. dicit, non haberi in editione LXX, et se addidisse in sua translatione ex Hebraeo, in nostra vulgata editione invenimus, ut illud: Ex AEgypto vocavi filium meum,¹³ Oseae XI. et «Aspicient in me quem transfixerunt»,¹⁴ Zach. XII. et «Oculus non vidit, Deus absque te quae praeparasti expectantibus te.¹⁵ Isai LXIV.

Tertio probatur ex iis locis, quae B. Hieronymus monet se aliter vertisse, quam LXX verterint, quae in nostra editione omnia invenimus, ut ipse se vertisse dicit. In epist. 89. ad August., quae est 11. inter epistolas August., ait Jonae IV. se vertisse Hederam, ubi LXX verterunt Cucurbitam. Item in q. Hebr. in Genesim dicit, Gen. II. legendum: Complevit Deus die septima opus suum, cum apud LXX legeretur die sexta. Ibidem dicit legendum: Vocata est virago, cum apud LXX dicatur Mulier. Ibidem dicit legendum: Immisit soporem in Adam.¹⁶ cum apud LXX sit, Immisit ecstasim. Similia multa inveniuntur, tum in quaest. Hebr., tum in Comment. Prophet.

S. Gregorius quoque lib. XX. Moral. cap. 32. explicans illud: Mutatus es mihi in crudelem, dicit, antiquam translationem longe aliter habuisse, sed hanc novam ex Hebraico factam esse meliorem. At in nostra est, Mutatus es mihi in crudelem,¹⁷ Job. XXX.

Quarto probatur ex praefationibus. Nam ipse testatur in epist. ad August. jam citata, se editioni suae ex Hebraeo singulis pene libris praefatiunculas praefixisse, quas etiam nunc videmus in Bibliis vulgatae editionis, nec ullus unquam negavit eas esse Hieronymi: at certe non est credibile totum opus periisse, praeter solas praefatiunculas. Qui enim abjecerunt vel neglexerunt editionem B. Hieronymi, cur, quaeso, praefatiunculas conservarunt?

At in contrarium tria argumenta potissimum fieri solent. Argumentum primum Pauli Foro-Semproniensis et Sanctis Pagnini sumitur ex multis locis, in quibus nostra versio ab Hebraica veritate dissentit; nec enim credibile est, Hieronymum Hebraeicae linguae peritissimum in ea re labi potuisse.

Respondeo: duplici de causa accidisse, ut nostra versio ab Hebraico textu aliquando dissentire videatur. Una est, eaque longe lateque patens, incuria Librariorum, de qua re passim ipse in praefationibus suis conquitur. Altera causa est, quia saepe B. Hieronymus non tam verba, quam sensum exprimere studuit, ut faciendum esse ipse idem docet in lib. De opt. genere interpret. Exemplum sit in illis verbis Eccl. 1. Perversi difficile corriguntur, et stultorum infinitus numerus.¹⁸ Videntur enim haec verba longe aliud sonare quam Hebraica, quae ad verbum sic habent: פִּעוּת לֹא יִזְכֹּר וְחֶקֶל וְחֶסוֹן נֹא וְזֹכֵר hoc est, Perversum non poterit ad dirigere, et stultum non poterit ad numerari. Sed certe Hieronymus elegantissime sensum expressit. De hoc argumento plura dicemus in sequenti capite.

Argumentum secundum. Hieron. praefat. in Psal. et in Job, et in Paralip. admonet, se distinxisse suam editionem per asteriscos et obeliscos: at in nostra vulgata non videmus ista signa; non igitur est Hieronymi vulgata nostra editio.

Respondeo ex ipso Hieronymo in epist. ad August. sup. cit.: Hieronymum distinxisse per astericos et obeliscos eam editionem quam fecerat ex Graeco, non autem eam quam fecerat ex Hebraeo. In Psalterio igitur nostro vulgato debuissent esse asterisci et obelisci, quorum meminit Hieronymus in praefat., sed exciderunt negligentia Librariorum, neque hoc est mirum, nam etiam tempore ipsius coeperant excidere, ut patet ex illa ipsa praefat., et ex epist. ad Suniam et Fretellam. In libro autem Job et Paralipomenon nostrae editionis vulgatae nunquam fuerunt, nec esse debent asterisci vel obelisci. Hinc enim duas praefationes nos habemus tam in Job, quam in Paralipomenon, quarum prior, in qua non fit mentio asterisci et obelisci, pertinet ad nostram versionem, quae est ex Hebraeo, posterior in qua fit mentio eorum signorum pertinet ad aliam versionem, quem fecit ex Graeco.

Tertium argumentum. Multa inveniuntur in nostra editione vulgata, quae B. Hieronymus in quaestionibus Hebraicis, in lib. de opt. gen. interpret., in Comment. Prophet., et in Ecclesiasticum docet, aliter fuisse vertenda: igitur fieri non potest, ut editio nostra vulgata sit illa ipsa translatio, quam Hieronymus fecerat ex Hebraeo.

Respondeo: quatuor de causis accidisse, ut quaedam in nostro textu sint, quae B. Hieronymus reprehendit. Prima est error et negligentia Librariorum. Secunda causa est, varia significatio vocabulorum, interdum enim possunt duo significare, et B. Hieronymus modo unam, modo alteram significationem secutus est: exemplum habemus in Ecclesiaste; nam B. Hieronymus bis vertit Ecclesiastem, ut patet ex praefat. Comment. in Ecclesiast., et praefat. Proverb. Et quidem in primo translatione vertit cap. II. Cogitavi trahere carnem meam in vinum; et sic etiam in Commentario exponit: at in secunda translatione maluit vertere: Cogitavi abstrahere carnem meam a vino,¹⁹ quam lectionem nos habemus, et melior est nostra lectio. Nam verbum Hebraeum בּוּיָן potest significare in vino, seu in vinum, et etiam de vino sive a vino: nam littera בּ deservit et loco in et loco de: contextus autem magis requirit a vino, quam in vinum. Sequitur enim, ut animum meum transferrem ad sapientiam.

Quod autem littera בּ accipiatur frequenter pro בּוּיָד, id est, ex, de, ab, perspicuum est his locis, Exod. XII, vers. 43. Exod. XXXV, vers. 32. Exod. XXXVIII, vers. 8. et Levit. 8. vers. 32. et II, Paralipom. cap. XVI, vers. 6. Quod vero B. Hieronymus soleat variis modis vertere quando verba id ferant, testatur ipsemet lib. I. apolog. cont. Ruffin., ubi dicit Psalm. secundum se vertisse: Adorate pure: et tamen in Comment. exposuisse: Adorate Filium, quoniam vox Hebraea ambigua est.

Tertia causa est, quia ipsemet postea mutavit sententiam, et loca sua correxit. Ac ut exemplum aliquod proferamus, lib. de opt. gen. interpret., et praefat. in Pentat., dicit Isai. XI. non debere legi: Flos de radice ejus ascendet; sed Nazaraeus de radice ejus ascendet:²⁰ et LXX hoc nomen Nazaraei male praetermisisse, et hunc locum citari a Matthaeo cap. II. ubi dicit: Ut impleretur quod dictum est per Prophetas, quoniam Nazaraeus vocabitur:²¹ at ipse idem postea vertit, sicut verterant Septuaginta, nimirum: Et flos de radice ejus ascendet. Et in Comment. cap. XI. Isaiae, reddit rationem hujus rei, quoniam verbum Hebraeum ibi positum נָצַר scribitur per Tsade, cum Nazaraeus dicatur a verbo נָזַר per Zain, quocirca Comment. cap. II. Matth. dicit illud Quoniam Nazaraeus vocabitur, non esse desumptum ex aliquo uno Prophetae, sed ex eo, quod omnes Prophetae Dominum sanctum futurum esse praedixerunt. Pari ratione lib. V. Comment. in Isai. fatetur cap. XIX, male se vertisse Erit terra Judae AEgypto in festivitatem,²² cum potius verti debuerit, in pavorem, et hoc posteriore modo nos jam habemus in vulgata editione.

Quarta causa est, quia etsi B. Hieronymus interdum senserit, quaedam mutanda in sua versione, et ea notaverit in suis Commentariis; tamen Ecclesia postea magis judicavit veram primam versionem, et illam retinere maluit in editione vulgata. Nam lib. V. Comment. in Isa. ubi B. Hier. dicit se vertisse Festivitatem, pro Pavore, ibidem dicit se male vertisse Refraenantem, pro Lascivientem: et tamen videmus in nostra editione vulgata priorem correctionem, Hieronymi admissam, posteriorem non admissam, quod certe non videtur casu factum, sed judicio posteritatis, vel potius ipsius Ecclesiae. Et hoc modo ad multa alia responderi potest. Editio enim vulgata, quamvis maxima ex parte Hieronymi sit: tamen non est illa pura, quam ipse ex Hebraeo convertit, sed est aliquo modo mixta, additis non paucis ex versione LXX, quae in Hebraeo non inveniuntur, atque id potissimum perspicitur in lib. I. Reg. et in Proverb.

His omnibus addi potest, interdum Hieronymum videri reprehendere versionem nostram, cum tamen eam non reprehendat, sed solum explicet, quae sit vis Hebraeae vocis, ut cum in quaest. Hebr. dicit cap. I. Genesis, pro eo quod nos habemus, Spiritus Domini ferebatur super aquas:²³ in Hebraeo esse, Incubabat seu fovebat more avis.

Tertia, eaque potissima restat quaestio. Quantae videlicet auctoritatis sit Latina vulgata editio. Et quidem haeretici nostri temporis, quamquam inter se non parum dissentiant in authentica editione Latina eligenda: tamen adversus Ecclesiam mirifice omnes consentiunt. Siquidem Lutherani volunt, solam Lutheri versionem habendam esse authenticam, ut patet ex decreto quodam Lipsiensi, cui Melanchthon, Pomeranus, Major, aliique permulti subscripserunt. De quo decreto vide Staphilum in tertio topico praedicamento Lutheranae Theologiae.

At Zwingliani, quibus Anabaptistae et Calvinistae consentiunt, nullam esse volunt authenticam versionem, ut ex praefatione Tigurinae editionis patet, ubi docent, non debere Ecclesiam alligari ad unam aliquam versionem. Nihilominus tamen tam Lutherani, quam Zwingliani in eo conveniunt, ut editio Latina vulgata non sit habenda pro authentica, cum innumerabiles errores in ea deprehendantur.

Hinc ex castris Lutheri prodiit in aciem Martinus Kemnitius, ex castris Zwinglianorum Joannes Calvinus, qui adversus Concilium Tridentinum scribentes, quartam sessionem prae caeteris vexant, in qua Concilium definit, vulgatam editionem Latinam habendam esse pro authentica. Scripsit etiam de eadem re Georgius Major praefat. in Psal., et Tilmannus Heshusius in lib. de sexcentis erroribus Pontificiorum tit. II.

At non pauciores pro vulgata editione scripserunt, in quibus sunt Joannes Driedo lib. II. cap. de Ecclesiast. dogmat. et Script. Franciscus Titelmannus in prologo apologético pro editione vulgata novi Testamenti, Andreas Vega lib. XV, in Conc. Trident. cap. 9. Jodocus Tiletanus in I. part. apolog. pro Conc. Trident. cont. Kemnitium, Lindanus lib. I. de opt. gen. interpret., Melchior Canus lib. II. de locis cap. 13. Sixtus Senensis lib. VIII. Biblioth. sanctae in refutatione ultimae haeresis. Quorum diligentiam imitari cupientes, his argumentis rem eandem comprobamus.

Primum est argumentum ipsius Concilii. Ait enim Synodus Tridentina, eam a se probari sacrorum librorum Latinam editionem, quae longo tot saeculorum usu in ipsa Ecclesia probata est. Nec enim temere per annos fere mille, hoc est, a tempore B. Gregorii omnis Ecclesia Latina hac una editione usa est, omnes Concionatores hanc explanaverunt et populis proposuerunt, omnia Concilia ex hac editione testimonia protulerunt ad confirmanda dogmata Fidei. Porro Ecclesiam totis octingentis vel nongentis annis germana Scripturae interpretatione caruisse. atque in iis quae ad Fidem et religionem pertinent, errores interpretis nescio cujus pro verbo Dei coluisse, mirum est, si cui mirum et absurdum non esse videatur, praesertim si ex Apostolor didicerit, Timoth. III eam esse columnam et firmamentum veritatis.

Secundum argumentum sumo ex testimoniis Veterum. Nam vel haec nostra versio est Hieronymi, vel certe illa antiqua communis quam Augustinus vocat Italiam: si est illa antiqua, magnum testimonium habet ab Aug. lib. II. de doct. Christ, c. 15. ubi dicit, eam omnibus esse praeferendam: si autem est Hieronymi, ut nos supra probavimus, habet testimonia omnium Veterum, qui eam videre potuerunt. Nam in primis B. Augustinus lib. XVIII. Civit. Dei cap. 43. «Quamvis non defuerit temporibus nostris presbyter Hieronymus homo doctissimus, et omnium trium linguarum peritus, qui non ex Graeco, sed ex Hebraeo in Latinum eloquium easdem Scripturas converterit: sed ejus tam litteratum laborem quamvis Judaei fateantur esse veracem etc.» Et epist. 10. ad Hieronymum dicit, ejus versionem, seu potius emendationem Testamenti novi omnibus probari. Item B. Gregorius lib. XX. Moral. c. 32. «Quia, inquit, haec nova translatio ex Hebraeo nobis eloquio cuncta verius transfudisse perhibetur, credendum est, quidquid in ea dicitur, et oportet ut verba illius nostra expositio subtiliter rimetur.»

B. Isidorus lib. VI Etymol. c. 4 «Presbyter,» inquit, «Hieronymus trium linguarum peritus, ex Hebraeo in Latinum eloquium easdem Scripturas convertit, eloquenterque transfudit, cujus interpretatio merito caeteris antefertur.» Et lib. 1. De offic. divin. c. 12. «De Hebraeo, inquit in Latinum eloquium tantummodo Hieronymus presbyter sacras Scripturas convertit, cujus editione generaliter omnes Ecclesiae usquequaque utuntur, eo quod veracior est in sententiis, et clarior in verbis.» Haec ille, cui subscribit Rabanus lib. II. De institut. Cleric. cap. 54.

Porro qui deinceps secuti sunt, B. Anselmus, B. Bernardus, Rupertus, Haymo, Hugo, Richardus, et alii omnes satis ostendunt, se hanc editionem prae caeteris probasse, cum eam solum explanandam susceperunt. Adde etiam, quod non solum Latini versionem hanc probarunt, sed etiam Graeci, qui quaedam divina volumina ab Hieronymo in Latinum ex Hebraeo conversa, ipsi ex Latino in Graecum transfuderunt, ut B. Hieronymus testatur, lib. de vir. illust. in Sophronio, et lib. II. contra Ruffinun.

Tertium argumentum. Habuerunt Hebraei sua lingua authenticam Scripturam: Graeci quoque habuerunt Graece authenticam Scripturam, id est, Testamentum vetus ex versione LXX, et Testamenti novi ipsos primos fontes; igitur aequum fuit, ut Latina Ecclesia, in qua sedes Petri est, et in qua perpetuo Fides christiana mansura erat, haberet sua lingua authenticam Scripturam: non autem habuit aliam fere a mille annis quam istam; igitur ista authentica censenda est.

Quartum argumentum. In Conciliis generalibus Ecclesiae, aut paucissimi, aut interdum nulli inveniuntur linguae Hebraicae periti; male igitur provisum esset Ecclesiae, si in rebus gravibus non posset fidere Latinae editioni, sed deberet recurrere ad Hebraicos codices, et mendicare a Rabinis hostibus suis veritatem. Idem dicere possumus de Graeca lingua: nam etsi nunc utcumque multi inveniuntur qui Graece noverint, tamen non semper ita fuit. Nam si Ruffino credimus lib. hist. X cap. 21. ex sexcentis Episcopis qui ad Concilium Ariminense conveniunt, nemo fuit qui sciret, quid sibi vellet ὁμοούσιος. Et propterea cum callidi quidam haeretici Ariani proponerent Synodo, an vellet Christum colere, an ὁμοούσιον, omnes clamaverunt, se nolle ὁμοούσιον, sed Christum.

Denique idem experimento comprobatur. Videmus enim nostros haereticos, qui contempta antiqua editione novis interpretationibus student, adeo diversas et inter se dissentientes editiones cudere, ut nihil fere certi ex eorum editionibus habere possit. Quare Martinus Lutherus in lib. cont. Zwinglium: De verit. corp. Christ. in Euchar. «Si diutius,» inquit, «steterit Mundus, iterum erit necessarium, ut propter diversas Scripturae interpretationes quae nunc sunt, ad conservandam Fidei unitatem, Conciliorum decreta recipiamus, atque ad ea confugiamus.»

Superest argumenta adversariorum solvere, sed antea libet notare mendacia quaedam aperta, quae Martinus Kemnitius, et Joannes Calvinus suis argumentis admiscuerunt.

Primum Calvini mendacium est, nec judicio, nec recto delectu factum esse, ut ex interpretationibus diversis una obtinuerit inter indoctos. At certe cum omnibus interpretationibus abolitis, haec nostra supra mille annos in usu totius Latinae Ecclesiae fuerit, aut multi fuerunt totis mille annis in Ecclesia docti, aut impudenter mentitur Calvinus. Deinde Sophronium, Augustinum, Gregorium, Isidorum, Bedam, Anselmum, Rupertum, Bernardum, aliosque tam multos insignes viros non existimo inter indoctos numerandos esse: et tamen isti omnes editionem nostram, ut supra demonstravimus, aut inter caeteras, aut etiam praeter caeteras laudarunt.

Alterum ejusdem mendacium est, decrevisse Tridentinos Patres, minime esse audiendos eos, qui ex fonte ipso purum liquorem proferunt, et ex certa veritate falsum coarguunt. Hoc ideo mendacium voco, quod nihil ejusmodi in decreto Concilii legatur. Nec enim Patres fontium ullam mentionem fecerunt, sed solum ex tot Latinis versionibus; quae nunc circumferuntur, unam delegerunt, quam caeteris anteponerent: et (quod Ecclesiae gravitatem, et constantiam decebat) antiquam novis, probatam longo usu recentibus adhuc, ac, ut sic loquar, crudis, denique unam multis inter se dissidentibus, et pugnantibus praetulere.

Tertium mendacium est ejusdem Calvini, adeo nullam esse in vulgata editione integram paginam, ut vix tres sint continui versus non insigni aliquo errore foedati. At si ita est, cur ibidem Calvinus, cum suscepisset notandos locos in Psalmis perperam versos, nihil omnino in primi Psalmi translatione notavit? non habet fortasse primus Psalmus tres continuos versus? Sed non est opus, opinor, in tam apertis mendaciis refellendis immorari. Ad Kemnitium veniamus.

Primum Kemnitii mendacium est, Concilium Tridentinum decrevisse, ut pro iis quae Spiritus sanctus in fontibus Hebraicis et Graecis scripsit, ea recipiamus, quae a Librariis mutata, mutilata, vel addita sunt. Hoc esse mendacium manifestum nemo non intelligit. Quis enim, non dico Catholicus, sed sanae mentis homo, unquam diceret, Librarium vitia suscipienda pro Spiritus sancti verbis? Deinde nonne Concilium eodem loco jubet, ut sacra Biblia quam emendatissime fieri poterit imprimantur?

Secundum est ejusdem, in indice librorum prohibitorum a Paulo IV. edito damnari omnes editiones Bibliorum, etiam veteris Interpretis, in quibus vel manifestissima quaedam vulgatae editionis errata correctae sunt. Hoc etiam crassissimum mendacium est: non enim damnantur in eo indice nisi editiones quaedam ab haereticis, vel suspectis印ressoribus factae: et omnes aliae permittuntur.

Tertium ejusdem Kemnitii mendacium est, Concilium Tridentinum sess. XXI. c. 2. ut probet Ecclesiam habere auctoritatem dispensandi in Sacramentorum substantialibus contra institutionem Christi, abuti aequivocatione veteris versionis, ubi I. Corinth. IV. ministri Christi vocantur dispensatores mysteriorum Christi. Quo loco exclamat Kemnitius: «Bone Deus, quanta est Antichristi impudentia, in tanta luce cognitionis linguarum, de tam gravi materia tam pueriliter ludere! cum Paulus οἰκονόμους vocet ministros Christi.» Haec ille.

At nobis merito licet exclamare: Bone Deus, quanta est hominis haeretici impudentia, ut crassissima mendacia pro veritate obtrudere non vereatur! Nam Concilium ibidem disertè testatur, Ecclesiam non posse mutare substantialia Sacramentorum, sed tantum statuere modum et ordinem, quo Sacramenta administrari debeant. Deinde Concilium non abutitur voce dispensatoris, ut Kemnitius somniat; non enim dicit, Ecclesiam posse dispensare in Sacramentis, quomodo dispensat in votis et legibus, sed posse dispensare Sacramenta, id est, administrare, porrigere, tradere Fidelibus: et instar fidelis ac prudentis oeconomi in dispensandis bonis domini sui et familia alenda, modo nihil fiat contra leges et mandata Principis.

Postremum Kemnitii mendacium est, Concilium Tridentinum ideo voluisse vulgata editionem esse authenticam, quia toto transformata est ad dogmata Pontificia. Quod mendacium non solum est hominis impudentis, sed etiam imprudentis, siquidem contra suum auctorem maxime pugnat. Si enim Pontificia dogmata habentur in editione vulgata, sequitur Pontificia dogmata esse antiquissima, et ipsorum dogmata contraria plane esse recentia: nam editionem vulgata etiam ipsi fatentur esse vetustissimam.

Praeterea, si editio vulgata facta esset post Lutheri tempora, esset aliqua ratio suspicandi, eam esse accomodatam de industria ad Pontificia dogmata: at facta est ante mille annos, et omnia quae illi reprehendunt in vulgata editione. Sed adversarii quod ipsi faciunt, idem etiam ab aliis fieri credunt: et quia Martinus Lutherus Biblia pessima fide convertit, ut patet ex Joanne Cochlaeo in vita et actis Lutheri anni 1522. ubi legimus, in nova translatione Testamenti novi per Lutherum facta, fuisse notata ad mille loca immutata, id est, addita, vel detracta, vel depravata: idcirco putant etiam Catholicos hoc facere, sed certe falluntur; Fides enim Catholica non eget praesidii mendaciorum, ut illorum figmenta.

Argumenta haereticorum contra vulgata editionem ad tria revocari possunt. Primum est, quia B. Hieronymus multa aliter vertit, quam nos habeamus, et multa reprehendit in nostra editione vulgata: sed jam est responsum supra cap. 8.

Secundum argumentum. Magis credendum est esse verbum Dei quod habetur in fontibus Hebraicorum et Graecorum codicum, quam quod habetur in rivulis versionum: nam Hebraei et Graeci codices, Prophetarum et Apostolorum sunt, qui errare non poterant: Latini autem sunt variorum interpretum, qui errare poterant. Nam aliud esse interpretem, aliud Prophetam, docet Hieronymus praefat. in Pentat. Et idem Hieronymus passim reprehendit veterem interpretem in suis Commentariis, et lib. 1. contra Joviniam: B. Augustinus autem non solum in genere dicit, interpretes posse errare lib. II. de doct. Christ. cap. 12. et epist. 19. et 59. sed etiam epist. 8. ad Hieronymum asserit, Hieronymum in sua interpretatione errare potuisse.

Accedit, quod Patres passim docent, ad fontes Hebraeos et Graecos esse recurrendum. Hieronymus in lib. cont. Helvid. et in epist. ad Marcellam quae, incipit Post priorem epistolam, docet, Latinam editionem Evangeliorum ad Graecos fontes revocandam: et idem dicit de Latina editione Testamenti veteris emendanda ex Hebraeo, in Comm. cap. 8. Zachariae. Idem habet Augustinus lib. II. de doct. Christ. cap. 11, 12 et 15. et epist. 59. et alibi. Et quod mirabilius est, in ipso jure Pontificio dist. 9. can. Ut veterum, ita dicitur: «Ut veterum librorum fides de Hebraeis voluminibus examinanda est, ita novorum veritas Graeci sermonis normam desiderat.»

Respondeo: negari non posse, quin sint fontes Scripturarum anteponendi rivulis versionum, quando constat fontes non esse turbatos: nunc autem fontes multis in locis turbidos fluere jam ante ostendimus, et certe vix dubitari potest, quin sicut Latina Ecclesia constantior fuit in Fide retinenda, quam Graeca; ita etiam vigilantior fuerit in suis codicibus a corruptione defendendis. Quod enim olim Hieronymus scripsit ad Damasum in epist. de nomine hypost. nunc maxime habet locum, videlicet, profligato a Graecis patrimonio, apud Latinos tantum incorruptam Patrum haereditatem servari.

Ad illud autem quod objiciebatur, interpretes interdum labi potuisse, non desunt qui respondeant: veterem interpretem novi Testamenti, et etiam B. Hieronymum interpretem novi Testamenti, veteris peculiari Spiritus sancti lumine illustratos errare non potuisse, sed non est opus eo confugere. Admittimus enim, interpretem non esse Prophetam, et errare potuisse: tamen dicimus, eum non errasse in illa versione, quam Ecclesia approbavit.

Nam vulgata editio non est unius auctoris, sed quaedam habet ex Hieronymo, quaedam ex Luciano, quaedam ex Theodotione, quaedam ex alio quodam interprete innominato: stultum autem videtur dicere, Theodotionem haereticum non potuisse errare, et etiam Hieronymum nusquam errasse, cum ipse in c. XIX. Isaiae dicat, se errasse, et Ecclesia correctionem ejus receperit. Non igitur auctores illos canonizavit Ecclesia, sed tantum hanc versionem approbavit: nec ita tamen approbavit, ut asseruerit nullos in ea Librariorum errores reperiri: sed certos nos reddere voluit, in iis praesertim, quae ad Fidem et mores pertinent, nulla esse in hac versione interpretum errata.

Ad aliud de emendatione Latinorum codicum ad Hebraeos et Graecos, respondeo: quatuor temporibus licere nobis recurrere ad fontes Hebraeos et Graecos, ut illi Patres monent.

Primo, quando in nostris codicibus videtur esse error Librariorum, sic videmus nunc in Missalibus novis emendatum illud Eccl. XLV. Dedit illi coram praecepta, cum antea prave legeretur Cor ad praecepta.¹ Nam in Graeco est κατὰ πρόσωπον, ubi nulla est ratio dubitandi: facile autem fuit, ex coram facere cor ad. Sic Eccles. XXIV. illud: Ego quasi fluvius Diorix, deberet corrigi Ego quasi fluvii Diorix,² ut est in Graeco; nam Diorix fluvius nusquam est. Quamquam enim Rabanus in Commentario hujus loci dicat, ex sententia quorundam, flumen Armeniae esse, qui Dorix appelletur; tamen id nullo auctore probat. Διώρυξ autem est fossa a flumine deducta ad irrigandam terram.

Sic Sapient. XII: Ipsum qui non debet puniri condemnas, et exterum aestimas a tua virtute;³ non male correctum vidimus in Bibliis Lovaniensibus hoc modo: Ipsum qui non debet puniri condemnasse exterum putas a tua virtute, et clare ex Graeco colligitur: et manifeste Librariorum est error, licet S. Gregorius lib. III, Moral. cap. 44, priorem sententiam pie exposuerit,

Sic illud Psal. XLI, Deum fontem vivum, tuto mutari posset in fortem vivum: nam in Hebraeo est aperte מָאֲתָנִים וְאֵל הוּא ad Deum, ad fortem vivum,⁴ et in Graeco est etiam πρὸς τὸν Θεὸν ἰσχυρὸν, ubi nulla est occasio erroris, in nostro facile potuit mutari fortem in fontem, praesertim cum praecedat Sitivit anima mea. Sic etiam in Missali emendatum videmus illud Jo. XIX, Acceptit eam in sua,⁵ quod ante erat in suam, cum Graecus codex aperte habeat εἰς τὰ ἴδια.

Secundo, quando Latini codices variant, ut non possit certo statui, quae sit vera vulgata lectio, possumus ad fontes recurrere, et inde juvari ad veram lectionem invenendam, Sic Josue V, quidam Latini codices habent: Quibus juravit, ut ostenderet eis terram fluentem lacte et melle;⁶ quidam habent, ut non ostenderet etc. Vera lectio videtur esse posterior: nam id Hebraeo constanter additur Non. Sicut e contrario Josue XI, quidam codices habent: Non fuit civitas quae non se traderet: quidam habent Non fuit civitas quae se traderet;⁷ et hoc est verius, quia conforme est Hebraeo, et verba sequentia id requirunt. Sic Luc. I quidam codices habent: Redemptionem plebis suae: quidam, plebi suae;⁸ et haec videtur verior, cum in Graeco sit τῷ λαῷ αὐτοῦ.

Tertio, quando verba aut sententia in Latino est anceps, possumus recurrere ad fontes, si forte ibi non sit ambiguitas. Sic quod legimus Genes. III, Maledicta terra in opere tuo,⁹ potest intelligi de opere futuro, id est, dum coles eam: et de praeterito, id est, de peccato Adae propter quod terra maledicta est. At in Hebraeo non est ambiguum, siquidem כְּעֵבֶרֶד non potest significare nisi propter te, id est, propter peccatum tuum; unde etiam monet B. Hieronymus in quaest. Hebr., recte vertisse eos, qui dixerunt: Maledicta terra in transgressionem tuam. Quamquam non inficior potuisse fieri, ut in Hebraeo esset בְּעֲבֹרָהּ et Librariorum vitio mutatum sit Daleth in Resch.

Sic etiam quod legimus Luc. II: In terra pax hominibus bonae voluntatis:¹⁰ illud bonae voluntatis ambiguum est, potest enim referri ad homines, et ad pacem: sed ex Graeco colligitur, melius conjungi cum pace, ut hic sit sensus, in terra pax hominibus, pax, inquam, bonae voluntatis Dei erga homines. Nam εὐδοκία, ut plurimum non est bona voluntas hominis, sed bona voluntas Dei erga homines. Sic Ps. II: Ne quando irascatur Dominus: Et Cum exarserit in brevi ira ejus: Et Beati qui confidunt in eo,¹¹ apud Latinos dubium est, an haec dicantur de Patre, an de Filio, nam de utroque fit mentio in Psalmo isto: sed ex Hebraeo manifeste colligitur, haec dici de Filio. Denique Psal. CXXXVIII: Non est occultatum os meum a te,¹² in Latino dubium est, an sit os oris, an os ossis. Sed in Hebraeo est clarum, est enim פֶּה non פִּי.

Quarto et ultimo, licet recurrere ad fontes, ad energiam et proprietatem vocabulorum intelligendam. Sic illud Exod. I. AEdificavit illis domos:¹³ intelligimus ex Hebraica phrasi significare fecunditatem et filiorum copiam. Ut etiam illud Psal. CXII: Qui habitare facit sterilem in domo:¹⁴ illud quoque Psal. CXXXVIII: Imperfectum meum viderunt oculi tui,¹⁵ Hebraea vox aperte declarat proprie embrionem significare: et illud ibidem Mirabilis facta est scientia tua ex me, ex Hebraeo textu facile declaratur; significat enim mirabiliorem esse scientiam Dei, quam ut possit homo capere. Qualem etiam Hebraismum agnoscent, qui hujus linguae periti sunt, in illis Pauli verbis Ephes. III: Scire etiam supereminentem scientiae charitatem Christi.¹⁶ Non enim sensus est, charitatem Christi donum esse scientia eminentius, ut verba sonare videntur, sed charitatem Christi majorem esse, quam ut scientia comprehendi possit.

Argumentum tertium sumunt ex variis locis, in quibus videtur omnino vulgata editio errorem continere. Et quamquam absque ullo ordine ista loca ipsi proponunt, nos tamen ordine referemus; primum loca quae adferunt ex variis libris Scripturarum Testamenti veteris; deinde quae adferunt ex Psalmis; postremo quae adferunt ex Testamento novo.