De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

«Apostolus Paulus, inquiunt, disertis verbis litteram a spiritu distinguit, et illam ad Testamentum vetus aperte rejicit, quam etiam occidentem vocat; hunc autem novi Testamenti proprium esse confirmat, et vivificantem nominat. Idoneos, inquit, nos fecit ministros novi Testamenti non littera, sed spiritu. Littera enim occidit, spiritus autem vivificat.¹ Igitur quemadmodum vetus Testamentum Judaeorum est, et nihil ad homines Christianos pertinet; ita nec Scripturae divinae, quae nihil aliud, quam litterae sunt, ad Christianos homines pertinebunt.»

Ad hoc argumentum facile respondemus, ac primum si res ita se habet, et nihil ad nos sacrae litterae pertinent, cur ipse Christus ait Joan. V: Scrutamini Scripturas? cur Paulus tot litteras scripsit? cur I. Tim. IV discipulum monuit, ut lectioni operam daret? Sed nimirum Apost. Paulus, neque per litteram occidentem, sacram Scripturam; neque per spiritum vivificantem, internam Spiritus allocutionem intelligi voluit. Neque aliud sunt Paulo littera et spiritus, quam Joanni lex et gratia. Lex, inquit Joan. cap. I, per Mosem data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta est.² Et S. Aug. Contra Faustum: «Eadem, inquit, lex, quae per Mosem data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta est, cum accessit litterae spiritus, ut inciperet impleri justitia legis, quae non impleta reos etiam praevaricatione faciebat.»³ Quod autem Paulus per litteram legem significet, ex verbis sequentibus potest intelligi. Nam cum dixisset: Idoneos nos fecit ministros novi Testamenti; non littera, sed spiritu: Littera enim occidit, spiritus autem vivificat; subjecit continuo: Quod si ministratio mortis, litteris deformata in lapidibus, fuit in gloria, ita ut non possent intendere filii Israel in faciem Moysi, propter gloriam vultus ejus, quae evacuat; quomodo non magis ministratio spiritus erit in gloria?⁴ Quibus verbis nullum reliquit dubitandi locum, quin per litteram occidentem lex in lapidibus descripta intelligenda sit.

Sed operae pretium erit breviter explicare, lex illa per Mosem data, cur littera, cur occidens, cur Testamenti veteris propria esse dicatur; ne, dum Libertinos et Swenckfeldianos refellimus, aliquid Lutheranis concedere videamur.

Ac prima quidem dubitatio facillima et pene nulla erit, si Moses cum Christo, et lex conferatur cum gratia. Etenim Moses cum legem datam a Deo deferret ad populum, nihil detulit aliud quam litteras incisas in lapide; Christus vero, nec litteras ullas scripsit, nec ab alio scriptas attulit, sed spiritum dilectionis et gratiae, qui ne scribi quidem potest, cordibus suorum afflavit. Itaque merito Christi lex, spiritus et gratia: lex Mosis, littera nominata est.

Cur autem occidere lex dicatur, non eadem omnium sententia est. Origines Contra Celsum,⁵ litteram occidentem significare videtur esse Scripturam ipsam, cum juxta propriam verborum significationem exponitur: eandem autem spiritum esse vivificantem, si mystice et spiritualiter exponatur: «Litteram, inquit, nominavit, cum juxta sensum divinas litteras accipimus; spiritum vero cum juxta intellectum.» Et clarius lib. VII, ante medium: «Dicimus, inquit, legem esse duplicem, videlicet, alteram juxta litteram, alteram juxta sententiam, sicut et majores nostri docuerunt. Jam illam, quae sic, ut scriptum est, accipitur, non tam nos, quam Deus, per quemdam Prophetam jus non bonum nominat, et praecepta non bona. Quem imitatus Paulus noster pronuntiavit litteram occidere, quod perinde est, ac si verba dixisset occidere. Caeterum, Spiritus, inquit, vivificat, quod tantumdem valeat, ac si nos eorum intellectu vitam consequi scripsisset.» Haec Origenes; cujus sententia si ita accipiatur, ut nihil omnino in divinis Scripturis ad litteram exponi possit, exploratum errorem continet, et jam dudum a Patribus explosa est. Vide Epiph. epist. ad Joan. et in haeresi Origenis. Chrysost. hom. XIII in Gen. Hieron. in epist. ad Pammachium, de erroribus Jo. Hierosol. et in cap. X Danielis. August. lib. XIII. de Civ. Dei, cap. 21. et lib. VIII Gen. cap. 1. Si sic autem, ut quae figurate dicta sunt, ea secundum propriam verborum significationem explicare prohibeantur; vera quidem sententia est, sed in hunc Pauli locum minime quadrat. Nec enim Apostolus, cum litteram dicit occidere, de figuris Scripturarum loquitur; sed de notissimis illis praeceptis, quae in duabus tabulis lapideis scripta erant. Sic enim ait: Littera occidit, spiritus autem vivificat. Quod si ministratio mortis litteris deformata in lapidibus fuit in gloria, etc. Et rursum in epist. ad Rom. ubi aliquoties repetit, legem occidere, non aliam legem adfert in medium, quam illam: Non concupisces. «Et utique, ut verbis utar August., non figurate aliquid dicitur, quod accipiendum non sit secundum litterae sonum, cum dicitur: Non concupisces: sed apertissimum saluberrimumque praeceptum est: quod si quis impleverit, nullum habebit omnino peccatum.»⁶

Jam vero S. Joan. Chrysost. in II ad Corinth, cap. III. et qui eum secuti sunt, Theodor. Theoph. OEcumenius, necnon Commentarius, qui S. Ambrosio attribuitur, et alii nonnulli, litteram occidentem, legem punientem; spiritum vivificantem, gratiam liberantem a peccatis esse docent. Lex enim non modo adulteros et latrones, sed etiam eum, qui Sabbato ligna collegerat, imperabat occidi.⁷ Gratia vero sceleratissimos etiam homines, et omni flagitiorum genere contaminatos, per lavacrum regenerationis, aut per verbum reconciliationis absolvit.

Caeterum haec etiam explicatio non omnino satisfacit: nam lex divina sicut improbis poenas, ita praemia bonis constituit: et sicut scriptum est Maledictus qui non permanet in sermonibus legis hujus, nec eos opere perficit;⁸ ita scriptum etiam est: Levit. XVIII: Custodite leges meas, atque judicia, quae faciens homo, vivet in eis.⁹ Cur igitur lex occidere dicitur, non etiam vitam afferre? nam si propterea littera occidens merito appellari potest, quod transgressores suos occidat; pari ratione littera vivificans dici poterit, quod cultoribus suis vitam propaget.

Verissima igitur, et verbis Apostoli maxime consentanea S. Augustini sententia est, legem videlicet sine gratia litteram occidentem ab Apostolo Paulo, duabus de causis esse appellatam. Primum, quod cum impleri non possit, eum cui datur quodammodo praevaricatorem efficiat. Lex, inquit idem Apostolus Rom. IV, iram operatur: ubi enim non est lex, nec praevaricatio.¹⁰ Deinde, quod ipsa prohibitione concupiscentiam augeat: nam, ut ille recte ait: Nitimur in vetitum semper, cupimusque negata: Occasione, inquit Apostolus, accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam,¹¹ et S. Augustinus de spiritu et littera: «Doctrina, inquit, illa quae praecipit: Non concupisces, bona et laudabilis lex est: sed ubi sanctus non adjuvat Spiritus inspirans pro concupiscentia mala concupiscentiam bonam, hoc est, charitatem diffundens in cordibus nostris; profecto illa lex, quamvis bona, auget prohibendo desiderium malum: sicut aquae impetus, si in eam partem non cesset influere, vehementior fit obice opposito, cujus molem cum evicerit, majore cumulo praecipitatus violentius per prona provolvitur. Et hoc est, quod fallit peccatum per mandatum, et per illud occidit, cum accedit etiam praevaricatio, quae nulla est, ubi lex non est.»¹²

Quare nec per se, nec aliqua propria vitiositate sua, sed ex occasione solum, eaque accepta, non data, lex occidit. Nam peccatum, ut Apostolus ait: Occasione accepta per mandatum seduxit me, et per illud occidit. Itaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et justum, et bonum, quod ergo bonum est, mihi factum est mors? absit: sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum operatum est mihi mortem.¹³

Postrema restat quaestio: cur lex, sive littera propria Testamenti veteris esse dicatur. Nam nec in Testamento veteri viguit lex sine gratia, sive littera sine spiritu; cum tam multi floruerint eo tempore justissimi, viri incedentes, ut ait Luc. de Zacharia et Elizabeth, in omnibus mandatis, et justificationibus Domini sine querela:¹⁴ nec in Testamento novo regnat spiritus sine littera, sive gratia sine lege, cum Christus dixerit: Audistis quia dictum est Antiquis, non occides: qui autem occiderit reus erit judicio. Ego autem dico vobis, quia omnis, qui irascitur fratri suo, reus erit judicio;¹⁵ et quae sequuntur. Et rursum: Nisi quis renatus fuerit ex aqua, et Spiritu sancto non potest introire in regnum Dei;¹⁶ et: Euntes, docete omnes gentes, baptizantes, eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti: docentes eos servare omnia quaecumque mandavi vobis.¹⁷

Quid est igitur quod Apostolus ait: Idoneos nos fecit ministros novi Testamenti, non littera, sed spiritu,¹⁸ qua ratione litteram, hoc est, legem a Testamento novo excludit, in quo tot leges ab ipso Christo praescribi videmus? Sed facile quaestio ista dissolvitur, si quid per se, et proprie ad utrumque Testamentum pertineat, ex proprio utriusque Testamenti fine discernamus. Testamenti veteris finis proprius erat id efficere, ut genus humanum in ipso primo parente, tanquam in radice corruptum, et vitiatum, aegrotationis vulnerumque suorum admoneretur, atque inde timore et dolore concepto Medicum quaereret. Ad hunc finem lex perducit. Per legem cognitio peccati, inquit Apostolus¹⁹ et rursum: Peccatum non cognovi, nisi per legem,²⁰ et B. Augustinus: «Utilitas, inquit, legis est ut hominem de sua infirmitate convincat, et gratiae medicinam, quae in Christo est, implorare compellat».²¹

Quare per se, ac proprie Testamentum vetus, quod legibus ac litteris continetur, timorem adducit, in servitutem generat, ut Paulus loquitur Rom. VIII et Galat. IV. Qui vero sub veteri Testamento justi liberique fuisse leguntur, ii non littera Testamenti veteris, sed spiritu Testamenti novi tales fuerunt. «Dispensabant, inquit S. August. illi sancti pro congruentia temporis Testamentum vetus, pertinebant vero ad Testamentum novum.»²² Et de peccatorum merit. et remiss. «Regnum mortis, sola in quolibet homine gratia destruit Salvatoris, quae operata est etiam in antiquis sanctis, quicumque antequam in Carne Christus veniret, ad ejus tamen adiuvantem gratiam, non ad legis litteram, quae jubere tantum, non adiuvare poterat, pertinebant.»²³ Finis autem Testamenti novi non alius est, quam mederi, sanare, liberare. Id vero totum praestat gratia. Infelix ego homo, inquit Paulus, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum:²⁴ et S. Augustinus libro De spiritu et littera: «Per legem, inquit, cognitio peccati, per gratiam sanatio animae a vitio peccati.»²⁵

Igitur Testamentum novum per se ac proprie, non legem adfert, sed gratiam, nec litterae, sed spiritus solius ministerium est, nihilque est aliud, quam charitas Dei diffusa in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis, quod tanto ante Propheta praedixit, cum ait Hierem. Ecce, dies venient, dicit Dominus, et feriam domui Israel, et domui Juda faedus novum, non secundum pactum quod pepigi cum patribus vestris in die qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra AEgypti; pactum, quod irritum fecerunt, et ego dominatus sum eorum, dicit Dominus. Sed hoc erit pactum, quod feriam cum domo Israel post dies illos, dicit Dominus: Dabo legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam.²⁶ Itaque si de eo agatur, quod per se ac proprie ad utrumque Testamentum pertinet, verissime Paulus dixit: Idoneos nos fecit ministros novi Testamenti, non littera, sed spiritu. Nec minus vere Joannis: Lex per Moysen data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta est.²⁷

Sed quanquam Testamentum novum per se ac proprie leges non adferat, leges tamen duplici ratione complectitur. Primum enim eas omnes leges, quae ad bene beateque vivendum referuntur, gratia novi Testamenti non destruit, sed confirmat: quippe quae humanae infirmitati ad eas implendas vires praebet: Legem, inquit Apostolus, destruimus per fidem? absit, sed legem statuimus, et infra: Quod enim impossibile erat legi, in quo infirmabatur per carnem; Deus filium suum mittens in similitudinem carnis peccati, et de peccato damnavit peccatum in carne, ut justificatio legis impleretur in nobis,²⁸ et S. August. lib. de spiritu et littera: «Lex ergo data est, inquit, ut gratia quaereretur, gratia data est, ut lex impleretur. Neque enim suo vitio non implebatur lex, sed vitio prudentiae carnis. Quod vitium per legem demonstrandum, per gratiam sanandum fuit.»²⁹

Deinde novas etiam quasdam leges Christus tulit, ut de Baptismo, de Eucharistia, de Sacramentis caeteris, vel exhibendis, vel suscipiendis: quia tametsi Christus non ideo ad nos venit, ut tanquam alter Moses novae legis pondere nos premeret, sed ut jacentes sub onere legis auxilio gratiae sublevaret; tamen ad vetera morum praecepta saluberrimas illas leges adjungendas putavit, quae dum ad Sacramenta nos ducunt, atque ad gratiam per Sacramenta perducunt: non solum non premunt onere ponderum, verum attollunt etiam vice pennarum, ut loquitur Augustinus lib. de perfect. just. Sed de prima objectione satis dictum est.

Objectiones caeterae, quia communes sunt Swenckfeldianis et Libertinis, cum Lutheranis et Calvinistis, in ea disputatione commodius dissolventur, in qua de interprete Scripturarum, et judice controversiarum adjuvante Domino disseremus.