De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Duplex dubitatio de hac epistola fuit, una de auctore, altera de auctoritate ejus, quae tamen ita connexae sunt, ut pauci sint, qui de uno dubitaverint, et non de altero. Primum igitur ex antiquis haereticis Marcion, teste Hier. Praef. in epist. ad Titum; et Arius, teste Teodoreto Praefatione in epist. ad Hebraeos, epistolam ad Hebraeos neque Pauli esse, neque sacram docebant. Ex novis haereticis Lutherus in Prologo epist. ad Hebraeos hanc epistolam nec esse Pauli, nec ullius Apostoli contendit quod quaedam contineat contra Evangelicam et Apostolicam doctrinam. Lutherus subscribit Brentius in Confess. Wittemberg. c. de sacra Scriptura, et Kemnitius in examine IV. sess. Conc. Trident. Magdeburgenses quoque cent. 1. lib. II. cap. 4. col. 55. et alii hujus temporis haeretici, exceptis Calvinistis; Calvinus enim in Instit. impressa anno 1554. cap. VIII. §. 216. contendit, hanc epistolam esse vere Apostolicam, et errare in hac parte Lutheranos: tamen an Pauli sit, an alterius Apostoli, ut Barnabae, aut Lucae, dubitat Calvinus, ut patet ex eadem Instit. c. X. §. 83. et cap. XVI. §. 25. quocirca Ministri Calvinistae in ea Confessione quam obtulerunt Pissiaci art. 3., ponunt hanc epistolam, in numerum divinarum Scripturarum, sed tanquam auctoris incerti.

Praeter hos manifestos haereticos, Catholicos etiam quosdam, et praesertim Latinos de auctore hujus epistolae dubitasse, et propterea eam minoris fecisse, testis est Eusebius lib. III. hist. c. 3. necnon B. Hieronymus in lib. de Viris illustribus in Paulo, ubi dicit: hanc epistolam a quibusdam Latinorum negari esse Pauli, sed vel Barnabae, vel Lucae, vel Clementis Romani Pontificis. At Sixtus Senens. lib. VII. Bibliothecae sanctae, a quibusdam etiam attribui Tertulliano. Nostris temporibus Erasmus ad finem annotationum in hanc epistolam, et Cajetanus ad initium Commentariorum in eandem epistolam, quaestionem jam olim sopitam iterum revocarunt in lucem.

Verum hanc epistolam et canonicam esse, et Pauli Apostoli, facile probari potest. Primum, quoniam nomine Apostoli Pauli legitur in Ecclesia in die Natalis Domini et alias frequenter. Secundo, quia producta in testimonium ac recepta est ut Pauli a multis antiquissimis Pontificibus, ut Clemente I. in epist. ad Corinthios apud Eusebium lib. III. c. 38. Innocentio. I. in epist. 3. ad Exuperium, Gelasio. I. in Concilio Episcoporum LXX. Tertio, quia ponitur in canone sacrarum Scripturarum nomine Pauli a Concilio Laodiceno can. 59. Carthag. III. can. 47. et Trident. sess. IV. et agnoscitur etiam ut Pauli a Nicaeno. I. teste B. Thoma in hanc epistolam: ab Ephesino I. et Chalcedonensi approbantibus duodecim capitula Cyrilli, quorum decimum tale est: «Pontificem et Apostolum confessionis nostrae factum esse Christum, divina Scriptura commemorat, etc.,» etiam ab Arausiano. II. canone ultim., ubi et Apostoli, et divina Scriptura esse dicitur.

Quarto, quoniam recepta fuit semper ab omnibus Graecis Patribus, ut patet, tum quia omnes eam ut Apostoli citant, tum quia B. Hieronymus in epist. ad Dardanum id affirmat, tum etiam quia omnes qui canonem exponunt, hanc epistolam cum ceteris Paulinis numerant, ut Origenes apud Eusebium lib. VI. cap. 18. histor. et ipse Eusebius lib. III. cap. 3. Gregorius Nazianzenus in carmine de canone Scripturae, Athanasius in Synopsi, Epiphanius haeres. 76. Damascenus lib. IV. cap. 18.

Quinto, recepta fuit etiam ab omnibus Latinis post Lactantium. Soli enim Tertullianus, Cyprianus, Lactantius, Arnobius hanc epistolam non videntur agnoscere; nec enim eam unquam citant, quod sciam: at Hilarius lib. XII. de Trinit. Ambrosius lib. II. de Cain cap. 2 Hieron. in epist. ad Dardanum de Terra promissionis, August. lib. II. Doctr. Christ. cap. 8. et Ruffinus in Symbolum, et alii deinceps omnes eam ut Paulinam agnoscunt, et frequentissime citant. Philastrius vero in Catalogo haeresum, inter haereticos numerare non dubitavit, qui eam epistolam vel rejiciunt, vel Pauli esse negant. Non autem debet duorum aut trium Latinorum dubitatio anteponi certissimae confessioni omnium aliorum.

Sexto, videtur B. Petrus hujus epistolae mentionem facere; Petrus enim priorem epistolam scripsit ad Hebraeos inter Gentes dispersos, ut patet ex titulo, utque OEcumenius docet, et ipse etiam Erasmus ad initium Annotationum in hanc epistol. contendit: posteriorem ad eosdem scripsit, ut colligitur ex illis verbis cap. III. Hanc vobis, carissimi, secundam scribo epistolam. In eodem autem capite postea subjungit: Sicut et carissimus frater noster Paulus scripsit vobis.¹ Scripsit igitur Paulus, Petro teste, epistolam aliquam ad Hebraeos.

Postremo, epistola haec Catholicorum omnium consensu, vel est Pauli, vel Lucae, vel Barnabae, vel Clementis Romani, vel certe Tertulliani: sed Tertulliani esse non potest, cum Clemens Alexandrinus, qui aliquanto antiquior Tertulliano fuit, affirmet hanc epistolam esse Pauli, apud Eusebium lib. VI. histor. cap. 11. Quid, quod ipse Tertullianus hanc epistolam Barnabae esse putavit, ut Hieronymus docet lib. de viris illust. in Paulo? Neque etiam esse potest Clementis Romani, cum ipse Clemens eam citaverit tanquam Apostoli Pauli in quadam sua epistola ad Corinthios, ut Eusebius refert lib. III. hist. cap. 38. ac demum cum in fine hujus epistolae auctor dicat: «Amplius autem deprecor vos hoc facere, quo celerius restituar vobis.» Ista enim verba nullo modo Clementi convenire possunt, qui cum esset Episcopus Romanus, non in Judaea, sed Romae habiturus erat. Ex quibus apparet, quam inepte Erasmus ad finem annotationum in hanc epistolam ejus auctorem Clementem facere conetur. Denique, nec Lucae, nec Barnabae epistolam esse, nec alterius omnino quam Pauli, satis probant argumenta supra allata: sed quando etiam aut Lucae, aut Barnabae esset, Apostolici viri esset, nec Apostolica auctoritate carere deberet.

At contra hanc epistolam quinque argumenta proferunt Magdeburgenses, quibus argumenta Lutheri et Erasmi simul complectuntur. Primum est, quia prudens Vetustas de hac epistola dubitavit. Respondeo: inepte dici Vetustatem de hac epistola dubitasse, cum unum solum Caium ex Graecis, et duos vel tres ex Latinis proferre possint, et nos contra tot Pontifices, tot Concilia, omnes Graecos, uno excepto, et omnes Latinos, tribus vel quatuor exceptis, pro nobis habeamus. Et si de antiquitate, non de multitudine agatur, antiquior est Clemens Romanus Caio, et Clemens Alexandrinus Tertulliano, et Dionysius Areopagita utroque, qui tamen hanc epistolam Pauli nomine citat in epistolam ad Titum.

Secundum argumentum est, quia non habet adjectum initio nomen Pauli, ut habent omnes aliae epistolae; quamquam hoc argumentum fatentur ipsi ibidem non esse usque adeo grave. Respondeo cum Hieronymo Praefat. in epistol. Beati Pauli: si ideo non est Pauli, quia non habet praefixum nomen Pauli; nullius esse, quia nullius habet nomen. Quid, quod epistola prima Joannis non habet ejus nomen praefixum, et tamen Joannis esse minime dubitatur? Et contra, Evangelia quaedam Thomae, Bartholomaei, Jacobi, Nicodemi nomen praeferunt, et ab omnibus tamen nec immerito rejiciuntur.

Addo praeterea, justis de causis nomen suum huic epistolae Paulum non addidisse. Vel enim id fecit, ut ibidem Hieronymus docet, quia sciebat, nomen suum invisum Hebraeis esse quamvis ad fidem jam conversis, propterea quod ipse prae caeteris Legem veterem esse abrogatam acerrime disputabat, cujus Legis illi adhuc aemulatores erant, Act. XXI. Vel, ut idem Hieronymus docet in cap. I. ad Galatas, quia in hac epist. ad Hebraeos cap. III. dicturus erat, Christum esse Apostolum confessionis nostrae, noluit initio se more solito Paulum Apostolum nominare, ne videretur, se cum Christo aliqua ex parte conferre. Vel denique, ut Theodoretus Praefat. Commentar. in hanc epistolam docet, quia Paulus non erat Apostolus Hebraeorum sed Gentium, ut ipse fatetur Galat. II., noluit more solito incipere Paulus Apostolus, sed nudam doctrinam exponere, non quasi Apostolus et Magister, sed ut amicus et socius. Quocirca in fine epistolae ponit: Rogo autem vos fratres, ut sufferatis verbum solatii, etenim perpaucis scripsi vobis etc.,² quasi dicere velit: non aegre feratis, si ego qui proprius Apostolus vester non sum, per litteras vos monere et cohortari volui. Id enim feci ut vos consolarer, non ut imperarem. Has omnes rationes attigit Clemens Alexandrinus apud Euseb. lib. II, hist. cap. 11.

Tertium argumentum sumunt a diversitate styli, siquidem oratio hujus epistolae longe gravior, copiosior, ornatior est, quam caeterarum. Neque satisfaceret qui responderet: hanc epistolam esse scriptam Hebraice, et Apostolum propria lingua melius loqui potuisse quam aliena, id est, Graeca. Nam epistolam hanc non Hebraice scriptam esse, sed Graece patet, tum ex eo quod citantur in hac epistola testimonia secundum versionem LXX, tum etiam quia auctor epistolae cap. VII. interpretatur nomen Hebraicum Melchisedech, id est, Rex justitiae; et Rex Salem, id est, Rex pacis, quod non faceret si Hebraice loqueretur.

Respondent aliqui: hanc epistolam non Hebraice sed Graece primum esse scriptam, et quidem sententias Pauli esse, verba autem Lucae, aut Clementis, quo tanquam interprete et Scriba Paulus usus sit. Et ideo epistolam hanc esse magis ornatam quam caeterae sint, quia sermo hujus epistolae, non a Paulo ut caeterarum, sed ab alio magis diserto compositus sit. Ita Origenes apud Eusebium lib. VI. c. 18. Alii existimant, epistolam hanc Hebraice primum esse scriptam, ac deinde translatam in Graecum sermonem a Luca, vel a Clemente. Ita respondet Eusebius lib. III. histor. cap. 30, et Clemens Alexandrinus apud Eusebium, lib. VI. cap. 11. Neque repugnat huic responsioni interpretatio: non enim Apostolus interpretatur Melchisedech nomen Hebraicum Graece, sed Hebraice, ut ex etymologia et vi nominis aliquid probet. Quemadmodum si Latine quis dicat homicidium, est hominis caedes: et Graece Δωρόθεος est δῶρον Θεου. Ita Hebraice מלכי צדק est מלך צדק: quanquam si interpres addidisset interpretationem non esset absurdum; ut Exod. XII. Est enim phase, id est, transitus Domini,³ quae interpretatio non habetur in Hebraeo, et Matth. XXVII. Eli, eli etc. id est, Deus meus, Deus meus, etc.⁴ Neque illud obstat de Scripturis citatis secundum versionem LXX: Apostolus enim si Hebraicum scripsit, ex Hebraeo fonte testimonia protulit; tamen interpres Graecus ea verba a Paulo citata ita vertere voluit, ut antea verterant illa eadem LXX, ne aliquid novi Graecorum auribus inferret. Neque id est novum; quam multa enim testimonia Hebraeo sermone protulit idem Apostolus in concione, quam habuit in Synagoga Antiochena? et Lucas tamen ea omnia retulit Act. XIII. secundum versionem LXX. Ex his duabus solutionibus, tametsi utraque probabilis est, tamen prior cum simplicior, tum etiam expeditior esse videtur.

Quartum argumentum, quo maxime nituntur Magdeburgenses, ejusmodi est: Auctor hujus epistolae cap. II. ponit se in numero eorum, qui ab Apostolis ad Fidem conversi sunt, dicit enim: Quomodo nos effugiemus, si tantam neglexerimus salutem? quae cum initium accepisset enarrari per Dominum, ab eis qui audierunt in nos confirmata est, contestante Deo signis et virtutibus, etc.⁵ At Paulus Galat. 1. graviter affirmat, se non ab homine, nec per hominem, sed a Christo per revelationem didicisse Evangelium: non igitur Paulus hujus epistolae auctor est.

Respondeo primum: B. Paulum haec dicere, non de se, sed de hominibus sui temporis, quemadmodum Isaias cap. LXIV, in persona populi dicit: Facti sumus ut immundus omnes nos, et quasi pannus menstruatae universae justitiae nostrae; non est, qui invocet nomen tuum, qui consurgat, et teneat te, etc.,⁶ quo loco non loqui Isaiam de seipso patet, quia ibidem longa oratione Deum invocat. Addo praeterea, non esse absurdum si Paulus ponat se in numero eorum, qui ab Apostolis confirmati sunt; non enim hic agit de confirmatione per doctrinam, sed per miracula: ait enim, salutem, id est, salutis praedicationem confirmatam esse per Apostolos, contestante Deo signis et prodigiis: quis autem negare potest, Paulum quando conversus est, etsi Evangelium plenissime didicerit per revelationem, tamen confirmatum esse in Fide auditis miraculis Petri et aliorum Apostolorum, et praecipue eo miraculo, quo ipse per manus Ananiae lumen oculorum recepit?

Quintum argumentum: auctor hujus epistolae pugnat cum doctrina Domini; Dominus enim dicit, Matth. XI. Venite ad me omnes:⁷ hic autem excludit eos qui semel peccaverunt; sic enim loquitur. c. VI. Impossibile est eos qui semel sunt illuminati, rursus renovari ad paenitentiam.⁸ Et cap. X. affirmat, non relinqui hostiam pro peccato iis, qui voluntarie peccant post acceptam notitiam veritatis. Et cap. XII. Esau non invenisse locum paenitentiae.

Respondeo: non magis haec loca pugnare cum illo Venite ad me omnes, quam pugnent verba Domini, Matthaei XI, ubi dicit, Blasphemiam in Spiritum Sanctum non remitti, neque in hoc saeculo, neque in futuro. Apostolus enim non de quocumque peccatore loquitur, sed de eo qui peccat in Spiritum sanctum, id est, qui voluntarie oppugnat cognitam et exploratam veritatem.

Porro dicuntur talia peccata irremissibilia tribus de causis. Primo, quia ut plurimum ejusmodi homines non convertuntur, nec ejusmodi peccata remittuntur, etsi absolute contrarium potest accidere, et aliquando re ipsa accidit: sicut in morbis corporalibus, eos vocamus incurabiles qui ut plurimum non curantur, etsi quandoque curentur; et eos vocamus curabiles qui ut plurimum curantur, etsi quandoque non curentur. Secundo, quoniam qui in Spiritum sanctum peccant, directe resistunt gratiae, qua sola curari possent, quemadmodum qui non potest sanari nisi sectione venae, et nullo modo admittit hoc remedium, recte medicus de eo pronuntiat, fieri non posse ut sanetur; nec tamen propterea negatur, quin possit aliquis sapientissimus medicus aegroto persuadere ut admittat venae sectionem. Tertio, qui ex malitia peccat nihil habet in se unde remissionem mereatur, et propterea dicitur ejus peccatum irremissibile, quamvis absolute remitti possit. Qui autem peccat ex ignorantia vel infirmitate, aliquid habet unde misericordiam Dei provocet, juxta illud Apostoli I. Timoth. I. Misericordiam consecutus sum, quia ignorans feci in incredulitate.⁹

Atque haec quidem responsio satis esse videtur ad eam tollendam difficultatem, quae ex prioribus locis oriebatur. Potest etiam alia adhiberi. Nam priorem locum qui habetur Hebr. VI. exponunt multi ac ferme omnes, ut Chrysostomus, Theodoretus, Oecumenius, Theophylactus, Anselmus, Sedulius et alii in hunc locum, necnon Augustinus in fine exposit. inchoatae in epist. ad Roman., de renovatione ad poenitentiam quae sit in Baptismo, non ad eam quae sit in reconciliatione post Baptismum. Nam quod de Baptismo loquatur hic B. Paulus, satis indicant verba illa: Non rursum jacentes fundamentum Poenitentiae, Fidei, Baptismatum etc. et illa: Eos qui semel sunt illuminati.¹⁰ Nam apud Dionysium cap. II. Ecclesiast. hierarch. et alios Veteres, Baptismus dicitur illuminatio, quia est Sacramentum Fidei. Et illa: Rursum renovari: nam ut Augustinus loco citato docet, per Baptismum proprie renovamur, per reconciliationem curamur. Denique illa: Iterum crucifigentes Filium Dei: nam in Baptismo repraesentamus Christi mortem, et sepulturam, ut dicitur Roman. VII, et sicut semel tantum Christus mortuus est, ita et nos semel tantum baptizari possumus. Beatus Paulus igitur adversus Fidei desertores disputat ac docet, neminem sperare debere, se post Baptismum in Ecclesia susceptum alibi posse jacere aliud fundamentum, et invenire aliud Baptisma: nam id impossibile est, cum unum sit tantum verum Baptisma, et illud repeti non possit. Eundem sensum habet secundus locus. Vere enim voluntarie peccantibus, id est, recedentibus a jam cognita et suscepta Fidei veritate, non relinquitur hostia pro peccato; non quia non est locus poenitentiae, sed quia nulla est vere efficax hostia nisi mors Christi, quam illi apostasia sua contemnunt. Nec enim alius Christus inveniri potest, nec alius Baptismus, in quo mors ejus repraesentetur.

Ad illud, ex capite XII, dico: Esau duobus modis non invenisse locum poenitentiae: uno modo apud patrem suum, quia res perditae erat irrecuperabilis: altero modo apud Deum, quia non recte poenitentiam egit, ut Chrysostomus hunc locum exponit. Apostolus igitur detertere volens homines a lapsu, proponit incertum exitum poenitentiae. Ut enim Esau non potuit recuperare haereditatem, quia erat irrecuperabilis, ita peccator non potest recuperare innocentiam, virginitatem, et similia: et quemadmodum Esau non recte poenitentiam egit, quamvis fleverit, et ideo Deum non placavit, ita saepe peccatores poenitentiam agere videntur, et tamen Deum non placant, quia non agunt poenitentiam ut oportet.

Argumentum sextum est Cajetani in commentario hujus epistolae. Auctor hujus epistolae probat cap. I. Christum esse Filium Dei ex illis verbis libro II Reg. cap. VII. Ego ero illi in Patrem:¹¹ et haec verba intelliguntur ad litteram de Salomone, et solum ex litterali sensu sumuntur argumenta firma; igitur vel iste auctor non est Paulus, vel Paulus non solide argumentatur.

Respondeo: similiter argumentari Apostolum Roman. X, et I. Corinth. IX, nec tamen posse dici, aut non esse Pauli eas epistolas, aut Paulum non solide argumentari. Argumentum igitur Apostoli ideo fortissimum est, quoniam illi ad quos scribit admittebant, Salomonem typum Christi gessisse, nec poterant hoc negare, ut B. Augustinus probat libro De unit. Ecclesiae cap. VIII. Nam et II Reg. VII. et Ps. LXXI. dicuntur multa de Salomone, quae ei non conveniunt nisi ut figura erat Christi. Ut illud: Stabiliam thronum regni ejus usque in sempiternum. Et illud: Dominabitur a mari usque ad mare: et adorabunt eum omnes Reges terrae, omnes gentes servient ei, etc..¹²

Argumentum septimum ejusdem Cajetani est. Ad Hebr. IX. dicit auctor, fuisse in Arca urnam habentem manna, et virgam Aaron quae fronduerat, et tabulas Legis: sed lib. III Reg. cap. VIII. solae tabulae referuntur fuisse in Arca; igitur aut mentitur Paulus, aut hujus epistolae auctor non est Paulus.

Respondeo: tempore Salomonis non fuisse in Arca aliud quam tabulas Legis, ut dicitur III Reg. VIII., tamen postea a Judaeis positas intra Arcam etiam urnam et virgam; id quod Paulus ex traditione scire potuit. Ita solvit Theophylactus, qui etiam monet, Hebraeos sui temporis id sensisse. Adde quod auctor libri Regum cum dicit: In Arca autem nihil erat aliud nisi duae tabulae,¹³ videtur innuere, suo tempore fuisse aliquid aliud, quod non erat tempore Salomonis: videtur enim dicere voluisse, etsi nunc alia quaedam sint in Arca praeter tabulas Legis; tamen quo tempore Arca in Templum a Salomone adducta est, nihil in ea erat praeter duas tabulas. Quid si etiam, ut quidam volunt, urna et virga in parte aliqua exteriore Arcae, non intra ipsam Arcam fuerint?

Argumentum postremum Erasmi et Cajetani est. Auctor hujus epistolae cap. IX. loquens de Testamento proprie dicto, quod morte testatoris confirmatur, allegat verba Exod. XXIV: Hic est sanguis faederis, quod pepigit Dominus vobiscum;¹⁴ atqui in Exodo secundum Hebraicam veritatem nulla fit mentio Testamenti, sed pacti; illa enim verba Exod. XXIV, הנה דם הברית אשר כרת יהוה עמכם על כל הדברים האלה non habent alium sensum quam istum: Ecce sanguis faederis, quod pepigit Dominus vobiscum super omnibus verbis istis; igitur aut Paulus non tenebat Hebraicam linguam, aut hujus epistolae auctor non est Paulus.

Respondeo: vel est quaestio de re, vel de nomine; si de nomine, injuste Erasmus hunc auctorem accusat; nam non solum iste auctor, sed etiam LXX. Interpretes vocem ברית perpetuo vertunt διαθήκην, id est, Testamentum, ut patet ex Psalmis quos ex versione LXX habemus, et Hieronymo in c. II. Malachiae, ubi affirmat LXX, semper fere vertisse Testamentum. Et Apostolus Paulus Roman. IX, Galat. III et IV, et alibi loquens de Lege veteri, semper Testamentum vocat id quod Hebraei dicunt ברית; imo adeo trita est in Ecclesia haec vox Testamentum pro Hebraica ברית, ut nihil frequentius dicamus, vel audiamus, quam Testamentum vetus et Testamentum novum.

Si autem non de nomine, sed de re quaestio est, quasi auctor hujus epistolae ad Testamentum proprie dictum detorserit hunc locum Exodi, in quo agitur de foedere, respondendum est: promissionem vitae aeternae, de qua per figuras in Testamento veteri, et aperte in novo agitur, esse simul Testamentum et pactum: Testamentum, quia continet dispositionem de haereditate aeterna danda filiis Dei, quae non fuit rata ante mortem testatoris; testamentum enim est dispositio de haereditate, quae non prius rata est quam testator moriatur: est autem simul pactum illa Dei promissio, quia habet annexam conditionem; non enim vult testator Deus dare haereditatem aeternam nisi iis qui leges suas observaverint, et hac ratione dicitur foedus et pactum. Jam ergo de eadem re loquitur Moyses Exod. XXIV. et Paulus Hebr. IX. et Moyses quidem vocat pactum, sed intelligit non quodcunque pactum, sed pactum de danda haereditate post mortem testatoris, et propterea sanguinem aspersit in populum, qui figura est sanguinis Christi pro nobis effundendi: Paulus autem vocat Testamentum, sed intelligit de testamento non qualicumque, sed conditionato, id est, quod simul sit pactum.