De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

De interpretatione septuaginta Seniorum, quae inter omnes Graecas editiones merito primum locum semper obtinuit, quaestiones quinque existunt. Prima, quo tempore facta sit. Secunda, quorum librorum sit. Tertia, quomodo facta. Quarta, quantae sit auctoritatis. Quinta, num hoc tempore germanam interpretationem LXX. Seniorum habeamus.

Prima quaestio facilis est. Nam etsi Iraeneus lib. III. cap. 25. et Clemens Alexandrinus lib. I. Stromat. scribant, Ptolomaeo Lagi filio regnante id factum esse: Aristaeus autem in historia de hac ipsa re; Josephus lib. XII. Antiquit. cap. 2. Philo lib. II. De vita Mosis; Tertullianus in Apologetico cap. 18. Athanasius in Synopsi; Epiphanius De mens., et ponder. aliique Scriptores omnes Ptolomaeum Philadelphum nominent: tamen intervallum non est usque adeo magnum, cum hic Ptolomaeus superiori proxime successerit.

Est autem haec sententia posterior multo probabilior priore, tum quod plures, tum quod antiquiores testes habeat. Porro Epiphanius non solum tempus Regis, sed etiam annum regni annotare curavit. Scribit enim anno 17. Ptolomaei Philadelphi eam translationem esse factam, atque ab eo tempore usque ad Christi natalem diem fluxisse annos 291. Tot igitur annis ante Christi adventum ea translatio facta est, nec sine divino consilio. Nam ut Eusebius scribit lib. VII. De Praeparat. Evang. cap. 1. si post Christi adventum id fieri debuisset, aut Scripturam Judaei ex invidentia occultassent; aut corruptiorem nobis dedissent, aut certe in suspicionem translatores facile vocarentur.

Secunda quaestio paulo difficilior est. Nam B. Hieronymus in quaest. Hebr., et in cap. V. Ezech. et in II. cap. Michaeae, propendere videtur in eam sententiam, ut solum Pentateuchum verterint, quod probat ex Aristaeo in libr. De septuag. duob. Interpret. et ex Josepho praefat. in lib. antiquit. et lib. XII. antiquit. cap. 2. quibus adde Philonem lib. II. de vita Mosis, qui solius Legis mentionem faciunt. At eos vertisse omnia, scribit Justinus in Dial. cum Triph., Irenaeus lib. III. cap. 25. Clemens Alexandrinus libr. 1. Stromat., Epiphanius de mens et ponder., Eusebius lib. VIII. cap. 1. Praeparat. id quod longe probabilius est. Nam Apostoli usi sunt Graeca versione in testimoniis Prophetarum citandis: tempore autem Apostolorum nulla erat alia versio Graeca, quam septuaginta Interpretum.

Deinde, non est verisimile Regem illum, qui ex toto orbe terrarum libros adducebat in suam Bibliothecam, noluisse etiam Prophetarum oracula et alios libros antiquissimos Judaeorum. Praeterea, quomodo mirabile fuisset, spatio septuaginta duorum dierum potuisse absolvi illam editionem, si Pentateuchus tantum vertendus erat, qui breviori tempore sine ullo miraculo verti posset? Neque Hieronymus contrarium docet afferendo, sed dubitando: nam alioqui passim in Commentariis Prophetarum mentionem facit versionis LXX., et eam explicat. Neque Aristaeus, nomine Legis solum Pentateuchum intelligebat, ut Judaei sensisse videntur, sed omnes libros sacros. Nam a Lege, quae erat praecipuus liber, omnes libri denominabantur. Hinc Joannis X et XV Dominus dicit in Lege Judaeorum scriptum esse id, quod in Psalmis scriptum est, et B. Paulus I. Corinth. XIV. in Lege scriptum esse dicit, quod habetur in Isaia.

Jam in tertia quaestione illud certum esse videtur, quod omnium consensu celebratur: septuaginta duos viros Hebraeos senes, videlicet ex qualibet tribu filiorum Israel, utriusque linguae peritissimos, spatio dierum septuaginta duorum, mirabili consensione, divinas Litteras apud Pharum AEgypti ex Hebraico sermone in Graecum idioma transtulisse. Utrum autem singuli separatim, an bini et bini, aut potius omnes simul inter se conferentes, interpretationem illam fecerint, in quaestionem vertitur, et adhuc sub judice lis est. Ac Epiphanius quidem in lib. De mens. et ponder. scribit, hos Interpretes binos et binos in cellulis inclusos fuisse, et divino miraculo singula paria ipsorum iisdem verbis totam Scripturam transtulisse, ita ut simul confecerint sex et triginta exempla ejusdem prorsus versionis.

Justinus autem in orat. Exhortat. ad Gentes dicit, singulos in singulis cellulis inclusos, et majori adhuc miraculo a singulis seorsim totam Scripturam iisdem verbis redditam: et se apud Alexandriam vestigia cellularum vidisse. Justinum secuti sunt multi ex posterioribus, ut Irenaeus lib. III. c. 25. Cyrillus catech. 4. Clemens Alexandrinus libr. III Stromat. et Augustinus lib. XVIII. De civit. Dei, cap. 42. quamvis Augustinus lib. II. Doctr. Christ. c. 15. non audeat rem affirmare. His addunt recentiores quidam patroni harum cellularum, Philonem lib. II. De vita Mosis, Tertullianum in Apologet. cap. 19. et Chrysost. homil. 5. in Matth. Sed isti tres cellularum non meminerunt, tantum dicunt, mirabiliter hos Interpretes in eandem sententiam et in eadem verba convenisse.

At B. Hieronymus praefat. in Pentateuch. aperte ridet hanc historiam: «Nescio, inquit, quis primus auctor septuaginta cellulas Alexandriae mendacio suo extruxerit etc.» Itaque existimat B. Hieronym. septuaginta duos Interpretes in eadem Basilica sedentes, et inter se conferentes, Scripturam transtulisse. Id quod probat primum testimonio Aristaei, qui negotio interfuit, et aperte dicit, eos simul conferendo singulis diebus usque ad horam nonam, hanc versionem tandem septuaginta duobus diebus absolvisse. Idem probat testimonio Josephi, qui cum esset cupidissimus gloriae suae gentis, tamen libr. XII. Antiquit. cap. 2. narrans hanc historiam, cellularum ne meminit quidem.

Addere possumus nos etiam Eusebium, qui lib. XVIII. Praeparat. Evangel. cap. 1. similiter rem totam narrat sine ulla mentione cellularum, referens ad verbum quae habentur in libro Aristaei. Addamus etiam Philonem, Tertullianum, et Chrysostomum supra citatos, qui cum miracula narrent, quae in hac versione contigerunt, nunquam de cellulis siluissent, quod erat omnium praecipuum, si eas vere fuisse credidissent.

Quod autem ipsi dicunt de summa illa consensione in eandem sententiam, non necessario convincit, eos loqui de cellulis. Nam revera miraculum fuit, quod tot homines simul conferendo, tam brevi tempore potuerint convenire in singulis sententiis transferendis. Ubi enim est multitudo, diversitas judiciorum evitari non potest, et vel nunquam conveniunt, vel nonnisi post longas disceptationes. Quocirca B. Augustinus lib. II. Doctr. Christ. cap. 15. illud ab omnibus decantatum de istis Interpretibus, quod quasi uno ore Scripturas verterint, rectissime intelligi posse significat, tam secundum eos qui cellulas tuentur, quam secundum eos qui illas oppugnant.

Haec sententia mihi probabilior videtur. Ac etiam visa est probabilior Titelmanno in prol. Apologet. pro edit. vulg., et Andreae Masio praefat. suar. annotat. in Josue. Nam quod Justino Judaei fabula a se confictam persuaserint, et quasdam ruinas ostendentes, cellulas esse dixerunt septuaginta Interpretum, facile fieri potuit; nec minus facile ut Justino viro sancto fidem habuerint aliqui posteriores. At Aristaeum qui interfuit, falsum scripsisse credibile non est. Quod enim Ludovicus Vives in cap. 42, lib. XVIII. Civ. Dei, et Leo a Castro praefat. in Commentar. Isaiae cap. XXXV. dicunt, hunc librum non esse veri Aristaei, sed confictum ab Hebraeis, nihil me movet; nam omnia quae Josephus, Tertullianus, Eusebius, et Hieronymus ex Aristaeo proferunt, in hoc nostro, qui nunc extat, ad verbum invenimus.

At, inquiunt, Epiphanius Aristaeum legit et citat, et tamen meminit cellularum, quod non faceret, si in ipso vero Aristaei libro excluderentur cellulae. Nescio quid Leo a Castro velit conficere ex hoc testimonio Epiphanii: vel enim vult concludere, tempore Epiphanii librum Aristaei integrum fuisse, et postea esse corruptum, et tunc manifeste refellitur ex Josepho et Eusebio, qui ante Epiphanium scripserunt, et tamen in Aristaeo cellulas non invenerunt; vel vult ante Epiphanii tempora nondum fuisse inventum librum verum Aristaei, sed tunc primum esse repertum, et hoc etiam dici non potest: nam Hieronymus qui simul cum Epiphanio, et etiam post Epiphanium vixit, disertè affirmat, ex Aristaeo non probari, sed refutari cellulas.

Praeterea Epiphanius contra omnium sententiam ponit solum triginta sex cellulas, cum alii vel septuaginta duas, vel nullas ponant: nec sane aequum est, unum Epiphanium omnibus aliis anteponere. Itaque credibilius est, Epiphanium, vel non legisse Aristaeum, sed aliis referentibus credidisse, vel certe cum haec scripsit, non habuisse eum in manibus, et memoria lapsum esse. Omnino enim verisimile est, historiam de cellulis Epiphanium a Justino et Irenaeo accepisse, et tamen videmus, eum ex oblivione aliter rem narrasse, quam illi fecerint.

Sequitur quarta quaestio de auctoritate horum Interpretum, et quamvis B. Hieronymus praefat. in Pentat. asserat, septuaginta Interpretes non Vates, sed Interpretes fuisse, et in quaest. Hebr., in lib. de opt. gen. interpret. in epist. ad Suniam et Fretellam, et in Commentar. Prophet. passim reprehendat versionem Septuaginta; nihilominus tamen certissimum esse debet, septuaginta Interpretes optime transtulisse, et peculiari modo Spiritum sanctum assistentem habuisse, ne qua in re errarent, ut non tam Interpretes, quam Prophetae fuisse videantur.

Id in primis probatur ex communi sententia. Constanter enim hoc asserunt omnes citati auctores, Aristaeus, Philo, Josephus, Justinus, Irenaeus, Eusebius, Clemens Alexandrinus, Epiphanius, Chrysostomus, Cyrillus: et ex Latinis Tertullianus, et Augustinus, item Hilarius praefat. in Psalmos et alii omnes. Neque ab hoc numero debet excludi B. Hieronymus, quippe qui praefat. 1. in Paral. scribit: si versio LXX. integra haberetur ut ab eis edita fuit, frustra se laboraturum in Bibliis transferendis. Et praefat. 2. dicit, septuaginta Interpretes Spiritu sancto plenos quae vera sunt transtulisse. In Apologia quoque contra Ruffinum lib. II. affirmat se nunquam LXX Interpretibus detrudere voluisse.

Ex quo intelligimus, eum cum reprehendit versionem LXX., non reprehendere ipsam versionem, sed vitia quae in eam postea irrepserunt, negligentia, vel malitia, aut etiam ignorantia aliorum. Quod autem ait, Interpretes eos, non Vates; non pugnat cum eo, quod alii passim dicunt, Prophetas eos fuisse potius quam Interpretes: nam nec alii volunt dicere, proprie eos fuisse Prophetas, sed tantum Spiritu sancto peculiariter illustratos: neque id Hieronymus negat, ut ex verbis ipsius ostendimus.

Accedit, quod Apostoli hac versione frequenter utuntur, ut ex eorum citationibus patet, et aperte id asserit Irenaeus lib. III, c. 25. imo etiam ipse Hieronymus praef. Evangel. ad Damasum. Et postmodum catholica Ecclesia multis saeculis eandem interpretationem secuta est, ut idem Hieronymus praefat. 1. in Paralip. scribit. Accedit denique, quod non sine miraculo fieri potuit, ut tanta celeritate, tantaque consensione tantum opus conficeretur, quo factum est, ut Philo scribit de vita Mosis, ut singulis annis festus dies in loco ubi facta est haec interpretatio, in memoriam tantae rei multis temporibus ageretur.

De postrema quaestione, licet non ignorem nonnullos in ea sententia esse, ut existent, interpretationem LXX. Seniorum penitus interuisse; multo probabilius censeo, illam adhuc superesse, sed adeo corruptam et vitiatam, ut omnino alia esse videatur. Quod enim adhuc supersit, fidem faciunt plurima testimonia, quae a Veteribus citantur ex versione LXX., et eadem nunc in nostris Graecis codicibus inveniuntur. Deinde cum haec fuerit semper celeberrima, et communissima translatio, quis credere poterit, hac abolita, vel neglecta, aliam aliquam esse conservatam? Non esse autem incorruptam, sed valde vitiatam in pluribus locis, ut jam tutum non sit, Hebraicos vel Latinos textus ex Graecis codicibus emendare, probari potest multis argumentis.

Primum testimonio B. Hieronymi, qui praefat. in Paralip., et in Esdram, et alibi frequenter monet, versionem LXX. esse vitiatam multis et variis modis.

Secundo, quoniam LXX. Interpretes dicuntur omnia transtulisse ad verbum ita proprie, ut quicumque sciret utramque linguam, statim judicaret, fidelissimam esse translationem. Sic enim scribit Philo lib. II. De vita Mosis: «Reddita, inquit, sunt propriis nominibus, Graecis ad Chaldaica exacte respondentibus. Id experimentis quotidianis creditur, sive Chaldaeus Graecam linguam, sive Graecus Chaldaeam didicerit, in utraque Scriptura tum Chaldaica, tum ejus interpretatione miratur germanitatem, imo rerum verborumque consonantiam adorat, etc.» Nec vero moveat quemquam, quod linguam Hebraicam vocat Chaldaicam; id enim idcirco facit, quod linguae sint affines, et notior tunc esset Chaldaea propter imperium Assyriorum, quam Hebraea. Alioqui Hebraicam et Chaldaicam non esse eandem demonstrat B. Hieronymus in cap. I. Danielis, ex eo quod Daniel Hebraeus jussus est a Rege Nabuchodonosor discere linguam Chaldaeorum.

Neque solus Philo, sed etiam ante Philonem Aristaeus testatus est, admirabilem fuisse rerum et verborum consonantiam inter codices illos Graecos et Hebraeos. At ad finem libri sui adjecit, eam interpretationem a plurimis discussam, consideratam, examinatam, antequam in Regis Bibliotheca poneretur, et ab omnibus acclamatum, sancte et fideliter singula esse translata, ut nihil addi, nihil demi posset.

At ista Graeca versio quam nunc habemus, in pluribus locis dissentit ab Hebraeo, multa non habet quae sunt in Hebraeo, multa habet quae non sunt in Hebraeo, ut omnes novérunt, qui in ea versati sunt. Et qui de hac re ob linguarum imperitiam judicare non possunt, legant Hieronymi praefat. in Pentat. epist. ad Suniam et Fretellam, quaest. Hebr. Comment. in Prophetas, et lib. de opt. gen. interpret.

Neque videtur satis apte hoc argumentum solvi ab iis qui respondent, textum Hebraeum esse corruptum ubicumque a Graeco discrepat. Nam neque haeretici hoc admittunt, qui anteponunt Hebraeum textum Graeco, neque Catholici admittere debent, ne fateri cogantur, vulgatam editionem Latinam, qua Ecclesia Catholica tot jam saeculis utitur, et quam Tridentinum Concilium authenticam esse judicavit, totam quoque esse corruptam. Nam excepto Psalterio, Latina editio cum Hebraeis codicibus magis convenit, quam cum Graecis.

Scio quidem, Epiphanium lib. De mens. et ponder. Hieronymum in Praefat. in Pentat., et lib. De opt. gen. interpret. et Augustinum lib. XVIII. De Civit. Dei cap. 42. et 44. scriptum reliquisse, septuaginta Seniores de industria quaedam omisisse, quaedam addidisse, et quaedam aliter vertisse, quia sic eis dictabat Spiritus sanctus. Sed isti Patres pie quaerebant rationes excusandi, et defendendi eam versionem, qua tunc Ecclesia utebatur. Caeterum, si ita esset, quomodo Philo diceret, summam fuisse consonantiam rerum et verborum? Quomodo etiam assereret Aristaeus, omnes qui eam initio viderunt acclamasse, singula esse bene et fideliter versa? quomodo non admirati fuissent, tam multa detracta, tam multa addita, tam multa contrario sensu reddita?

Tertio probatur ex multis sententiis, quae in hac versione inveniuntur, quae nullo modo cum veritate cohaerent. Quale est illud de supputatione annorum Mathusalem, Genes. V. Nam secundum Graecam editionem invenitur, Mathusalem vixisse 14. annos post diluvium, cum tamen in Arca non fuerit, solum enim octo animae per Arcam salvae factae sunt, id est, Noe, Sem, Cham et Japhet, et uxores eorum, ut habemus Gen. VI. et I. Petr. III.

Quem nodum non aliter solve potuerunt B. Hieronymus in quaest. Hebr. B. Augustinus lib. XV. Civit. Dei cap. 13. Eucherius, et alii in c. V. Gen., nisi admittendo, esse errorem in codicibus Graecis, quem errorem licet non adscribant Patres illis Senioribus septuaginta, sed iis qui primi descripserunt libros ex Bibliotheca Regis Ptolomaei: interim tamen codices quos nunc habemus vitiatos esse, negare non potuerunt. Tale est etiam illud Gen. XXVI. ubi LXX. habent, dixisse servos Isaac de puteo, Non invenimus aquam, cum Hebraei et Latini codices habeant Invenimus aquam, quae simul vera esse non possunt. Et certum est, nostram lectionem esse veriore, cum proxime sequatur, propterea Isaac vocasse nomen loci illius abundantiam. Tale quoque est illud Jonae III. ubi LXX. habent: Adhuc tres dies et Ninive subvertetur, cum Hebraici, et nostri codices habeant Adhuc quadraginta dies. Quem locum exponens B. Hieronymus ostendit, non posse ullo modo defendi lectionem LXX, et B. Augustinus lib. XVIII. de Civit. Dei cap. 44. fatetur, Jonam scripsisse dies quadraginta, non dies tres. Multa sunt alia ejusdem generis, sed haec tria loco exempli adferre placuit.

Probatur ultimo, quia satis constat, editionem LXX Interpretum a Judaeis multis in locis fuisse corruptam, ut Justinus affirmat in Dialogo cum Triphone. Constat item, eamdem editionem saepe saepius emendatam ab Origene, Luciano, Hesychio, Hieronymo: nihil autem emendatur, nisi quod ante vitiatum est. Neque credibile est, eam editionem, quae primis trecentis annis tot maculas contraxerat, reliquis annis 1200 inviolatam atque integram servatam.

Denique constat, tempore B. Hieronymi, ut ipse scribit in epist. 89. ad Augustinum, quae est XI. inter epist. Augustini, omnes fere Graecos codices ex versione Septuaginta habuisse admixta multa ex Theodotione, asteriscis praefixis, deinde paulatim asteriscos excidisse: interiisse etiam editionem Theodotionis; inde autem necessario orta est confusio, ut jam nemo judicare possit, quid in iis libris sit LXX, quid vero Theodotionis. Haec de Septuaginta.