De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Principio Moses, Prophetae, Christus ipse, Joannes, Apostoli, vel divina dogmata ex Scripturis ipsi confirmabant, vel certe ad Scripturas legendas alios hortabantur, nec ullum unquam ad interni spiritus judicium Scripturis neglectis remiserunt. Quorum testimonia non eo a nobis adferentur, quod ab adversariis magnificari existimemus; sed ne Scripturae, quarum auctoritate adversus nos qui eas merito veneramur, adversarii interdum abutuntur, pro eorum sententia facere videantur.

Moses igitur: Si difficile, inquit, et ambiguum apud te judicium esse perspexeris, etc. Et infra: Facies quodcumque dixerint, qui praesumunt loco quem elegerit Dominus, et docuerint te juxta legem ejus.¹ Ubi satis aperte S. Moses controversias exortas in populo Dei ex lege Domini dijudicandas docet. Ad eumdem modum et Isaias clamat: Ad legem magis, et ad testimonium.² Et Malach. Labia Sacerdotis custodient scientiam, et legem requirant ex ore ejus: quia Angelus Domini exercituum est.³ David quoque: Beati qui scrutantur testimonia ejus.⁴

Christus vero primum legationem suam Scripturae testimonio confirmat, illis Prophetae verbis in medium allatis: Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me, etc..⁵ Deinde Sadducaeos ex divinis litteris confutat, cum ait: Nonne ideo erratis non scientes Scripturas? Et infra: De mortuis autem quod resurgant, non legistis in libro Moysi etc.⁶ Porro Pharisaeis quo alio argumento silentium imposuit quam illo, quod ex David deprompsit? Et rursus eosdem Pharisaeos, non ad spiritum aliquem internum, sed ad Scripturas divinas rejicit dicens: Scrutamini Scripturas.⁷

Jam vero Joannes Baptista testem legationis suae, non spiritus interni judicium, sed Isaiam Prophetam adhibuit; siquidem interrogatus quis esset: Ego, inquit, vox clamantis in deserto, dirigite viam Domini, sicut dixit Isaias Propheta.⁸ De Beroeensibus illud non sine laude commemoratur in Actis Apost. quod cum Paulum Apostolum audissent, scrutabantur quotidie Scripturas, si haec ita se haberent.⁹ Ipsi vero Apostoli Petrus, Paulus, Joannes, Jacobus, Judas, non modo in singulis epistolis frequenter adhibent testimonia Legis et Prophetarum, quae nimis longum esset hoc loco recensere; sed interdum etiam Scripturarum auctoritatem universe praedicant: Habemus, inquit S. Petrus, firmiorem propheticum sermonem, cui bene facitis attendentes, tanquam lucernae lucenti in caliginoso loco.¹⁰ Et S. Paul.: Ab infantia, inquit, sacras Litteras nosti, quae te possunt instruere ad salutem. Omnis Scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corrigendum, ad erudiendum in justitia, ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instructus.¹¹ Denique Deus ipse ad Josue: Non recedat, inquit, volumen legis hujus ab ore tuo, sed mediteris in eo diebus ac noctibus.¹² Cum Mose igitur pugnant, cum Prophetis, cum Apostolis, cum Christo ipso, ac Deo Patre, et Spiritu sancto, qui sacras litteras et oracula divina contemnunt.

Deinde regula Catholicae Fidei certa notaque esse debet; nam si nota non sit, regula nobis non erit: si certa non sit, ne regula quidem erit. Porro privata Spiritus revelatio, ut ut in se certa sit, nobis tamen nota esse nullo modo potest, nisi forte divinis testimoniis, id est, veris miraculis confirmetur; quorum extrema penuria ii praesertim laborant, qui hoc nostro saeculo non minus quam caeteri spiritum jactant. Nam quis mihi fidem faciet, non mentiri Anabaptistam, cum se a spiritu afflatum dicit? Sed fac; non mentiri: qua via cognoscam spiritum illum, spiritum lucis et non spiritum tenebrarum esse? Et cum tam multi hoc tempore ducem ac doctorem Spiritum Sanctum habere se gloriantur, et tamen inter se sic animis sententiisque dissideant ut alii aliis sint haeretici, fieri certe non potest ut omnes recte sentiant. Quod si aut falluntur omnes, aut quod est omnino necessarium, aliqui: quis affirmare audebit, ex eorum numero se non esse, qui a spiritu Satanae deluduntur?

At sacris Scripturis, quae Propheticis et Apostolicis litteris continentur, nihil est notius, nihil certius; ut stultissimum esse necesse sit, qui illis fidem esse habendam neget. Notissimas enim esse, testis est orbis Christianus et consensus omnium gentium, apud quas multis jam saeculis summam semper auctoritatem obtinuerunt: certissimas autem atque verissimas esse, nec humana inventa, sed oracula divina continere.

Primo testis est veritas vaticiniorum, de qua sic loquitur S. Augustinus: «Scripturae fides mirabilem auctoritatem non immerito habet in orbe terrarum atque in omnibus gentibus, quas sibi esse credituras, inter caetera vera quae dixit, vera divinitate praedixit.» Et rursus: «Quanto minus, inquit, credendum est illis litteris quas plenas fabulosis velut antiquitatibus proferre voluerint, contra auctoritatem notissimorum divinorumque librorum, quae totum orbem sibi crediturum esse praedixit, et cui totus orbis, sicut ab ea praedictum est, credidit: quae vera se narrasse praeterita, ex his quae futura praenuntiavit, cum tanta veritate implentur, ostendit.»¹³

Secundo testis est incredibilis quaedam et plane divina conspiratio atque concordia tot virorum, qui diversis locis, temporibus, linguis, occasionibus sacra volumina conscripserunt, ut non tam ipsi scriptores diversi, quam unius scriptoris diversi calami fuisse videantur. Itaque recte Theod. praefatione in Psal. et Sanctus Greg. praefat. in Job, linguas et manus Scriptorum sacrorum nihil aliud, quam Spiritus sancti calamos appellandos esse censuerunt.

Et S. Augustinus de hac admirabili concordia Scripturarum loquens: «Auctores nostri, inquit, in quibus non frustra sacrarum litterarum figitur et terminatur Canon, absit ut inter se aliqua ratione dissentiant. Unde non immerito cum illa scriberent, eis Deum, vel per eos locutum, non pauci in scholis atque Gymnasiis litigiosis disputatioribus garruli, sed in agris atque urbibus, cum doctis atque indoctis, tot tantique populi crediderunt. Ipsi sane pauci esse debuerunt, ne multitudine vilesceret, quod religione carum esse oporteret, nec tamen ita pauci, ut eorum non sit miranda consensus. Neque enim in multitudine Philosophorum, qui labore etiam litterario monumenta suorum dogmatum reliquerunt, facile quis invenerit, inter quos cuncta quae sensere conveniant.»¹⁴

Tertio testis est Deus ipse, qui aliquando coelesti animadversione Scripturam hanc suam ab humana profanatione defendit. Miranti siquidem Ptolemaeo Regi, cur divinorum librorum nulli, neque Historici, neque Poetae veteres meminissent; Demetrius Phaleraeus respondit, ut ex Aristaeo referunt Joseph, et Euseb. praepar. Evang.¹⁵ Divinam hanc Scripturam esse, atque a Deo ipso datam; propterea si qui profanorum hominum eam attingere voluerunt, eos a Deo percussos continuo resiliisse. Affirmavitque, Theopompum quemdam, quod aliquid divinorum voluminum Graeca oratione ornare voluerat, subito, mentis quadam agitatione divinitus immissa, vehementer perturbatum ab incoepto opere coactum esse desistere: Theodorum vero Tragoediarum scriptorem, quod nescio quid e divina Scriptura ad fabulam quamdam transferre decreverat, luminibus captum orbatumque esse: ita repentina calamitate insignem temeritatem continuo esse repressam.

Quarto testis est ipsa Scriptura, cujus si verae fuerunt praedictiones rerum futurarum, ut eventus postea comprobavit, cur vera non sint rerum praesentium testimonia? Verum igitur est, quod ait David: Spiritus Domini locutus est per me, et sermo ejus per linguam meam.¹⁶ Verum quod ait Zacharias: Benedictus Dominus Deus Israel etc. Sicut locutus est per os Sanctorum, qui a saeculo sunt, Prophetarum ejus.¹⁷ Verum quod ait Petrus: Spiritu sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines.¹⁸ Et Paulus: Omnis Scriptura divinitus inspirata.¹⁹ Verum denique id quod omnes prophetae identidem repetunt: Haec dicit Dominus.

Postremo testis est infinitus prope numerus divinarum miraculorum, quae omnibus saeculis facta sunt ad ea dogmata comprobanda, quae in his Litteris continentur.

Quare cum sacra Scriptura regula credendi certissima tutissimaque sit, sanus profecto non erit, qui ea neglecta, spiritus interni saepe fallacis, et semper incerti, judicio se commiserit. Et probe sanctus Augustinus in prologo de Doctrina Christiana, his verbis Christianos admonuit: «Caveamus tales tentationes superbissimas et periculosissimas, magisque cogitemus, et ipsum Apostolum Paulum, licet divina et coelesti voce prostratum et instructum, ad hominem tamen missum esse, ut Sacramenta perciperet, atque copularetur Ecclesiae: et Centurionem Cornelium, quamvis exauditas orationes ejus, eleemosynasque respectas ei Angelus nuntiaverit, Petro tamen traditum imbuendum; per quem non solum Sacramenta perciperet, sed etiam quid credendum, quid sperandum, quid diligendum esset, audiret.»

Huc accedit, quod providentia Dei ita quodque regit et moderatur, ut cujusque natura postulat: natura autem hominum id postulat, ut quoniam animo et corpore praediti sumus, et corporalia facilius quam spiritualia capimus; per ea, quae sensibus corporis percipiuntur, quasi per quosdam gradus, ad spiritualia et coelestia deducamur. Non igitur omnes vulgo, per internum afflatum Deus docet, quid de se credi, quidve a suis agi velit: sed per corporales litteras, quas et cerneremus, et legeremus, erudire nos voluit. «De illa civitate, unde peregrinamur, inquit Augustinus, litterae nobis venerunt; ipsae sunt Scripturae, quae nos hortantur, ut bene vivamus.»²⁰

Neque vero si David, Moses, Isaias, Petrus, Paulus, Joannes, et alii quidam pauci in coetum quodammodo Angelorum admissi, ab ipso fonte veritatis per se sapientiam hauserunt, continuo caeteri etiam homines, neque divinis litteris, neque ullis doctoribus opus habebunt. Alia siquidem ratio esse debet fundamentorum, alia parietum, alia montium, alia collium. Numquid omnes Apostoli? numquid omnes Prophetae? numquid omnes fundamenta? numquid omnes montes? et si omnes montes; ubi colles? si omnes fundamenta; ubi domus? si omnes Apostoli et Prophetae; ubi synagoga populorum? de qua scriptum est in Psalm. VII. Et synagoga populorum circumdabit te.²¹ Nos igitur superaedificamur, ut Apostolus ait, super fundamentum Apostolorum et Prophetarum,²² quorum praedicatione et litteris erudimur: illi vero, qui ipsi viderunt, et ministri fuerunt sermonis, sustentantur atque nituntur ipso summo angolari lapide Christo Jesu.

Sole exoriente, montium cacumina illustrantur; inde autem ad colles, et usque ad imas valles radii luminis derivantur. Ita juxta Psalm. LXXI, suscipiunt montes pacem populo, et colles justitiam: «Montes, inquit S. Augustinus, excelsae animae sunt, colles parvae animae sunt; sed ideo montes excipiunt pacem, ut colles possint excipere justitiam. Quae est justitia quam colles excipiunt? Fides: quia justus ex fide vivit. Non autem exciperent minores animae fidem, nisi maiores animae, quae montes dictae sunt, ab ipsa sapientia illustrarentur, ut possent parvulis trajicere, quod possint parvuli capere.» Et infra: «Oculos nostros cum levamus ad Scripturas, quia per homines ministratae sunt Scripturae, levamus oculos nostros ad montes, unde auxilium veniet nobis.»²³

Postremo, si in quavis humana Republica, sublatis legibus institutisque majorum, id unicuique liceret, quod naturali sua prudentia aequum ac justum censeret; quanta perturbatio rerum omnium? quanta confusio sequeretur? quam brevi tempore tota ea Respublica funditus interiret? et nemo tamen est, qui non aliquid sapiat in rebus humanis, quique omni prorsus judicio careat. Quid igitur fieret, si in ea Republica, quae divina potius quam humana est, et in qua multa necessario supra rationem naturalem credenda, multa supra humanas vires agenda sunt, sacra eloquia divinitus inspirata tollerentur e medio, et solus internus afflatus expectandus et sequendus esset? quid, quod maxima pars hominum ex rudibus et imperitis constat, qui nihil sibi divinitus indicari, ne per somnium quidem unquam senserunt; quid igitur isti? expectabunt semper? nihil interim credent? in omnem aeternitatem peribunt? an assequentur sine fide justitiam? vel beatitudinem sine justitia? Sed habent Swenckfeldiani ac Libertini argumenta, quibus sententiam confirmant ac tuentur suam, scilicet, ut non sine ratione insanire videantur. Illa igitur qualia sint inspiciamus.