De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

De his epistolis quosdam olim dubitasse an revera apostolicae essent, testis est Eusebius lib. III. histor. cap. 25. et B. Hieronymus lib. de viris illustribus, in Jacobo, Juda, Petro et Joanne. Ex recentioribus Lutherus in Prologis harum epistolarum, Brentius, Kemnitius, et Centuriatores locis notatis capite superiore, epistolam Jacobi et Judae penitus contemnunt; de reliquis dubii haerent: quamquam Lutherus in Prologo epistolae ad Hebraeos posteriorem Petri epistolam inter canonicas ponit. Erasmus in annotationibus ad has epistolas, epistolam Jacobi affirmat non redolere apostolicam gravitatem; de secunda Petri dubitat; de secunda et tertia Joannis asserit, eas non esse Joannis Apostoli, sed cujusdam alterius; de epistola Judae nihil dicit. Cajetanus de auctoribus epistolae Jacobi, Judae, et secunda ac tertia Joannis dubitat, et propterea etiam eas minoris auctoritatis vult esse, quam caeteras. Porro Calvinus omnes recipit, et Calvinistae in illa confessione Pissiacensi art. 3.

Nobis jam non licet aliud sentire, quam esse has epistolas apostolicas et divinas. Probatur primo de omnibus simul; quoniam ponuntur in catalogo nomine Apostolorum Petri, Jacobi, Joannis, et Judae a Concilio Laodicensi, Carthaginensi III, Florentino et Tridentino supra citatis; item ab Innocentio I, ad Exuperium epist. 3. et Gelasio in Concilio 70. Episcoporum. Praeterea ab Origine hom. 7. in Josue, Epiphanio haeres. 76. Athanasio in Synopsis, Hieronymo in epistol. ad Paulinum de studio Scripturarum, Augustino lib. II, de Doctr. Christ. cap. 8. Rufino in Exposit. Symboli, Isidoro lib. VI, Etymolog. cap. 1. Damasceno lib. IV, cap. 18. Deinde de singulis seorsim. Nam epistolam Jacobi adfert ad probandum dogma Ecclesiasticum Concilium Milevitanum can. 7. eandem citat Dionysius de divin. nom. cap. 4., Cyprianus in lib. ad Novatianum, Augustinus in epist. 29. ad Hieronym. et alii passim. Legitur quoque frequenter in Ecclesia nomine Jacobi Apostoli.

Epistola secunda Petri citatur nomine Petri ab Higinio epist. 2. a S. Gregorio hom. 18. in Ezechielem, et ab aliis passim. Legitur in Ecclesia in festo Transfigurationis. Praeterea vel oportet confiteri, hanc epistolam esse Petri, vel contineri intolerabilem errorem, quod nullus hactenus dicere ausus est. Nam cap. II, auctor dicit: Hanc vocem nos audivimus, cum essemus cum ipso in monte sancto,¹ etc. at certe in monte sancto cum Dominus transfiguratus est, soli cum Domino fuerunt, Petrus, Jacobus, et Joannes, ut Evangelium loquitur, Matth. XVII. Igitur epistolae hujus auctor, aut insignis aliquis impostor fuit, aut est unus e tribus Apostolis Christi primariis. Et quamvis parum referat, cujus sit e tribus quantum attinet ad auctoritatem, tamen satis constat non esse Jacobi, aut Joannis; tum quia nemo hoc unquam dixit; tum etiam quoniam auctor aperte initio epistolae vocat se Simonem Petrum Apostolum Jesu Christi. Quo argumento persuasus Beda, in Commentario ad hanc epistolam miratur, qua ratione dubitari potuerit de auctore hujus epistolae.

Epistola Judae citatur ut Judae Apostoli a Dionysio de divin. nom. cap. 4. Tertulliano lib. de habitu muliebri, a Cypriano in lib. ad Novatianum, et a posterioribus frequentissime. Eadem quoque testimonium habet ab Origene lib. V. in cap. V ad Rom. ab Epiphanio haeresi 76. et a Hieronymo in cap. 1. ad Titum, et in Catalogo Script.

Epistola secunda Joannis citatur a Cypriano in lib. II, sententiarum Concilii Carthaginensis circa finem.

Epistola tertia ejusdem citatur a Dionysio Coelest. hierarch. cap. 3.

At contra non desunt argumenta. Ac Primum quidem Erasmi est contra epistolam Jacobi. Haec epistola si est ullius Jacobi, illius certe erit, qui fuit primus Episcopus Hierosolymorum, et de quo tam multa dicuntur in Actis Apostolorum, et epistola ad Galat. ubi dicit, graviter errare eos qui dicunt, Jacobum istum esse unum ex duodecim.

Respondeo: argumentum hoc Erasmi manifesto mendacio inniti. Hieronymus enim non dicit errare eos qui sentiunt, hunc Jacobum esse unum ex duodecim, sed eos qui dicunt, hunc Jacobum esse fratrem Joannis, et quem Herodes capite plecti jussit. Esse autem hunc nostrum Jacobum unum ex duodecim idem Hieronymus docet, et probat in libro advers. Helvidium his verbis: «Nulli dubium est, duos fuisse Apostolos Jacobi vocabulo nuncupatos: Jacobum Zebedaei, et Jacobum Alphaei: istum nescio quem minorem Jacobum, quem Mariae filium, nec tamen matris Domini Scriptura commemorat, Apostolum vis esse, an non? Si Apostolus est, Alphaei filius erit: si non Apostolus, sed tertius nescio quis Jacobus, quomodo est frater Domini putandus? et quomodo tertius ad distinctionem majoris appellabitur minor? cum major et minor non inter tres, sed inter duos soleant praebere distantiam; et frater Domini Apostolus sit, Paulo dicente, alium Apostolorum vidi neminem, nisi Jacobum fratrem Domini.» Praeterea hoc idem multis rationibus probari posset: sed quia nec est necessarium hoc loco, et ego brevitati studeo, hoc solum dicam: Si non est Jacobus hic noster unus ex numero duodecim Apostolorum, unius Apostoli ex duodecim nullam fieri memoriam in Ecclesia; constat enim ex Evangelio Matth. X. duos fuisse Jacobos inter duodecim: Jacobum Zebedaei et Jacobum Alphaei: in Ecclesia autem non sit memoria nisi Jacobi fratris Joannis die 25 Julii, et hujus Jacobi qui scripsit hanc epistolam, et fuit Episcopus primus Hierosolymae die 4. Maii; si ergo iste non est ille Jacobus Alphaei, sequitur, illius nullam prorsus fieri memoriam, quod certe est absurdissimum.

Argumentum secundum. Auctor hujus epistolae non utitur solita Apostolorum salutatione, sed profano more tantum dicit: Jacobus Dei et Domini nostri jesu Christi servus, duodecim tribubus, quae sunt in dispersione, salutem;² ergo non est verisimile eam esse Jacobi. Respondeo ad hoc argumentum, quod est Cajetani in hunc locum: Si ista profana salutatio censenda est, illam esse habendam magis profanam, quae habetur Act. XV. Apostoli et seniores fratres his qui sunt Antiochiae, Syriae, et Ciliciae fratribus ex Gentibus, salutem³ atqui nullus Catholicus hanc salutationem ut profanam reprehendere auderet; igitur neque illam Jacobi ullus ut profanam reprehendere debet.

Argumentum tertium contra eandem epistolam Magdeburgensium, centur. 1. lib. II. cap. 4. col. 54. quemadmodum et caetera quae sequuntur. Eusebius affirmat lib. II. histor. cap. XXIII, hanc epistolam, et illam Judae esse adulterinas; igitur non sunt firmae auctoritatis. Respondeo: mendacium esse hoc, non argumentum; haec enim sunt Eusebii verba loco citato ab adversariis: «Sciendum, inquit, est, quod a nonnullis non recipiantur.» Et addit: «Nos tamen scimus, etiam istas cum caeteris ab omnibus pene Ecclesiis recipi.»

Argumentum quartum. Haec epistola multum aberrat ab analogia doctrinae apostolicae. Nam c. II, justificationem non Fidei soli, sed operibus adscribit, cum Paulus Roman. III, dicat, hominem justificari ex Fide sine operibus. Respondeo: hoc argumento confiteri Lutheranos, se esse filios veterum illorum haereticorum contra quos epistola ista scripta fuit. Audi enim, quid Augustinus scribat libro: de Fide et Operibus cap. 14. «Quamobrem, inquit, jam illud videamus, quod excutiendum est a cordibus religiosis, ne mala securitate salutem suam perdant, si ad eam obtinendam sufficere Fidem putaverint, bene autem vivere, et bonis operibus viam Dei tenere neglexerint. Nam etiam temporibus Apostolorum, non intellectis quibusdam subobscuris sententiis Apostoli Pauli, hoc eum quidam arbitrati sunt dicere, etc.» Et infra. «Quoniam ergo haec opinio tunc fuerat exorta, aliae apostolicae epistolae Petri, Joannis, Jacobi, Judae contra eam maxime dirigunt intentionem, ut vehementer astruant, Fidem sine operibus non prodesse: sicut etiam ipse Paulus non quamlibet fidem qua in Deum creditur, sed eam salubrem planeque Evangelicam definivit, cujus opera ex dilectione procedunt.»

Ad argumentum autem respondemus cum Augustino Praefat. in Psal. XXXI, Apostolos non pugnare inter se: nam Paulus loquitur de prima justificatione qua homo fit justus ex injusto, et nomine operum intelligit opera quae fiunt sine Fide et gratia solis viribus liberi arbitrii: Jacobus autem loquitur de secunda justificatione, qua quis ex justo fit justior; juxta illud Apocalypsis ult.: Qui justus est, justificetur adhuc;⁴ et nomine operum intelligit opera, quae fiunt cum Fide et auxilio gratiae Dei. Quemadmodum enim non potest homo seipsum procreare, vel a mortuis excitare; tamen posteaquam natus est potest seipsum opere suo alere et augere: ita peccator non potest seipsum justum facere; tamen potest, cum justus est, operibus suis augere justitiam. Sed de hac quaestione suo loco plenius disputabitur.

Argumentum quintum. Haec epistola muta est de opere Christi, et doctrina Fidei, et solum de operibus concionatur: solent vero Apostoli semper aliquid interserere de Fidei doctrina; non igitur Apostolica haec epistola est. Respondeo: Apostolum Jacobum de industria totum esse in operibus commendandis, ut ex Augustino supra demonstravimus, propterea quod Fidei doctrinam satis explicuerant Evangelistae et Paulus; et ii adversus quos ipse scribit, doctrinam Fidei nimis extollebant, et bona opera negligebant. Addo praeterea, si ideo haec epistola adulterina judicanda est, quia tota fere consumitur in operibus bonis commendandis; Proverbia quoque, et Ecclesiasten Salomonis adulterinos libros existimari debere, cum nihil in iis, praeter conciones de moribus legatur, vel si Proverbia et Ecclesiastes inter sacros libros habendi sunt, adversariis etiam consentientibus, nulla certe causa est, cur Jacobi epistolam libris illis persimilem rejiciamus.

Argumentum sextum. Iste auctor c. I et II, vocat legem libertatis Legem Testamenti veteris: at eam vocat Legem servitutis Apostolus Paulus, Galat. IV, non igitur utraque epistola Apostolica esse potest: constat autem epistolam ad Galatas Apostolicam esse; igitur quae fertur nomine Jacobi, non Apostolica, sed Apostolicae contraria est.

Respondeo: Jacobum non loqui de Lege veteri sed de nova, cum eam Legem libertatis appellat. Sed ideo illis visus est Jacobus loqui de Lege veteri, quia mentionem facit Decalogi praeceptorum, et ipsi somniant Legem novam non continere ulla praecepta, sed solas promissiones gratiae Fideique praedicationem. At sine ulla dubitatione falluntur. Siquidem praecepta Decalogi non minus ad Christianos quam ad Hebraeos pertinent, ut ex V. cap. Matthaei aliisque locis colligitur: sed hoc interest inter novum et vetus Testamentum, quod vetus leges adferebat, non autem vires ad eas leges implendas suppeditebat: proinde Lex timoris ac servitutis, et dicebatur, et erat. Testamentum vero novum una cum legibus gratiam praebet, qua homines adjuti, facile, libere, ac libenter implent ipsa praecepta, et propterea dicuntur Christiani non esse sub Lege, et justis dicitur Lex non esse posita, non quod eam servare non debeant, sed quia Lex eos non premit aut gravat, cum eam libentissime liberrimeque servent.

Sed Augustinum haec ipsa docentem audiamus, libro De nat. et gratia cap. 57. «Si spiritu ducimini, inquit, non adhuc estis sub Lege, utique Lege quae timorem incutit, non tribuit charitatem, quae charitas Dei diffusa est in cordibus nostris, non per Legis litteram, sed per Spiritum sanctum qui datus est nobis. Haec est Lex libertatis, non servitutis, quia charitatis, non timoris; de qua et Jacobus Apostolus ait: Qui autem perspexerit in legem perfectae libertatis etc.» Et cap. VI. ad Galatas: «Eadem, inquit, Scriptura, et idem mandatum cum bonis terrenis inhiantes premit servos, Testamentum vetus, cum in bona aeterna flagrantem erigit liberos, Testamentum novum vocatur.» Et libro De continentia c. 3. «Non sumus sub Lege, bonum quidem jubente non tamen dante, sed sumus sub gratia, quae id quod Lex jubet faciens nos amare, potest liberis imperare.»

Argumentum septimum. Auctor hujus epistolae testimonia profert ex epistolis Petri et Pauli; non igitur ipse Apostolus, sed aliquis ex Apostolorum discipulis fuit. Respondeo: non citari in hac epistola ulla loca Petri vel Pauli; sed inde adversarios esse deceptos, quod viderint ad marginem libri e regione verborum Jacobi loca quaedam Petri et Pauli annotari. At etiam in marginibus epistolarum Pauli notari videmus loca quaedam ex epistolis Petri, et aliorum Apostolorum; et ad marginem prioris epistolae Petri et primae Joannis annotantur plurima loca Pauli: nec tamen epistolae istae Petri, Pauli, Joannis in dubium revocantur. Nec enim ejusmodi annotationes significant unum Apostolum ab alio citari, sed similes sententias in Apostolis inveniri, quod Spiritus sanctus ideo fecit, ut ostenderet, se unum atque eundem eorum omnium auctorem esse. Quod idem videmus etiam in Prophetis: Isaias enim et Michaeas uno atque eodem vixerunt tempore, cum uterque initio sui libri se scripsisse commemoraret in diebus Joathan, et Achaz, et Ezechiae Regum Juda, et tamen invenimus Isaiae II. et Michaeae IV. insignem prophetiam de Christo, non modo sententiis, sed etiam verbis iisdem descriptam.

Argumentum octavum. Epistolae hujus auctor non se vocat Apostolum Christi, ut Paulus facit; non igitur credibile est, eum Apostolum esse, sed discipulum aliquem inferioris notae.

Respondeo: si ejusmodi ratiunculis fides habenda esset; non solum epistolam Jacobi, sed etiam aliquot alias Pauli et Joannis rejiciendas fore. Siquidem Paulus in epistola ad Philippenses, in utraque ad Thessalonicenses, et ad Philemonem, non vocat se Christi Apostolum, sed aut servum, ut facit Jacobus, aut nihil addit: Joannes quoque nec in epistolis, nec in Apocalypsi Apostolum se nominat.

Contra epistolam Judae proferunt iidem Magdeburgenses argumenta quatuor. Primum, quia non se vocat Apostolum, sed hoc jam est solutum.

Secundum, quia Judas asserit, se post Apostolos vixisse, cum ait: Memores estote verborum, quae praedicta sunt ab Apostolis Domini nostri Jesu Christi, qui dicebant vobis, quoniam in novissimo tempore venient illusores etc.⁵ citans aperte quaedam ex secunda epistola Petri. Respondeo: Judam simul cum Apostolis vixisse, sed tamen posterius epistolam scripsisse quam Petrum et Paulum, et ideo merito potuisse eorum epistolas citare: quemadmodum etiam Petrus in secunda epistola mentionem facit epistolarum Pauli, cum tamen et simul vixerint, et eadem die sint coronati.

Argumentum tertium. Judas non in Graecia, sed in Perside praedicavit; igitur si quid scripsisset, non Graece sed Persice scripsisset. Respondeo: Judam, etsi in Perside praedicaverit, tamen non ad Persas, sed ad Judaeos per orbem terrae dispersos epistolam suam scripsisse, ad quos etiam Petrus et Jacobus scripserant. Merito proinde scribere voluisse lingua Graeca, quae tunc communissima erat. Praeterea quis non videt, quam ineptum argumentum sit: Judas in Perside praedicavit; igitur lingua Persica scribere debuit? Si quid enim valeret ejusmodi argumentum, pari ratione colligeremus, Petrum qui Romae docuit, et ex eadem urbe duas epistolas scripsit, Latine non Graece scribere debuisse; et Matthaeum qui praedicavit in AEthiopia, oportuisse AEthiopica lingua scribere Evangelium: Paulum quoque qui in Italia praedicabat, cum scriberet ad Timotheum, ad Philemonem et ad Hebraeos, debuisse Latine scribere, non Graece vel Hebraice.

Argumentum quartum. Judas refert historiam altercationis inter Michaelem Archangelum et Diabolum de Moysis corpore, et vaticinium quoddam Henoch: at nihil horum legitur in probatis Scripturis; igitur epistola haec inter apocryphas numeranda est. Respondeo: quamvis Tertullianus lib. de hab. mulieb. contendat, librum Henoch esse canonicum, et Beda in hanc epistolam dicat, tempore Judae librum Henoch verum et canonicum in manibus hominum fuisse etsi modo non extet; tamen probabilius videri, librum esse apocryphum. Caeterum, ut Hieronymus in cap. I ad Titum, et Augustinus lib. XV de Civitate Dei cap. 23. et lib. XVIII, cap. 38. dicunt, etiam in apocryphis esse aliquid veri, et hoc Judam protulisse, nec tamen propterea totum librum approbasse; sicut etiam Paulus Actor. XVII., I Corinth. XV. et ad Titum I. profert testimonia ex ethnicis Poetis, Arato, Menandro et Epimenide: nec tamen idcirco Poetas illos consecravit.

At Judas, inquit Cajetanus, librum Henoch non ut apocryphum, sed ut propheticum citat. Respondeo cum Augustino lib. XV. de Civit. Dei cap. 23. sine dubio credendum esse, Henoch aliquid prophetici et divini scripsisse, et ejus vaticinium insertum fuisse in eo libro, quem Judas citat, sed eum librum propterea apocryphum esse, quod multa incerta et fabulosa contineat simul cum hoc vero vaticinio quod Judas citat.

Contra secundam Petri solum objicitur diversitas styli a prima, quam constat certo esse Petri; quae objectio Erasmi est, a quo non parum dissentunt Magdeburgenses, quippe qui scribunt, sibi videri valde similem stylum hujus epistolae, stylo epistolae prioris. Respondet Beatus Hieronymus quaestio XI, ad Hedibiam, styli diversitatem, si quae sit, natam ex interpretis diversitate; nec enim Petrum semper uno atque eodem interprete usum esse.

Contra secundam et tertiam Joannis solam objiciunt auctoritatem Papiae apud Eusebium, libro III histor. cap. 39. et Hieronymum de viris illustribus in Joanne. Tradidit enim Papias, duos fuisse Joannes, unum Apostolum, et alterum qui senior dicebatur; et quoniam auctor harum epistolarum, non Apostolum, sed seniore se nominat, veri simile esse videtur, duas has brevissimas epistolas a Joanne seniore, non ab Apostolo Joanne scriptas esse. At haec levior conjectura est, quam ut opponi debeat, ne dicam praeponi tot Conciliorum, Pontificum et Patrum auctoritati, qui has epistolas Joanni Apostolo tribuunt; praesertim cum nec Papias dixerit, has epistolas non esse Joannis Apostoli (solum enim ille duos Joannes nominat: uter autem epistolas scripserit, tacet) et Joannes Apostolus merito senior dici potuerit, quod post omnes Apostolos vixerit, et ad extremam usque pervenerit senectutem. Porro Sanctus Hieronymus de his epistolis adeo non dubitavit, ut eas citaturus in epistola 85. ad Evagrium, ita coeperit: «Clangat tuba Evangelica, filius tonitrui, quem Jesus amavit plurimum, qui e pectore Salvatoris doctrinarum fluenta potavit.»