De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Controversia est inter Catholicos et haereticos, an oporteat, vel certe expediat divinarum Scripturarum usum communem esse in lingua vulgari, et propria uniuscujusque regionis. Et quidem haeretici hujus temporis in eo conveniunt, ut oporteat Scripturas omnibus permittere, imo et tradere in sua lingua, et cum publice leguntur, vel canuntur, et in sacris officiis, id quoque fieri lingua propria et materna. Ita Brentius docet in Confess. Wittemberg, cap. de hor. Canon. Calvinus lib. III. Instit. cap. 20. §. 33. Kemnitius in exam. IV. sess. Concil. Trident. quod idem alii omnes reipsa docent, dum passim vertunt Scripturas in linguam Germanicam, Gallicam, Anglicam, et iisdem linguis publice Scripturas legunt et canunt.

Et Catholica Christi Ecclesia non quidem prohibet omnino vulgares translationes, ut Kemnitius impudenter mentitur, nam in Indice librorum prohibitorum a Pio IV. edito Reg. 4. videmus concedi lectionem ejusmodi librorum iis, qui utiliter, et cum fructu ea uti possunt, id est, iis, qui facultatem ab ordinario obtinuerint: prohibetur tamen ne passim omnibus sine discrimine concedatur ejusmodi lectio, et ne in publico et communi usu Ecclesiae Scripturae legantur vel canantur vulgaribus linguis, ut in Concil. Trident. sess. XXII. cap. 8 et can. 9. statuitur: sed contenti simus illis tribus linguis, quas Dominus titulo crucis suae honoravit Jo. XIX. et quae omnium consensu, antiquitate, amplitudine, et gravitate omnibus aliis praestant; ac demum quibus ipsi libri divini ab auctoribus suis initio scripti fuerunt, hoc est, Hebraea, Graeca, et Latina. De quibus ita loquitur S. Hilarius praefat. in Psal.: «His maxime tribus linguis Sacramentum voluntatis Dei, et beati regni expectatio praedicatur, ex quo illud Pilati fuit, ut his tribus linguis Regem Judaeorum Dominum Jesum Christum esse praescriberet.»

Scripserunt de hoc argumento, quod ego quidem sciam, auctores duo, Hosius Cardinalis Varmiensis in Dialogo de sacro vernacule legendo, et Jacobus Ledesma nostrae Societatis Presbyter, in libro quem scripsit de hoc eodem argumento. Ex quibus nos aliqua decerpemus, et in hanc nostram disputationem, quo ea sit plenior, inferemus.

Principio igitur Ecclesiae Catholicae consuetudinem comprobare possumus ex usu Ecclesiae veteris Testamenti, qui fuit a tempore Esdrae usque ad Christum. Nam a temporibus Esdrae desiit in populo Dei lingua Hebraica esse vulgaris; siquidem in illis LXX. annis, quibus Hebraei fuerunt inter Chaldaeos in Babylone, obliti sunt linguam propriam et Chaldaicam didicerunt, et deinceps Chaldaica, seu Syriaca fuit illis materna, quocirca lib. Esdrae II. cap. 8. habemus, quod cum legeretur liber Legis Domini universo populo, Nehemias, et Esdras, et Levitae interpretabantur, quia alioqui nihil populus intelligebat. Itaque propterea, ut ibidem dicitur, facta est laetitia magna in populo, quia intellexerant verba legis, Esdra interprete.

Praeterea id apertissime colligitur ex verbis Christi et Evangelistarum: nam Marci IV. Talitha cumi, id est, Puella surge Syrum est. Nam puella Hebraice non dicitur Talitha, sed תּלִיָּה aut בְּנַעֲרָה sic Abba Marc. XIV. nam אבִי dicitur Hebraice et Matth. XXVII. Hacheldema Syrum est, Hebraice dicitur שדהדם. Ibidem Colgotha Syrum est, Hebraice dicitur. גלגלת et apud omnes Evangelistas habemus Pascha, quod non est Graecum, nec Hebraeum, Hebraice dicitur פסח. Vide plura apud Hieronymum in lib. de nom. Hebr. Itaque dubium esse non potest. quin eo tempore lingua vulgaris non esset Hebraica, et tamen Hebraice solum Scripturas in templo aut synagogis publice legabant, aut canebant. Nam ex lib. II. Esdrae c. 8. satis colligitur, tunc lectam fuisse Scripturam Hebraice non Syriace, nam non intelligebat populus sine interprete. Huc etiam pertinet quod Jo. VII. dicitur: Turba haec quae non novit Legem..¹

Denique usque ad hanc diem in synagogis Judaei Scripturas Hebraice legunt, cum tamen nulli nationi hoc tempore lingua Hebraica sit vulgaris. Neque his repugnat, quod exstet paraphrasis Chaldaica Scripturarum; nam illa vel tota, vel majori ex parte facta est post Christi adventum, et praeterea eam numquam Hebraei ita receperunt, ut publice eam pro Scriptura legerent: de quo nos agimus.

Probatur secundo ex usu Apostolorum: nam Apostoli per totum orbem terrarum Evangelium praedicarunt, et Ecclesias constituerunt, ut patet ex Paulo ad Roman. X. et ad Coloss. I. et ex Marci Evangelio cap. ult. Item ex Iranaeo lib. I. cap. 3, qui cum fuerit vicinissimus Apostolicis temporibus, tamen dicit, suo tempore fuisse Ecclesias jam fundatas in Oriente, in Lybia, in AEgypto, in Hispaniis, in Germania, et in mediis regionibus, id est, Italia et Gallia: et tamen non scripserunt Evangelia aut Epistolas linguis earum gentium quibus praedicabant, sed tantum Hebraice, aut Graece, et ut quidam volunt Latine. Sunt enim qui existiment, Marci Evangelium, ut etiam supra monuimus, Latine scriptum Romae ab ipso Marco, et postea ab eodem in Graecam linguam translatum; de quo vide Damasum in vita Beati Petri, Adrianum Finum, lib. IV. Flagel. cont. Jud. cap. 80. et lib. VIII. cap. 62. et Petrum Antonium Beurter, Annot. 9. ad sacr. Script.

Quod autem non scriperint ullis aliis linguis, etsi eas non ignorarent, cum haberent donum linguarum, potest multis modis ostendi. Primo, quia nullum exstat vestigium ullius scripti Apostolici nisi Graece: nec ullus Veterum tradit, scripsisse nisi Hebraice, aut Graece, aut Latine. Praeterea Paulus Romanis Graece scripsit, cum tamen Romanis non Graeca, sed Latina esset vulgaris: item Petrus, et Jacobus scripserunt Graece Judaeis per orbem terrarum dispersis, quibus tamen non Graeca erat materna, nec Hebraea, sed lingua ejus regionis, in qua habitabant, ut patet ex illo Actor. II. Nonne isti qui loquuntur Galilaei sunt? et ecce nos audivimus loquentes nostris linguis etc.² Ita enim dicuntur a Judaeis, qui ex variis regionibus convenerant ad urbem Hierosolymae: sic enim Lucas ait Actor. II. Erant autem in Hierusalem Judaei, viri religiosi ex omni natione, quae subi caelo est.³ Item Joannes Graece scripsit primam epistolam Parthis, ut B. Higinus testatur in epist. I. et V. Augustinus lib. II. quaest. Evangel. quaest. 39. et Joannes II. Papa in epist. ad Valerium, cum tamen Parthis Graeca non esset materna.

Probatur tertio ex usu universalis Ecclesiae: nam, ut Augustinus docet epist. 118. contra id, quod universa Ecclesia facit, disputare, insolentissimae insaniae est: universa porro Ecclesia semper his tantum linguis, Hebraea, Graeca, et Latina usa est in communi et publico usu Scripturarum, cum tamen jamdudum desierint esse vulgares.

Id ita esse, demonstratur. Primum ex eo, quod B. Augustinus, lib. II, doct. Christ. cap. 11 dicit, ad intelligentiam Scripturarum esse necessariam cognitionem tantum trium linguarum, Hebraicae, Graecae, et Latinae, quia in illis linguis Scriptura divina legeretur, nec ullus antiquus auctor meminit alicujus alterius translationis: et tamen tunc sine dubio multae aliae erant linguae vulgares. Igitur saltem primis 400. annis, quibus Ecclesia maxime floruit, non legabantur Scripturae lingua vulgari. Deinde juxta regulam Augustini lib. IV, cont. Donat. cap. 24. et Leonis serm. 2. de Jejun. Pentec. id quod in universa Ecclesia servatur, si non possit assignari ejus initium, de Apostolica traditione deseendere, et sic semper fuisse merito creditur: at nos videmus nunc, in Italia, Germania, Gallia, Hispania, Graecia, ubicumque Catholici sunt, tantum Graecae et Latinae linguae esse usum in publica Scripturarum lectione, nec potest hujus rei assignari principium; quis enim dicat quando coeperit iste usus?

Ad haec, in toto Oriente, tempore B. Hieronymi, in publico usu erat tantum editio Graeca LXX Interpretum per Origenem, Lucianum, aut Hesychium emendata. Nam ut ex ipso Hieronymo discimus praefat, in Paralip. a Constantinopoli usque ad Antiochiam in publico usu erat editio Graeca Luciani, ab Antiochia usque ad AEgyptum, id est, per totam Syriam, erat in publico usu editio Origenis; per totam AEgyptum utebantur editione Hesychii; et tamen lingua Graeca non erat vulgaris a Constantinopoli usque ad Antiochiam, et multo minus in Syria et AEgypto. Nam Galatia est inter Constantinopolim et Syriam: tamen propria lingua Galatarum tempore B. Hieronymi non erat Graeca, sed alia quaedam simillima linguae Trevirensium, ut ipse Hieronymus testatur praefat. lib. II. in epistolam ad Galat.

Praeterea, Pontus, Cappadocia, Asia minor, Phrygia, Pamphilia sunt inter Constantinopolim et Antiochiam sitae, et tamen non habebant eandem vulgarem linguam sed diversam, ut alii alios non intelligerent, ut patet ex Act. II. et tamen isti omnes una et eadem editione Scripturarum utebantur; nimirum S. Luciani. In Syria autem eodem tempore linguam vulgarem non fuisse Graecam, sed aliam longe diversam, testatur B. Hieronymus in vit. Hilar., ubi dicit, Hilarijem interrogasse quemdam obsessum primo Syriace, deinde Graece, ut intelligerint Graeci qui aderant. S. quoque Ephrem multa Syro sermone, id est, sibi vernaculo scripsit, ut S. Hieronymus in Catal. Script. refert.

Quod autem AEgyptus etiam propriam linguam haberet, testis est Athanasius in vita B. Antonii, ubi dicit, eum per interpretem disputasse cum quibusdam Philosophis Graecis. B. Hieronymus quoque l. de vir. illustr. in Antonio dicit, eum scripsisse AEgyptiace epistolas aliquot, quae postea in Graecam linguam versae sint.

In Africa certum est, quousque ibi Christiani fuerunt, semper in usu publico Scripturarum fuisse solam Latinam linguam: nam nulla est mentio apud ullum auctorem ullius translationis Punicae. Et B. Augustinus l. II. doct. Christ. cap. 13. dicit, tempore suo, Psalmos in Ecclesia Latine cantari consuevisse. Item B. Cyprianus serm. de orat. Domin. testatur suo tempore in Missa dici solitam praefationem illam Sursum corda. Augustinus De bono persever. cap. 13. dicit, in Missa illud Habemus ad Dominum, mox subdi a sacerdote Gratias agamus Domino Deo nostro, et responderi Dignum et justum est. Ex quibus manifeste colligitur, in Africa Missam Latine dici consuevisse, necnon Lectionem vel Epistolam, et Evangelium, quae ex praecipuis partibus sunt Missae.

At eo tempore non fuisse Latinam linguam omnibus vulgarem in Africa, idem Augustinus testis est, nam in exposit. inchoat. epist. ad Roman. circa med. dicit, vocem hanc Salus, esse etiam Punicam, sed Punice significare tria, et ibidem affirmat, quosdam Latine, et Punice, quosdam Punice tantum scivisse, et tales fuisse pene omnes rusticos. Item serm. 35. de verb. Dom. dicit, Punicam linguam affinem esse Hebraicae, et quod Romani lucrum vocant, a Poenis vocari mammon. B. Hieronymus etiam praefat. lib. II. in epist. ad Galat dicit, linguam Afrorum esse linguam Phoeniciae nonnihil immutatam: Phoenicia vero pars est Syriae.

In Hispania fuisse semper in publico usu Scripturarum solam Latinam linguam, patet ex Isidoro in lib. duob. De div. Offic.: item ex Conc. Toletan. IV. c. II. ante annos 900. celebrato, ubi statutum est, ut in tota Hispania idem ordo servaretur in canendis Psalmis, in Missis, in Lectionibus, et aliis Ecclesiasticis officiis: et deinde cap. XII, XIII, XIV et XV. satis aperte ostenditur, tunc Latine consuevisse illa omnia legi, qui modus usque ad hoc tempus servatus est.

Nec exstat ulla memoria, aut vestigium mutationis, et tamen a multis jam saeculis desiit in Hispania lingua Latina esse vulgaris. Nam ante 1100. annos separata fuit a Romano Imperio, et subjecta partim Gothis, partim Mauris, qui novam linguam sine dubio invexerunt. Gothos enim, quos Gethas alii vocant, propriam linguam habuisse, docet Hieronymus init. epist. ad Suniam et Fretellam. Quin etiam antequam Gothi linguam Hispanorum corrupissent, fuisse in Hispaniis propriam linguam, insinuat B. Hieronymus praefat. lib. II. in epist. ad Galat. ubi dicit, in insulis Balearibus linguam Graecae affinem fuisse tunc vulgarem.

In Anglia testatur Beda lib. I. hist. gentis suae c. 1. suo tempore quatuor fuisse linguas vulgares, pro diversitate regionum ejusdem Insulae: tamen Latinam communem fuisse omnibus propter Scripturas, quia scilicet omnes utebantur editione Latina Scripturarum, etsi aliqui linguas maternas proprias haberent. Idem postea servatum patet ex Thoma Waldensi tom. III. de sacramenta lib. tit. 3. et 4.

In Gallia fuisse etiam usum linguae Latinae in publica Scripturarum lectione, quando Gallis non erat vulgaris lingua Latina, colligitur ex Albino Alcuino praeceptore Caroli Magni in lib. De divin. Offic., necnon ex Amalario Trevirensi, qui circa annum 840. floruit, et accuratissime scripsit De Officiis Ecclesiasticis, ubi etiam ostendit, non solum in tota Gallia, sed etiam in toto reliquo Occidente eodem modo celebrata fuisse divina officia. Tunc autem in Gallia maternam linguam non fuisse Latinam ex eo colligitur, quod 200. annis ante Amalarii aetatem occupaverant Galliam Franci, qui ex Franconia Germaniae regione venientes, in Galliis cum ingenti multitudine consederunt. Porro Francos linguam propriam habuisse, scribit Hieronymus in vit. Hilarion., ubi de quodam obsessio a daemone loquens: «Videres, inquit, de ore barbaro et qui Francam tantum, et Latinam linguam noverat, Syra ad purum verba resonare.» Imo etiam antequam Franci Gallias occuparent, fuisse linguam Gallorum diversam a Latina, indicat B. Hieronymus praefat. lib. II. in epist. ad Galat.

Jam in Germania eodem tempore solius Latinae linguae usum fuisse in publica Scripturarum lectione, aperte colligitur ex Rabano Episcopo Moguntino, qui fuit ante annos 700. Is enim l. II. De Instit. Cler. explicans ordinem divinorum officiorum, qui tunc in Germania servabatur, manifeste significat, solum Latine divinas Scripturas publice legi solitas, et non solum in Germania, sed etiam in reliquo Occidente idem servatum fuisse, indicat eodem lib. cap. IX. cum ita dicit; «Iste est Catholicus ordo divinarum celebrationum, qui ab universa Ecclesia incommutabiliter servatur etc.»

Idem intelligi potest ex Ruperto Tuitiensi, qui ante annos 400. in Germania floruit, et lib. I. De divinis Offic. apertissime ostendit, in Germania, sicut in reliqua Ecclesia, nonnisi Latine divinas Scripturas in Ecclesia legi consuevisse, Germanis autem nunquam fuisse linguam Latinam vulgarem certissimum est, tum ex Hieronymo in epist. ad Sumerianam et Fretellam, et in vita Hilarionis, tum etiam quia lingua Germanica non habet ullam cum Latina affinitatem, ut dici possit nata paulatim ex Latinae linguae corruptione, quomodo natae sunt Italica, Hispanica, atque Gallica.

In Bohemia, et finitimis regionibus, quibus etiam nunquam fuit lingua Latina vulgaris ante annos 500, Latine divinae Scripturae in Ecclesiis legebantur. Nam extat epistola Gregorii VII. lib. VII. epist. ejus manuscriptarum ad Ducem Bohemorum, in quibus dicit, se justis de causis non voluisse eis permittere ut divina officia lingua Slavonica celebrarent, ut ipsi postulaverant.

Denique in Italia sine controversia ulla semper Latine Scripturae divinae in Ecclesia lectae sunt. Nam ordo Romanus divinorum officiorum idem est nunc quoad substantiam, qui fuit ab initio Ecclesiae. Isidorus enim l. I. De offic. Ecclesiast. cap. XV. affirmat, a B. Petro coepisse hunc ordinem divinorum officiorum, quo utitur Ecclesia Romana: quem tamen postea auxit, et in meliorem formam redegit Gelasius I. ut patet ex Decreto distinct. 15. can. Sancta Romana. Et postea rursum Gregorius I., ut patet ex libro Sacramentorum ad ipso edito. Deinde etiam Gregorius VII. eum ordinem, temporum negligentia nonnihil depravatum, in pristinam formam restituit, ut patet ex can. In die, de consecrat. distinct. 5. quod idem nostris diebus fecit Pius V. Pontifex.

Itaque ex collatione horum locorum intelligimus, hoc tempore Romanam Ecclesiam non solum eadem lingua, sed etiam eodem ordine, et numero lectionum et Psalmorum divina officia celebrare, quo ante annos mille tempore Gelasii celebrabat.

Desiisse autem jamdudum in Italia linguae Latinae usum apud populum, dubium esse non debet, siquidem Radevicus, qui anno 1170. florebat, lib. II. De reb. gestis Frederici cap. LXX. scribit, in electione Victoris Papae his vocibus populum acclamasse: «Papa Vittore Santo Pietro l' elegge.» Beatus etiam Thomas, qui ante annos 300. floruit in Comment. cap. XIV. 1. ad Cor. testatur, suo tempore aliam fuisse in Italia linguam qua populus utebatur, et aliam qua Scripturae in Ecclesia legebantur. Habemus igitur in universa Christi Ecclesia id semper esse servatum, ut sacrae Scripturae Graeca tantum, et Latina lingua publice legerentur, tametsi eae linguae maternae, ac vulgares non essent. Quo argumento, certe non video quid efficacius desideremus ad reprehendam audaciam hujus temporis Novatorum.

Sed accedat argumentum quartum ab ipsa ratione petitum. Nam convenit omnino ad Ecclesiae unitatem conservandam, ut publicus usus Scripturarum sit in aliqua lingua communissima: nisi enim sit Scripturarum publicus usus in lingua communi, tolletur in primis communicatio Ecclesiarum: nemo enim neque doctus, neque indoctus frequentabit Ecclesias nisi in sua patria: et praeterea non poterunt fieri ulla generalia Concilia, nec enim Patres omnes, qui ad Concilium veniunt, habent donum linguarum, et haec est ratio a priori cur Apostoli omnia fere Graece scripserint, quia tunc lingua Graeca erat omnium communissima, ut M. Tullius testatur in Orat. pro Archia Poeta: «Graeca, inquit, leguntur in omnibus fere gentibus, Latina suis finibus exiguis sane continentur.»

Deinde autem conversae sunt Scripturae in linguam Latinam, quia paulo post crescente Imperio Romano, desiit Graeca lingua esse communis in Occidente, et coepit Latina esse communis, saltem apud eruditos in tota Italia, Gallia, Hispania, Africa, aliisque regionibus. Cum igitur etiam nunc nulla sit communis toti Occidenti nisi Latina, certe in ea Scripturae divinae legendae sunt.

Quinto, si ulla ratio esset, cur Scripturae lingua vulgari in coetu Fidelium legi deberent, ea certe esset potissima, ut omnes intelligerent: at certe populus non intelligeret Prophetas, et Psalmos, et alia quae in Ecclesiis leguntur, etiamsi lingua materna legerentur; nos enim qui Latine scimus, non propterea continuo intelligimus Scripturas, nisi expositores legamus vel audiamus: quomodo ergo intelligerent homines imperiti? praesertim cum Scripturae eo sint obscuriores, quo magis in peregrinas linguas transferuntur.

Quid, quod populus non solum non caperet fructum ex Scripturis, sed etiam caperet detrimentum? acciperet enim facillime occasionem errandi, tum in doctrina Fidei, tum in praeceptis vitae ac morum: nam ex Scriptura non intellecta natae sunt omnes haereses, ut ostendit Hilarius in extr. lib. de Synod. quod etiam Lutherus agnovit, qui Scripturam librum haereticorum vocavit; et experimento idem comprobatur.

Refert enim Cassianus Collat. X. cap. 2, 3, 4 et 5. Anthropomorphitarum absurdissimos errores ex sola imperitia esse natos, et AEneas Sylvius in lib. De orig. Bohemor. refert errores crassissimos Thaboritarum, Orebitarum, et aliorum, qui Scripturas materna lingua legebant, et non intelligebant. Quod idem accidit Davidi Georgio omnium haereticorum pestilentissimo, qui nullam linguam noverat, nisi suam maternam, id est, Bataavorum; et tamen ex Scripturis collegarat, se esse Dei Filium et Messiam, ut patet ex libro sive epistola, quam de illius erroribus ediderunt Basileenses.

Praeterea, si populus rudis audiret lingua sua vulgari legi ex Cant. Cantic. Osculetur me osculo oris sui. Et: Laeva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me.⁴ Et illud Oseae: Vade, et fac tibi filios fornicationum:⁵ necnon adulterium Davidis, incestum Thamar, mendacia Judith, et quemadmodum Joseph fratres suos inebriavit; Sara, Lia, et Rachel dederunt ancillas viris suis in concubinas, et multa alia eorum, qui in Scripturis magna cum laude commemorantur; vel provocaretur ad hujusmodi imitanda, vel contemneret sanctos Patriarchas, ut olim Manichaei, vel putaret mendacia esse in Scripturis. Et cum tam multas apparentes contradictiones in Scripturis esse videret, et solvere non posset, periculum esset, ne tandem nihil crederet.

Audivi ab homine fide digno, cum in Anglia a Ministro Calvinista in templo legeretur lingua vulgari caput XXV Ecclesiastici, ubi multa dicuntur de malitia mulierum; surrexisse feminam quamdam, atque dixisse: «Istudne est verbum Dei? imo potius verbum Diaboli est.»

Sexto, si oporteret lingua vulgari Scripturas sacras publice legere, oporteret etiam singulis aetatibus mutare translationes. Nam linguae vulgares singulis seculis magna ex parte mutantur, ut Horatius in art. Poet., et experientia ipsa docet. Tot vero translationum mutationes, non sine gravissimo periculo et incommodo fierent. Nam non semper inveniuntur idonei interpretes; atque ita multi errores committerentur, qui non possent postea facile tolli, cum neque Pontififices, neque Concilia de tot linguis judicare possint.

Septimo, videtur omnino majestas divinorum officiorum requirere linguam magis gravem et venerandam, quam sint illae quibus vulgo utimur, si id commodè fieri possit. Praesertim cum in sacris mysteriis multa sint, quae secreta esse debent, ut etiam Veteres docent. Dionysius c. I. et ult. Eccles. Hierarch. Origenes hom. 5. in Num. Basilius de Spir. sanct. cap. 27. Chrysostomus hom. 24. in Matth. et Gregorius lib. IV. Dialog. cap. 56. Neque ad rem est responsio Kemnitii, qui conatur ostendere, non esse ullo modo Latinam linguam sanctiorem, et magis venerandam, quam caeterae sint. Non enim dicimus esse sanctiorem, nec etiam graviorem, si verba spectemus, sed dicimus hoc ipso esse graviorem et magis reverendam, quod non est vulgaris.

His omnibus accedant doctorum gravissimorum Patrum testimonia, Basili Graeci, et Hieronymi Latini, qui quidem non judicabant expedire, ut omnes homines sine delectu Scripturas tractarent, etiamsi id non posset eo tempore facile impediri, cum Graeca et Latina lingua quibusdam populis adhuc essent vulgares. Refert Theod. lib. IV, hist. c. 17. cum Praefectus culinae Imperatoris nescio quid de Scripturis protulisset, eum a magno Basilio reprehensum audivisse: «Tuum est de pulmentis cogitare, non dogmata divina decoquere.» Quid, obsecro, nunc diceret S. Basilius, si pharmacopolas, sutores, caeterosque opifices, etiam e pulpitis sacra eloquia tractare apud Lutheranos, Calvinistas, atque Anabaptistas videret? Hieronymus in epist. ad Paulinum de Stud. Scriptur. «Quod medicorum est,» inquit, «promittunt medici, tractant fabrilia fabri. Sola Scripturarum ars est, quam sibi passim omnes vindicant. Scribimus indocti, doctique poemata passim, hanc garrula anus, hanc delirus senex, hanc sophista verbosus, hanc universi praesumunt, lacerant, docent, antequam discant.»

Quae Hieronymi querimonia nunc maxime locum habet in tota Germania et Gallia. Omnes enim opifices, non solum viri, sed etiam foeminae Scripturas habent in manibus, et ex earum lectione ad imperitiam suam adjungunt indocilitatem et arrogantiam. Quia enim possunt verba Apostoli recitare, et allegare libros et capita, putant se omnia scire, nec ullo modo doceri se patiuntur. Vide Jo. Cochlaeum in lib. De vit. et act. Luth. anni 1522.