De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Argumenta haereticorum contra vulgata editionem ad tria revocari possunt. Primum est, quia B. Hieronymus multa aliter vertit, quam nos habeamus, et multa reprehendit in nostra editione vulgata: sed jam est responsum supra cap. 8.

Secundum argumentum. Magis credendum est esse verbum Dei quod habetur in fontibus Hebraicorum et Graecorum codicum, quam quod habetur in rivulis versionum: nam Hebraei et Graeci codices, Prophetarum et Apostolorum sunt, qui errare non poterant: Latini autem sunt variorum interpretum, qui errare poterant. Nam aliud esse interpretem, aliud Prophetam, docet Hieronymus praefat. in Pentat. Et idem Hieronymus passim reprehendit veterem interpretem in suis Commentariis, et lib. 1. contra Joviniam: B. Augustinus autem non solum in genere dicit, interpretes posse errare lib. II. de doct. Christ. cap. 12. et epist. 19. et 59. sed etiam epist. 8. ad Hieronymum asserit, Hieronymum in sua interpretatione errare potuisse.

Accedit, quod Patres passim docent, ad fontes Hebraeos et Graecos esse recurrendum. Hieronymus in lib. cont. Helvid. et in epist. ad Marcellam quae, incipit Post priorem epistolam, docet, Latinam editionem Evangeliorum ad Graecos fontes revocandam: et idem dicit de Latina editione Testamenti veteris emendanda ex Hebraeo, in Comm. cap. 8. Zachariae. Idem habet Augustinus lib. II. de doct. Christ. cap. 11, 12 et 15. et epist. 59. et alibi. Et quod mirabilius est, in ipso jure Pontificio dist. 9. can. Ut veterum, ita dicitur: «Ut veterum librorum fides de Hebraeis voluminibus examinanda est, ita novorum veritas Graeci sermonis normam desiderat.»

Respondeo: negari non posse, quin sint fontes Scripturarum anteponendi rivulis versionum, quando constat fontes non esse turbatos: nunc autem fontes multis in locis turbidos fluere jam ante ostendimus, et certe vix dubitari potest, quin sicut Latina Ecclesia constantior fuit in Fide retinenda, quam Graeca; ita etiam vigilantior fuerit in suis codicibus a corruptione defendendis. Quod enim olim Hieronymus scripsit ad Damasum in epist. de nomine hypost. nunc maxime habet locum, videlicet, profligato a Graecis patrimonio, apud Latinos tantum incorruptam Patrum haereditatem servari.

Ad illud autem quod objiciebatur, interpretes interdum labi potuisse, non desunt qui respondeant: veterem interpretem novi Testamenti, et etiam B. Hieronymum interpretem novi Testamenti, veteris peculiari Spiritus sancti lumine illustratos errare non potuisse, sed non est opus eo confugere. Admittimus enim, interpretem non esse Prophetam, et errare potuisse: tamen dicimus, eum non errasse in illa versione, quam Ecclesia approbavit.

Nam vulgata editio non est unius auctoris, sed quaedam habet ex Hieronymo, quaedam ex Luciano, quaedam ex Theodotione, quaedam ex alio quodam interprete innominato: stultum autem videtur dicere, Theodotionem haereticum non potuisse errare, et etiam Hieronymum nusquam errasse, cum ipse in c. XIX. Isaiae dicat, se errasse, et Ecclesia correctionem ejus receperit. Non igitur auctores illos canonizavit Ecclesia, sed tantum hanc versionem approbavit: nec ita tamen approbavit, ut asseruerit nullos in ea Librariorum errores reperiri: sed certos nos reddere voluit, in iis praesertim, quae ad Fidem et mores pertinent, nulla esse in hac versione interpretum errata.

Ad aliud de emendatione Latinorum codicum ad Hebraeos et Graecos, respondeo: quatuor temporibus licere nobis recurrere ad fontes Hebraeos et Graecos, ut illi Patres monent.

Primo, quando in nostris codicibus videtur esse error Librariorum, sic videmus nunc in Missalibus novis emendatum illud Eccl. XLV. Dedit illi coram praecepta, cum antea prave legeretur Cor ad praecepta.¹ Nam in Graeco est κατὰ πρόσωπον, ubi nulla est ratio dubitandi: facile autem fuit, ex coram facere cor ad. Sic Eccles. XXIV. illud: Ego quasi fluvius Diorix, deberet corrigi Ego quasi fluvii Diorix,² ut est in Graeco; nam Diorix fluvius nusquam est. Quamquam enim Rabanus in Commentario hujus loci dicat, ex sententia quorundam, flumen Armeniae esse, qui Dorix appelletur; tamen id nullo auctore probat. Διώρυξ autem est fossa a flumine deducta ad irrigandam terram.

Sic Sapient. XII: Ipsum qui non debet puniri condemnas, et exterum aestimas a tua virtute;³ non male correctum vidimus in Bibliis Lovaniensibus hoc modo: Ipsum qui non debet puniri condemnasse exterum putas a tua virtute, et clare ex Graeco colligitur: et manifeste Librariorum est error, licet S. Gregorius lib. III, Moral. cap. 44, priorem sententiam pie exposuerit,

Sic illud Psal. XLI, Deum fontem vivum, tuto mutari posset in fortem vivum: nam in Hebraeo est aperte מָאֲתָנִים וְאֵל הוּא ad Deum, ad fortem vivum,⁴ et in Graeco est etiam πρὸς τὸν Θεὸν ἰσχυρὸν, ubi nulla est occasio erroris, in nostro facile potuit mutari fortem in fontem, praesertim cum praecedat Sitivit anima mea. Sic etiam in Missali emendatum videmus illud Jo. XIX, Acceptit eam in sua,⁵ quod ante erat in suam, cum Graecus codex aperte habeat εἰς τὰ ἴδια.

Secundo, quando Latini codices variant, ut non possit certo statui, quae sit vera vulgata lectio, possumus ad fontes recurrere, et inde juvari ad veram lectionem invenendam, Sic Josue V, quidam Latini codices habent: Quibus juravit, ut ostenderet eis terram fluentem lacte et melle;⁶ quidam habent, ut non ostenderet etc. Vera lectio videtur esse posterior: nam id Hebraeo constanter additur Non. Sicut e contrario Josue XI, quidam codices habent: Non fuit civitas quae non se traderet: quidam habent Non fuit civitas quae se traderet;⁷ et hoc est verius, quia conforme est Hebraeo, et verba sequentia id requirunt. Sic Luc. I quidam codices habent: Redemptionem plebis suae: quidam, plebi suae;⁸ et haec videtur verior, cum in Graeco sit τῷ λαῷ αὐτοῦ.

Tertio, quando verba aut sententia in Latino est anceps, possumus recurrere ad fontes, si forte ibi non sit ambiguitas. Sic quod legimus Genes. III, Maledicta terra in opere tuo,⁹ potest intelligi de opere futuro, id est, dum coles eam: et de praeterito, id est, de peccato Adae propter quod terra maledicta est. At in Hebraeo non est ambiguum, siquidem כְּעֵבֶרֶד non potest significare nisi propter te, id est, propter peccatum tuum; unde etiam monet B. Hieronymus in quaest. Hebr., recte vertisse eos, qui dixerunt: Maledicta terra in transgressionem tuam. Quamquam non inficior potuisse fieri, ut in Hebraeo esset בְּעֲבֹרָהּ et Librariorum vitio mutatum sit Daleth in Resch.

Sic etiam quod legimus Luc. II: In terra pax hominibus bonae voluntatis:¹⁰ illud bonae voluntatis ambiguum est, potest enim referri ad homines, et ad pacem: sed ex Graeco colligitur, melius conjungi cum pace, ut hic sit sensus, in terra pax hominibus, pax, inquam, bonae voluntatis Dei erga homines. Nam εὐδοκία, ut plurimum non est bona voluntas hominis, sed bona voluntas Dei erga homines. Sic Ps. II: Ne quando irascatur Dominus: Et Cum exarserit in brevi ira ejus: Et Beati qui confidunt in eo,¹¹ apud Latinos dubium est, an haec dicantur de Patre, an de Filio, nam de utroque fit mentio in Psalmo isto: sed ex Hebraeo manifeste colligitur, haec dici de Filio. Denique Psal. CXXXVIII: Non est occultatum os meum a te,¹² in Latino dubium est, an sit os oris, an os ossis. Sed in Hebraeo est clarum, est enim פֶּה non פִּי.

Quarto et ultimo, licet recurrere ad fontes, ad energiam et proprietatem vocabulorum intelligendam. Sic illud Exod. I. AEdificavit illis domos:¹³ intelligimus ex Hebraica phrasi significare fecunditatem et filiorum copiam. Ut etiam illud Psal. CXII: Qui habitare facit sterilem in domo:¹⁴ illud quoque Psal. CXXXVIII: Imperfectum meum viderunt oculi tui,¹⁵ Hebraea vox aperte declarat proprie embrionem significare: et illud ibidem Mirabilis facta est scientia tua ex me, ex Hebraeo textu facile declaratur; significat enim mirabiliorem esse scientiam Dei, quam ut possit homo capere. Qualem etiam Hebraismum agnoscent, qui hujus linguae periti sunt, in illis Pauli verbis Ephes. III: Scire etiam supereminentem scientiae charitatem Christi.¹⁶ Non enim sensus est, charitatem Christi donum esse scientia eminentius, ut verba sonare videntur, sed charitatem Christi majorem esse, quam ut scientia comprehendi possit.

Argumentum tertium sumunt ex variis locis, in quibus videtur omnino vulgata editio errorem continere. Et quamquam absque ullo ordine ista loca ipsi proponunt, nos tamen ordine referemus; primum loca quae adferunt ex variis libris Scripturarum Testamenti veteris; deinde quae adferunt ex Psalmis; postremo quae adferunt ex Testamento novo.