De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Porro in Testamento novo non pauca etiam loca Kemnitius et Calvinus annotarunt, quae ab interprete Latino corrupta esse dicunt.

Primus locus est Matthaei IV. Non veni vocare justos sed peccatores.¹ Mutilata est, inquit Kemnitius, pulcherrima sententia, nam deest in Latino Ad paenitentiam. Respondeo: in quibusdam Latinis inveniri illam particulam: deinde dico verisimilius esse, illam particulam in Graeco esse superflua, et in emendatis codicibus Graecis non fuisse. Nam B. Hieronymus in Comm. eam non legit et tamen Hieronymus diligenter contulit Graecum cum Latino, et ex Graeco Latinum correxit. Quod autem non sit necessaria, perspicuum est. Nam vocare peccatores, non justos, aperte significat, hortari ad poenitentiam eos qui egent, non qui non egent, quod Dominus paulo ante exemplo medici illustraverat.

Secundus locus est Joannis XIV. Spiritus sanctus suggeret vobis omnia quaecumque dixero vobis.² Hunc locum vult Kemnitius esse depravatum, ad probandum, quaecumque in Conciliis definiuntur accipienda esse pro oraculis Spiritus sancti: nam in Graeco non est Dixerō, sed Dixi, εἶπον ὑμῖν. Respondeo: Sanctum Augustinum et alios Veteres sic legere ut nos legimus, et sensum esse eundem cum Graeco. Non enim intelligimus Dominum dixisse: Spiritus sanctus suggeret vobis omnia quae tunc dixero vobis; sed quae nunc dixero, id est, ea quae nunc a me auditis, et non intelligitis, tunc Spiritus sanctus in memoriam vobis revocabit, et explicabit. Neque in hoc verbo ponunt Catholici fundamentum auctoritatis Conciliorum, sed alia praesidia habemus, de quibus postea.

Tertius est Roman. I. Qui praedestinatus est Filius Dei.³ Hunc locum reprehendit Calvinus tanquam male redditum: tum quia in Graeco est ὁρισθέντος, idest declarati sive manifestati: tum quia illa praedestinatur quae non sunt, Christus autem semper fuit Filius Dei: quo argumento utitur etiam Origenes hoc loco.

Respondeo: Interpretem nostrum optime reddidisse: nam etsi verbum illud Graecum ὁρίζειν significet finire, et apud profanos auctores accipiatur saepe pro declarare; tamen in Scriptura aliter accipitur. Ut enim docet Dionysius lib. V. divin. nom. cap. 5. hoc verbum est proprium Theologiae, id est, habet in Scriptura peculiarem significationem: nam ubique significat statuere, decernere, definire, nunquam autem declarare, ut patet Act. II, 4. 17. Roman. VIII. Ephes. I. et alibi. Nam cum dicitur Act. II. Hunc definito consilio, et praescientia Dei traditum interemistis, habetur haec vox ὡρισμένη βουλή; et tamen certum est non significare declarationem, sed divinam ordinationem. Similiter Rom. VIII. Quos praedestinavit, hos vocavit, in Graeco est προωρισε, quam vocem ne ipsi quidem adversarii significare volunt declaravit.

Et quoniam ordinatio, et definitio Dei non potest esse temporalis sed aeterna; ideo interpres noster videns Apostolum loqui de aeterna destinatione, maluit vertere praedestinatum, quam destinatum. Et sic legerunt omnes Latini etiam antiquissimi, ut Irenaeus lib. III. contra Valent. cap. 32. Hilarius lib. VII. De Trinit. Ambrosius, Sedulius, et alii in hunc locum, Augustinus lib. De praedest. car. 15. et in Jo. tract. 105. Tertullianus, lib. Cont. Praxeam legit definitus, quod est idem cum nostro. Adde Concilium Toletanum VI. cap. I. quod et legit, et exponit praedestinatus. Neque ratiuncula illa Calvini aliquid efficit: non enim id praedestinatum esse dicimus, ut Verbum Dei sempiternum Filius Dei esse inciperet, sed ut Verbum Dei fieret homo, et proinde ut ille qui factus est Deo ex semine David, ut Paulus loquitur, sit Filius Dei, quod pulchre explicant Augustinus et Concilium Toletanum.

Quartus locus est Roman. I. in fine capit. I, ubi habemus: Qui cum justitiam Dei cognovissent, non intellexerunt, quoniam qui talia agunt digni sunt morte, non solum qui ea faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus.⁴ Hunc locum non solum Kemnitius, sed etiam Valla, Erasmus, Jacobus Faber, et alii corruptum esse volunt. Primo, quoniam Graecus textus ita habet: ὅτινες τὸ δικαίωμα τοῦ θεοῦ ἐπιγνόντες ὅτι τὰ τοιαῦτα πράσσοντες ἄξιοι θανάτου ἔσιν οὐ μόνον αὐτὰ ποιοῦσιν, ἀλλὰ καὶ συνευδοκοῦσι τοῖς πράσσουσι. Itaque in nostro codice Latino sunt addita in primis illa non intellexerunt, et deinde illud qui, cum dicitur qui ea faciunt, et qui consentiunt. Secundo, quia Chrysostomus, Oecumenius, Theophylactus exponunt, ut habetur in Graeco. Tertio, quia quod habetur in nostro textu videtur falsum, aut certe parum verisimile. Dicitur enim: Qui cum justitiam Dei cognovissent, non intellexerunt, quoniam qui talia agunt digni sunt morte etc. Nam si hoc non intellexerunt, quomodo justitiam Dei cognoverunt? quae est enim justitia Dei, nisi ut qui male agit puniatur.

Respondeo: nostram lectionem omnino esse meliorem; nam secundum Graecam sensus est, pejus esse consentire male agenti, quam malum agere: secundum Latinam sensus est contrarius, pejus esse male agere, quam consentire male agentibus. At certe absolute pejus est male agere, quam consentire male agenti. Quis enim neget, pejus esse occidere hominum, quam tantum consentire ut occidatur, id est, permettere cum possis impedire? non enim hic loquitur Apostolus de imperio, vel incitatione ad malum, sed de simplici consensu.

Igitur ad primum dico: nihil nos posse certi colligere in hac parte ex Graeco fonte, nam varia est lectio in Graecis. Aliter enim legit Origenes quam Chrysostomus, ut patet ex eorum Comment., et OEcumenius annotat, aliquos legisse ut nos nunc legimus. Titelmanus quoque collat. I. in epist. ad Rom. asserit, se legisse in vetusto codice Graeco manuscripto, illa verba οὐ συνῆκαν, id est, non intellexerunt.

Ad secundum opponimus auctores auctoribus: nam legunt ut nos habemus et exponunt, Cyprianus lib. I. epist. 4. Ambrosius, Sedulius, Haymo, Anselmus, et alii Latini in hunc locum, Hesychius lib. VI. in Levit. exponens cap. 20. et Symmachus Papa in Apologet. contra Anastasium Imperat.

Ad tertium dico: id quod habetur in Graeco potius videri falsum: nam quod dicitur in Latino Cum cognovissent justitiam Dei, non pugnat cum eo, quod sequitur non intellexerunt. Nam cum dicit cum cognovissent, loquitur de theoretica cognitione: cum dicit non intellexerunt, loquitur de pratica. Itaque sensus est, cum cognovissent veritatem, tamen propter affectus pravos excaecati, non potuerunt serio sibi persuadere sic esse agendum. Posset etiam dici, illud non intellexerunt non referri ad illud quia qui talia agant etc. sed ad illud sed etiam qui consentiunt facientibus. Est enim sensus, isti Philosophi ethnici cum cognovissent unum esse Deum, et proinde malum esse colere Jovem et Martem, et caetera falsa numina, non intellexerunt, non solum hoc esse malum, quod turbae faciebant, sed etiam esse malum consentire talibus, ac non eos admonere, et increpare, quod ipsi Philosophi faciebant.

Quintus locus est Rom. IV. ubi dicitur Abraham non esse justificatum ex operibus.⁵ Conqueritur enim Kemnitius nos addidisse Legis, ut possemus exponere locum illum de operibus legis illius, quae caeremonias praescribat. Respondeo: meram calumniam esse. Nam codices Latini, vel omnes, vel fere omnes non habent illud Legis. Neque nos intelligimus locum illum de operibus Legis veteris, sed de operibus factis viribus propriis. Adde, quod Ambrosius et in textu habet Legis, et in Comment, exponit de Lege veteri. Non igitur Papistae locum istum, ut Kemnitius mentitur, corruperunt. Sed de hoc postea.

Sextus est Roman. XI. ubi legimus: Si gratia jam non ex operibus, alioquin gratia jam non est gratia.⁶ Calumniatur Kemnitius nos detraxisse integram sententiam, nimirum: Si autem ex operibus, non amplius est gratia, alioqui opus jam non est opus.

Respondeo: esse quidem in Graecis codicibus illam sententiam, et a Theophylacto explicari, tamen a nullis aliis agnosci: nam nec Origenes, nec Chrysostomus, nec Ambrosius, nec ulli alii explanatores hujus loci ejus meminerunt: sed nec Augustinus qui frequentissime hunc locum tractat, et praecipue lib. II. De bono persever. cap. 18. Imo et Erasmus X in Annotat. ad hunc locum rejicit hanc additionem tanquam superfluum. Quod certe satis esse deberet Kemnitio, qui in eadem pagina remittit nos ad Erasmum, ut ab eo discamus errata vulgatae editionis.

Septimus locus est Ephes. V. Sacramentum hoc magnum est.⁷ Kemnitius enim docet male versum esse Sacramentum, cum sit Graece, μυστήριον, atque ait, id a nobis factum esse, ut possemus inde probare Matrimonium esse Sacramentum. Respondeo: idem esse Mysterium Graecis, et Latinis Sacramentum; Graeci enim cum de Sacramentis agunt, semper μυστήρια vocant. Et hunc locum Apostoli explicantes sancti Patres, Ambrosius, Hieronymus, et alii Latini, semper utuntur hac voce.

Octavus locus est Ephes. VI. Accipite armaturam Dei ut possitis resistere in die malo, et omnibus perfecti stare.⁸ Kemnitius vult, hunc locum esse depravatum, quia in Greco est omnibus perfectis πάντα κατεργασάμενοι, et sic exponunt Ambrosius, Hieronymus, Chrysostomus, et alii. Respondeo: sensum esse eundem, sed oportere illud perfecti conjungere cum voce omnibus non cum verbo stare. Siquidem sensus Apostoli est, ut armemur ex omni parte spiritualibus armis, ut sic armati possimus in acie contra Diabolum, non cadere, sed stare. Dicit igitur, accipite armaturam Dei, Graece πανοπλίαν, id est omnia arma, galeam, scutum, gladium, loricam etc. ut in omnibus perfecti, id est, ab omni parte muniti et armati, id est, praediti et perfecti omnibus virtutibus, positis stare contra Diabolum, sive, et est idem, ut omnibus perfectis, id est, cum omnia arma comparaveritis, et indueritis, tunc possitis stare, etc.

Nonus est Heb. IX. Ad multorum exhauriendi peccata.⁹ Conqueritur Kemnitius, male esse reddita Graeca verba, nam ἀναφέρειν non est exhaurire, sed auferre. Respondeo: et hoc loco eundem sensum esse. Praeterea videtur Interpres propriissime vertisse: nam ἀναφέρειν est proprie sursum ferre, efferre, educere: sicut ergo cum aqua, vel sordes educuntur ex aliqua sentina, dicuntur sordes exhauriri, ita etiam peccata, quae Christus extulit, et eduxit ex profundo pectoris nostri, recte dicuntur ab illo esse exhausta.

Decimus est Hebr. XIII. Talibus hostiis promeretur Deus.¹⁰ Hic vult Kemnitius esse positum nomen meriti, quod in Graeco non habetur. Respondeo: verbum Graecum εὐαρεστεῖται ὁ θεός, significare proprie, delectatur Deus, sive, ut Erasmus vertit, placet Deo. Latine autem recte dici bene mereri de aliquo eum qui facit rem illi gratam, nemo est qui nesciat. Sic ergo dixit noster Interpres, talibus hostiis promeretur Deus, id est, his hostiis res grata fit Deo, et bene meretur de Deo, qui illas offert. Accepit enim Interpres mereri in passiva significatione.

Undecimus est Jacobi V. Et alleviabit eum Dominus. Kemnitius dicit, non bene redditum verbum Graecum ἐγέρει, et studiose locum esse depravatum, ut ex eo confirmaremus effectus Sacramenti Extremae unctionis, cum nihil tale sonet verbum Graecum.

Respondeo: nescire Kemnitium quid loquatur: nam verbum Graecum melius ostendit effectus Extremae unctionis, quos Catholici in eo Sacramento agnoscuut, quam verbum latinum. Catholici enim tres effectus attribuunt huic Sacramento. Unum praecipuum quidem, sed communem aliis Sacramentis, ut hominem in illo articulo mortis, moestitia et doloribus oppressum, torporem erigat, et exhilaret. Tertium ut interdum etiam corporaliter sanet.

Hos tres effectus, incipiendo a minus praecipuis, disertè ponit Jacobus his verbis: Infirmatur quis in vobis, inducat Presbyteros Ecclesiae, et orent super eum, ungentes eum oleo in nomine Domini, et oratio Fidei salvabit infirmum, et alleviabit eum Dominus, etc. si in peccatis sit, remittentur ei..¹¹ Effectum igitur hujus Sacramenti secundum, ut hominem in articulo mortis moestitia, doloribus, tentationibus depressum, ac torporem exhilaret, erigat, excitet, propriissime exprimit verbum ἐγείρω nimirum excito, erigo etc.

Duodecimus est I. Joannis V. Haec scribo vobis, ut sciatis, quoniam vitam habetis aeternam, qui creditis in nomine Filii Dei..¹² Kemnitius dicit, sententiam hanc esse mutilatam, nam in Graeco sic habetur: «Haec scribo vobis qui creditis in nomine Filii Dei, ut sciatis quoniam vitam aeternam habetis, et ut credatis in nomine Filii Dei.» Respondeo: non esse latinum codicem mutilum, sed Graecum redundantem, ut etiam suspicatur Erasmus in hunc locum, cujus tamen judicio plurimum tribuere solet Kemnitius. Nam cum dictum sit Haec scribo vobis qui creditis in nomine Filii Dei; quorsum additur ut credatis in nomine Filii Dei? quid enim erat opus monere ut facerent, quod jam fecerant? Adde quod etiam S. Beda legit, ut nos habemus.