De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Scripturis in hoc tertio lib. de interpretatione divinarum Litterarum, ab illa quaestione principium faciendum esse duxi: sintne Scripturae sacrae per se facillimae, atque apertissimae; an vero interpretatione indigeant. Et quidem Martinus Lutherus praefat. assert. artic. a Leone Pontif. damnat., sic ait: «Oportet, Scriptura judice, hanc sententiam ferre, quod fieri non potest, nisi Scripturae dederimus principem locum in omnibus, quae tribuuntur Patribus, hoc est, ut sit ipsa per se certissima, facillima, apertissima sui ipsius interpres, omnium omnia probans, judicans, et illuminans etc.» Ibidem contendit, Scripturam esse clariorem omnium Patrum Commentariis. Similia docet in lib. De servo arbitrio, et alibi.

Quia tamen videbat Lutherus mox posse objici: unde sint tot controversiae, si Scriptura est tam sacra? duo effugia excogitavit. Unum, quod Scriptura, etiamsi alicubi sit obscura, tamen illud idem alibi clare proponat. Alterum, quod Scriptura, licet per se clarissima, tamen superbis et infidelibus sit obscura ob eorum caecitatem et pravum affectum.

Addit Brentius in Proleg. contra Petrum a Soto tertium effugium, quod etiam interdum sit obscura, propter phrases alienae linguae, id est, Hebraicae et Graecae, tamen sensus ejus clarissimus sit. Quae sententia manifeste falsa est: nam Scriptura ipsa de sua difficultate atque obscuritate testimonium perhibet. Psalm. CXVIII. Da mihi intellectum, et scrutabor legem tuam.¹ Ibidem: Revelabo oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua. Ibidem: Faciem tuam illumina super servum tuum, et doce me justificationes tuas. Et certe David noverat totam Scripturam, quae tunc erat, et noverat phrases linguae Hebraicae, nec erat superbus aut infidelis. Quocirca merito S. Hieronymus in epist. ad Paulinum, tractans haec verba, sic ait: «Si tantus Propheta tenebras ignorantiae confitetur, qua nos putas parvulos, et pene lactentes inscitiae nocte circumdari?»

Praeterea, Lucae ult. Dominus interpretatur Scripturas discipulis suis, qui certe noverant phrases Hebraicas cum essent Hebraei, nec erant superbi, vel infideles. Actor. VIII. Eunuchus Reginae AEthiopum versabatur in Scripturis, easque diligenter legebat, et sanctus, pius, et humilis erat, ut Hieronymus docet, in epist. ad Paulinum de Stud. Script., et tamen interrogatus a Phidit: Putas intelligis, quae legis? respondit: Et quomodo possum, nisi aliquis ostenderit mihi.²

Denique II. Petri ult., B. Petrus asserit, in epistolis Pauli esse quaedam difficilia intellectu, quae indocti et instabiles depravant. Ubi notandum est Apostolum Petrum non dixisse, esse quaedam difficilia indoctis et instabilibus, ut haeretici exponunt, sed difficilia absolute. Nam B. Augustinus, qui certe indoctus et instabilis non erat, lib. De Fide et operib. cap. 15. et 16. fatetur, sibi difficillimum esse intellectu locum illum, I. Cor. III. Si quis autem superaedificat super fundamentum etc. et dicit, hunc esse unum ex illis locis, quae B. Petrus monuit esse difficilia intellectu.

Deinde, praeter Scripturae testimonium, idem ostendi potest ex communi consensu veterum Patrum. Irenaeus lib. II, cap. 47. posteaquam in rebus creatis et naturalibus plurima nos latere docuit, adjungit: «Si ergo et in rebus creaturae, quaedam quidem eorum adjacent Deo, quaedam autem et in nostram venerunt scientiam: quid mali est, si et eorum, quae in Scripturis requiruntur, universis Scripturis spiritualibus existentibus, quaedam quidem absolvamus secundum gratiam Dei, quaedam autem commendemus Deo, et non solum in hoc saeculo, sed et in futuro, ut semper quidem Deus doceat, homo autem semper discat quae sunt a Deo?»

Origenes lib. VII. cont. Celsum: «Alii quoque cordati viri scrutando Scripturam, intellectum ejus invenire potuerunt, licet revera sit multis locis obscura.» Item homil. 5. in Levit. similem sententiam habet, adducens similitudinem hostiarum, quarum pars comedebatur a Sacerdotibus, et pars incendebatur Deo. Item hom. 12. in Exod. «Diebus ac noctibus, inquit, obsecrandum, ut veniat Agnus ex tribu Juda, et ipse librum signatum dignetur aperire.» De Basilio, et Gregorio Nazianzeno ita scribit Ruffinus lib. II, histor. cap. 9. «Ambo nobiles, ambo Athenis eruditi, ambo collegae, omnibus Graecorum saecularium libris remotis, solis divinae Scripturae voluminibus operam dabant, earumque intelligentiam non ex propria praesumptione, sed ex Majorum scriptis et auctoritate sequebantur, quos et ipsos ex Apostolica successione intelligendi regulam suscepisse constabat.»

Jam Chrysostomus, quem solum haeretici nobis objicere solent homil. 40. in Jo. in illud: Scrutamini Scripturas. «Christus, inquit, Judaeos ad Scripturarum non simplicem et nudam lectionem, sed ad investigationem perquam diligentem relegavit. Non enim dixit: Legite Scripturas, sed Scrutamini. Divina enim summa indigent diligentia. In umbra enim majoribus illis non abs re locutus est, idcirco effodere profundius jubet, ut quae alte delitescunt, invenire possimus. Non enim rem in superficie, et in promptu positam effodimus, sed quae tanquam thesaurus profunde reconditur. Qui enim hujusmodi quaerit, nisi summam adhibeat diligentiam et laborem, nunquam quaesita inveniet. Item auctor operis imperfecti hom. 44. in Matth., duas adfert rationes, cur obscurae sint Scripturae. Prima, quia Deus voluit alios esse magistros, alios discipulos. Secunda, ne si clara esset, non tam esset utilis, quam contemptibilis.

Ambrosius in epist. 44. ad Constantium: «Mare, inquit, est Scriptura divina, habens in se sensus profundos, altitudinem propheticorum enigmatum etc.» Hieronymus in epist. ad Paulinum de Stud. Script., ex instituto docet, non posse Scripturas disci sine magistro, et percurrens breviter nomina singulorum librorum, ostendit in omnibus magnas et multas esse difficultates. Idem praefat. Comment. in epistol. ad Ephes. «Non quo, inquit, ab adolescentia, aut legere, aut doctos viros, quae nesciebam interrogare cessaverim, et meipsum tantum habuerim magistrum. Denique nuper ob hanc vel maxime causam Alexandriam perrexi, ut viderem Didymum, et ab eo in Scripturis omnibus, quae habebam dubia, sciscitarer.» Et in epist. ad Algasiam quaest. 8: «Omnis, inquit, epistola ad Romanos nimiis obscuritatibus involuta est.»

Augustinus II. Doctr. Christ. «Sed multis», inquit, «et multiplicibus obscuritatibus, et ambiguitatibus decipiuntur, qui temere legunt, aliud pro alio sentientes: quibusdam autem locis, qui vel falso suspicentur non inveniunt; ita obscure quaedam dicta densissimam caliginem obducunt. Quod totum provisum divinitus esse non dubito ad edomandam labore superbiam, et intellectum a fastidio revocandum, cui facile investigata plerumque vilescunt.»³ Item XII. Confess. «Mira», inquit, «profunditas eloquiorum tuorum, quorum ecce ante nos superficies blandiens parvulis, sed mira profunditas, Deus meus, mira profunditas. Horror est intendere in eam, horror honoris, et tremor amoris.» Et epist. 3. nunc 137. «Tanta est Christianarum profunditas litterarum, ut in eis quotidie proficerem, si eas solas ab ineunte pueritia usque ad decrepitam senectutem, maximo otio, summo studio, meliore ingenio conarer addiscere.» Et epist. 119. nunc 55. cap. 3. 21. «In ipsis sanctis Scripturis multa nescio plura, quam scio.»

Gregorius hom. 6. in Ezech. lib. I.: «Magnae», inquit, «utilitatis est ipsa obscuritas eloquiorum Dei, quia exercet sensum, ut fatigatione dilatetur, et exercitatus capiat, quod capere non potest otiosus. Habet quoque adhuc majus aliud, quia Scripturae sacrae intelligentia, quae si in cunctis esset aperta, vilesceret, in quibusdam locis obscurioribus tanto majore dulcedine inventa reficit, quanto majore labore fatigat animum quaesita etc.» Certe isti Patres norant phrases, nec erant superbi, infideles, et tamen ingenuè confitentur, Scripturas esse difficiles. Ex quo Lutheri et Brentii temeritas ac vanitas satis, opinor, aperte coarguitur.

Neque deest ad hoc idem confirmandum praeter auctoritates etiam ratio. Nam in Scripturis duo considerari possunt, res quae dicuntur, et modus quo dicuntur. Si res consideres; necessario fatendum est Scripturas esse obscurissimas: siquidem tradunt summa mysteria, de divina Trinitate, de Incarnatione Verbi, de Sacramentis coelestibus, de natura Angelorum, de operatione Dei in mentibus humanis, de aeterna praedestinatione ac reprobatione, deque aliis rebus arcanis et supernaturalibus, quae non sine magno studio et labore, nec sine gravissimi erroris periculo investigantur. Certe si scientia Metaphysicorum difficilior atque obscurior est omnibus aliis naturalibus disciplinis, quia causas altissimas tractat, quomodo non obscurissima erit sacra Scriptura, quae de rebus longe altioribus agit? Quid quod magna pars Scripturae vaticinia continet de rebus futuris, et vaticinia carmine scripta, quibus certe nihil difficilius, nihil obscurius.

Si vero modum dicendi consideremus, inveniemus innumerabiles rationes difficultatis. Primo, sunt in Scripturis plurima, quae prima fronte videntur contraria, ut illud Exod. XX. Ego Deus zelotes, visitans peccata patrum in filios, in tertiam et quartam generationem.⁴ Et illud Ezech. XVIII. Filius non portabit iniquitatem patris, sed anima, quae peccaverit, ipsa morietur.⁵ Secundo, sunt verba et orationes ambiguae, ut Jo. VIII. petentibus Judaeis: Tu quis es? respondit Christus: Principium, qui et loquor vobis?⁶ Mire enim torquent hic se omnes Interpretes, nec adhuc scitur quid illud sit: Principium qui: et in Graeco adhuc est res obscurior, ubi Principium est accusativi casus, τὴν ἀρχὴν. Tertio, sunt orationes imperfectae, ut Rom. V. Sicut per unum hominem peccatum intravit in Mundum, et per peccatum mors: et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt⁷ et quae sequuntur: ubi in tota periodo non est verbum principale. Quarto, sunt orationes praeposterae, ut Genes. X. Isti sunt filii Sem secundum cognationes, et linguas, et regiones in gentibus suis. Nam continuo sequitur initio cap. XI. Erat autem terra labii unius, et sermonum eorumdem.⁸ Quinto, sunt phrases propriae Hebraeorum, ut Psalm. LXXXVIII. Thronus ejus sicut dies coeli. Item Psalm. CXVIII. Anima mea in manibus meis semper,⁹ et aliae permultae. Sexto, sunt orationes figuratae plurimae, Tropi, Metaphorae, Allegoriae, Hyperbata, Ironiae, et alia id genus sine ullo numero.

Accedat postremo testimonium adversariorum, quod velint nolint, huic veritati coguntur perhibere. Nam si Scriptura esset tam clara, ut ipsi dicunt, cur tot commentaria Lutherus et Lutherani scriberent? cur tam diversas ederent Scripturae versiones? cur tam varie Scripturam explicarent? Certe Osiander in confutatione scripti, quod adversus eum Philippus ediderat, testatur, viginti sententias diversissimas de justificatione secundum Scripturas versari inter solos Confessionistas. Et Lutherus ipse in lib. 1. cont. Zwingl. et Oecolampad., nonne scriptum reliquit. «Si diutius steterit Mundus, iterum fore necessarium, propter diversas Scripturae interpretationes quae nunc sunt, ut ad conservandam Fidei unitatem, Conciliorum decreta recipiamus, atque ad ea confugiamus.» Et unde, quaeso, tot Scripturae interpretationes, si Scriptura est tam facilis et aperta? Quid quod in hac sententia ipsi secum mirifice pugnant?

Lutherus, qui in praefat. assert. artic. suor. asseruit, Scripturam per se apertissimam et clarissimam esse: et lib. de ser. arb. jactavit, nihil difficultatis esse in sacris Litteris, et nullum sibi locum adferri posse, quem ipsi non facile interpretetur: idem tamen in praefat. in Psal. «Nolim», inquit, «ab ullo id de me praesumi, quod nullus adhuc praestare potuit sanctissimorum et doctissimorum, id est, Psalterium in omnibus suo legitimo sensu intelligere, et docere. Sat est, aliquot, et eosdem ex parte intellexisse. Multa sibi reservavit Spiritus, quo nos semper discipulos habeat; multa solum ostendit ut alliciat, multa tradit ut afficiat.» Et infra: «Scio esse impudentissimae temeritatis, eum qui audeat profiteri, unum Scripturae librum a se in omnibus partibus intellectum.» Et in lib. de Concil. pag. 12. «Ante viginti annos», inquit, «coactus sum contemnere Patrum commentaria, cum Scriptura legenda esset in Scholis, et magno sudore veram et germanam sententiam quaerere.»

Brentius in prolegom. contra Petrum a Soto: «Nugantur», inquit, «Scripturam esse obscuram, ideoque interpretatione indigere.» Et infra dicit: «Impiis et incredulis tantum Scripturam esse obscuram, non autem piis credentibus.» At ipse in sua Confess. Wirtemberg, cap. de sac. Script. sic ait: «Non est obscurum, inquit, «quod donum interpretandae Scripturae non sit humanae prudentiae, sed sancti Spiritus: Spiritus sanctus autem est liberrimus, nec est ad certum genus hominum obligatus, sed distribuit dona hominibus pro suo ipsius beneplacito.»

At cur, quaeso, Brenti, donum interpretationis necessarium est, si ut tu ipse paulo ante dicebas, Scriptura interpretatione non eget?

Jam vero Martinus Kemnitius in Exam. IV, sess. Conc. Trid.: «Deus», inquit, «voluit in Ecclesia exstare donum interpretationis, quod sicut donum sanationum, miraculorum, et linguarum, non est commune omnibus.» Et infra: «Grati», inquit, «et reverenter utimur Patrum laboribus, qui multa Scripturae loca commentariis suis utiliter illustrarunt.» Valde gratus nimirum Patrum laboribus fuit parens vester Lutherus, cum in lib. de Concil. pag. 52. Patrum commentarios scripsit esse carbones pro auro. Nec minus Luthero suo repugnant Centuriatores, qui tamen rigidi sunt Lutherani, cent. 1. lib. II, cap. 4. colum. 52. dum ita scribunt: «Senserunt Apostoli, Scripturas non posse intelligi sine Spiritu sancto et interprete.» Sed argumenta Lutheri et Brentii videamus.

Objectionem primam desumunt ex illis verbis Deuter. XXX. Mandatum, quod ego praecipio tibi hodie, non supra te est, neque procul positum, nec in caelo situm, neque trans mare etc.¹ In quibus verbis summa quaedam ostenditur Scripturarum facilitas: «Ut non sit opus», inquit Brentius, «montes superare. et ire Romam pro interpretatione Scripturarum.»

Respondeo: bifariam hunc locum intelligi solere. Plurimi Veterum hunc locum intelligunt, non de facilitate intelligendi Scripturas, sed de facilitate implendi mandata Decalogi, cum adest gratiae auxilium. Quod est contra omnes Lutheranos, qui docent, impossibilia esse Dei mandata. Ita exponit Tertullianus lib. IV. Contra Marcionem, Origenes, Ambrosius, Chrysostomus, et alii in cap. X. ad Rom., et August. lib. De perfec. justit. resp. penult.

Alii tamen, in quibus est Abulensis in hunc locum, intelligunt haec verba de facilitate cognitionis, non quidem Scripturarum sanctarum, quae tunc adhuc nullae erant fortasse, sed praeceptorum tantum Decalogi, quae cum sint naturalia, facilime intelliguntur; et Judaei illi praecipue facile poterant ea scire, qui Mosen explicantem audierant, et confessi fuerant se percepisse omnia, et promiserant se ea observaturos; ideo subditur: Prope est sermo in ore tuo, et in corde tuo;² id est, in corde tuo, quia jam intellexisti quid sit agendum; et in ore tuo, quia jam confessus es te intellexisse. Neque pugnat cum hac explicatione quod David supra citatus fateatur, sibi difficilem fuisse Legem Domini ad intelligendum. David enim nomine Legis non intelligit decem illa praecepta solum, sed omnes divinas Scripturas, Qua significatione utitur etiam Dominus in Evangelio, cum ait: Ut adimpleatur quod in lege eorum scriptum est, quia odio habuerunt me gratis, Joan. XV.³

Secundum argumentum ex Psal. XVIII. Praeceptum Domini lucidum illuminans oculos, et Psal. CXVIII. Lucerna pedibus meis verbum tuum. Et: Declaratio sermonum tuorum, etc. Et Proverb. VI. Mandatum lucerna est, et lex lux.⁴

Respondeo primo: non agi hoc loco de universis Scripturis, sed tantum de praeceptis Dominicis, quae dicuntur lucida, lucerna et lux. Non quod facile intelligantur, quamquam et hoc est verum; quid enim facilius, quam Diliges proximum tuum? sed quod intellecta et cognita dirigant hominem in operando. Secundo dici potest, agi quidem de Scripturis omnibus, sed Scripturas dici lucidas, imo lucem, et lucernam, non quod facile intelligantur, sed quod intellectae cum fuerint, mentem illustrant. Propheta enim in Psal. XVIII, locutus fuerat de cognitione Philosophorum, quam assecuti fuerant ex creaturis, cum ait: Caeli enarrant gloriam Dei etc. Postea ut ostenderet, eos non pervenisse ad eam lucem, ad quam perveniunt ii, quos Deus erudire dignatur, et quibus legem scriptam dedit, subjungit: Lex Domini immaculata, convertens animas etc..⁵ Similiter Ps. CXVIII, demonstrare voluit, majorem esse cognitionem quae habetur ex verbo Dei revelato, quam ex creaturis; ac propterea comparavit verbum Dei lucernae, quae ad noctis tenebras dissipandas multo nobis utilior est, quam omnium stellarum lumen.

Argumentum tertium Matt. V. Vos estis lux Mundi.⁶ at si Apostoli lux mundi sunt quomodo praedicatio et Scripturae Apostolorum non clarissimae sunt?

Respondeo: loquitur Dominus de luce exemplorum, probitatis, et morum: voluit enim Apostolorum esse quaedam exempla sanctitatis omnibus hominibus ad imitandum proposita. Quocirca subjicit continuo: Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona.⁷ Ad haec, si loqueretur Dominus de luce doctrinae, non esset sensus, Apostolorum Scripturas esse facillimas ad intelligendum, sed intellectas illustrare mentem, et erudire de rebus altissimis, et tenebras errorum omnium effugare. Non tam enim illuminat, qui clare loquitur, vel scribit, quam qui sive clare sive obscure loquatur aut scribat, lumen veritatis in mente accendit, et tenebras errorum depellit.

Argumentum quartum II. Petr. I. Habemus firmiorem propheticum sermonem, cui benefacitis attendentes tanquam lucernae lucenti in caliginoso loco..⁸

Respondeo: hoc etiam loco Prophetarum voces vocari lucernam, non quia facile intelligantur, sed quia intellectae illuminant, et iter ostendunt ad Christum, qui est verus Sol justitiae.

Argumentum quintum II. Corint. IV. Quod si opertum est Evangelium nostrum; in iis qui pereunt est opertum, in quibus Deus hujus seculi excaecavit oculos infidelium, ut non fulgat eis illuminatio gloriae Christi.⁹ Fidelibus igitur omnibus Scriptura est aperta et facilis.

Respondeo: Apostolus non loquitur de intelligentia Scripturarum, sed de cognitione et Fide in Christum, quam Apostoli praedicabant. Dixerat enim capite superiore, hoc esse discrimen inter vetus Testamentum et novum, quod in veteri homines non videbant mysteria Christi, incarnationem, passionem etc. nisi per velamen figurarum et umbrarum. Id quod significabat velamen illud, quo Moses faciem suam tegebat, cum loqueretur ad populum: at in novo Testamento, figuris omnibus jam impletis, revelata facie gloriam Domini speculamur, et non est anus, nec puer Christianus, qui non sciat, Deum incarnatum, passum etc.

Quoniam igitur poterat aliquis petere, si ita est, cur tam multi post Evangelium praedicatum adhuc non credunt, et nihil vident, praesertim Judaei, nisi umbras et figuras? Ideo subjungit Apostolus, quibusdam esse opertum Evangelium, quia oculi interni eorum pravis affectibus excaecati sunt, de qualibus dixit Dominus Jo. V. Quomodo vos potestis credere, qui gloriam ab invicem accipitis?¹⁰ Porro Deus hujus seculi, non intelligitur Deus aliquis creator rerum corporalium distinctus a Deo vero, ut Marcionistae et Manichaei interpretabantur, ut hic refert Chrysostomus, sed vel illud Hujus seculi conjungi debet, non cum Deus, sed cum Infidelium, ut Ambrosius, Chrysostomus, et alii in hunc locum volunt, et Augustinus lib. XXI, cont. Faustum cap. 2. Vel certe Deus hujus seculi vocatur Diabolus, non quia sit Deus absolute, sed quia est Deus infidelium, sicut Psal. XLV, dicitur: Dii Gentium daemonia. Ita Augustinus lib. XXI, cont. Faustum cap. 9, et Cyrillus apud OEcumenium.

Argumentum sextum: Augustinus. lib. II, doctr. Christ. c. 6. sic ait: «Magnifice et salubriter Spiritus sanctus ita Scripturam sanctam modificavit, ut locis apertioribus fami occurreret, obscurioribus autem fastidia detergeret, nihil enim fere de illis obscuritatibus eruit, quod non planissime dictum alibi reperiat.»

Respondeo: non frustra B. Augustinum addidisse illud Fere: nam quaedam reperiuntur obscurissima, quae nunquam in tota Scriptura explicantur, ut magna pars Apocalypsis, principium et finis Ezechielis etc. Deinde hoc ipsum est valde difficile, invenire nimirum id, quod uno loco obscurissime dicitur, ubinam aperte dicatur; alioqui quomodo diceret idem Augustinus in epist. 119, cap. 21, se plura nescire, quam scire in sacris Litteris? Quid quod illa etiam loca, quae nobis videntur apertissima, alicui alteri obscura forte videbuntur? Non igitur Scriptura sola sufficit dirimere controversias.

Certe illa verba Matth. XXVI: Hoc est corpus meum¹¹ videntur nobis tam clara, ut non potuerit clarius loqui Evangelista: at Zwinglianis videntur obscura, et figurata. Et illa ibidem Bibite ex hoc omnes¹² videntur clarissima et nobis, et Lutheranis: et tamen diversissime explicantur. Nos enim cum legamus Marci XIV. Et biberunt ex illo omnes, quod de duodecim Discipulis intelligitur, Scripturam per Scripturam interpretantes dicimus, Dominum duodecim Discipulis dixisse: Bibite ex hoc omnes. Brentius vero in suis illis prolegomenis dicit clarissime, hic praecipi non solum Apostolis, sed etiam aliis omnibus, ut ex calice Domini bibant. Et cum petimus, an etiam Turcae, et Judaei, et infantes bibere debeant? tum vero adjiciunt glossam: Omnes, id est, omnes Fideles adulti.

Argumentum septimum. Summa totius Scripturae, quae in praeceptis Decalogi, Symbolo, Oratione Dominica, et Sacramentis consistit, habet in Scripturis apertissima testimonia; igitur tota Scriptura apertissima est.

Respondeo: negatur consequentia et antecedens. Consequentia quidem, quia etsi omnia aliquo modo ad illa reduci possint: tamen ipsa in se obscurissima sunt, ut patet de vaticiniis Prophetarum, de Canticis Canticorum, de Epistola ad Romanos, de Apocalypsi etc. Antecedens autem esse falsum, certo certius est: si enim tam clara testimonia exstarent de omnibus articulis Symboli, omnibusque Sacramentis, omnes controversiae essent finitae; cum tamen de singulis articulis Symboli, et singulis etiam Sacramentis controversiae sint gravissimae, nec solum de his rebus Catholici cum haereticis, sed etiam haeretici inter se dissideant.

Argumentum octavum. Joannes Chrysostomus hom. 3, de Lazaro, ubi ostendit, Philosophos obscure locutos, ita subjungit: «Apostoli vero et Prophetae omnia contra fecerunt, manifesta claraque quae prodiderunt, exposuerunt omnibus veluti communes orbis Doctores, ut per se quisque discere possit ea, quae dicuntur, e sola lectione.» Item hom. 3, in II ad Thessalonicenses: «Quamobrem», inquit, «opus est concionatore? omnia clara sunt, et plana ex Scripturis divinis: sed quia delicatuli estis auditores, delectationem audiendo venantes, propterea concionatores quaeritis.»

Respondeo: Chrysostomus ad excutendum torporem multorum, qui possent si vellent magno cum fructu Scripturas legere, illis amplificationibus uti solet. Nam alioqui in iisdem locis affirmat, Scripturas esse difficiles. In hom. 3, de Lazaro, ante verba citata, sic ait: «Quid igitur», inquit, «si non intelligamus ea, quae continentur in libris? Maxime quidem etiam si non intelligas illic recondita, tamen ex ipsa lectione multa nascitur sanctimonia.» Et infra testatur, se, cum dicit Scripturas esse faciles, loqui solum de historiis, et similibus rebus; ac ne ista quidem esse omnibus clara et facilia: «Sume», inquit, «librum in manus, lege historiam omnem, et quae nota sunt memoria teneas, et quae obscura sunt, parumque manifesta, frequenter percurre. Quod si non poteris assiduitate lectionis invenire quod dicitur, accede ad sapientiorem, vade ad doctorem.» Et in illa homil. 3, in II ad Thess. post verba citata subdit: «Quaenam ea obscuritas; dic quaeso? An non sunt historiae? Nosti ne quae clara sunt, ut de his quae sunt obscura perconteris? Mille historiae sunt in Scripturis, dic mihi unam ex illis: sed non dices, praetextus sunt ista, et verba.» Item hom. 10, in Jo. monet auditores, ut antequam ad concionem veniant, praelegant lectionem, et quae obscura sunt, notent, ut a Concionatore explicationem accipiant. Denique homil. 44, in Jo. clarissime docet, Scripturas esse obscuras, ut supra dictum est.

Argumentum nonum. Hoc est discrimen inter Testamentum vetus et novum, quod in veteri Scriptura erat liber signatus, ut dicitur Isa. XXIX, in novo autem est liber apertus, ut dicitur Apocal. V, aperuit enim Agnus occisus librum. In cujus rei argumentum, in morte Domini velum Templi scissum est Matth. XXVII, et confirmatur ex Hieronymo in cap. XLIV. Ezech. ubi ista loca Scripturae de ipsius Scripturae difficultate et facilitate exponit.

Respondeo: discrimen veteris Testamenti et novi in hoc consistere, quod tunc non solum sententiae Scripturarum, sed etiam mysteria Christi non intelligebantur, quia omnia tecta erant figuris, et propterea Isa XXIX, dicitur liber signatus, tam scienti litteras, quam nescienti. At in novo Testamento, quia Christus implevit figuras et prophetias, etsi multi non intelligant sententias Scripturarum, intelligunt tamen ipsa mysteria redemptionis etiam rustici et mulieres. Quod autem neque Scripturae, neque Hieronymus loquantur de sententia Scripturae, patet tum ex Origene in hom. 12. in Exod., ubi dicit, adhuc nunc esse opus, ut Agnus de tribu Juda aperiat nobis libros signatos; tum ex ipso Hieronymo, qui in epist. ad Paulinum de instit. Monac. dicit, adhuc hodie manere velamen, non solum in facie Mosis, sed etiam in facie Evangelistarum et Apostolorum, si consideremus Scripturarum difficultatem, et propterea orandum cum Propheta: Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de Lege tua.¹³

Argumentum decimum proprium Lutheri. Patres probant sententias suas ex Scriptura: sed non debet probari quod notius est ex minus noto; igitur Scripturae sunt clariores, quam Commentaria Patrum.

Respondeo: mirum est, cùr Lutherus, qui tam saepe Sophistas reprehendit, nunc Sophistam agere non vereatur. Cum enim Philosophi dicunt, minus notum ex magis noto probandum esse, non loquuntur de notitia verborum, quae in perspicuitate sententiae consistit, quemadmodum dicimus, notiorem esse, id est, faciliorem et clariorem sententiam propriam, quam figuratam; sed de notitia veritatis rei, quae in eo posita est, ut quis intelligat, id quod dicitur esse verum. Exemplo sint motus et vita. Nam si verba respicias, aeque facile intelligitur haec sententia Homo vivit, atque ista Homo movetur. Et tamen quod ad notitiam attinet veritatis rei, notius est, hominem moveri, quam vivere. Ita igitur Patres sententias suas Scripturarum testimoniis confirmant, quia notius est, verum esse quod in Scripturis habetur, quam quod habetur in Patribus, et tamen iidem Patres Commentariis suis Scripturas illustrant, quia verba Scripturae sunt obscuriora, quam verba Patrum.

Argumentum undecimum. Patres primae Ecclesiae sine Commentariis legerunt: et idem fecerunt postea omnes alii Veteres; quorsum igitur nos novam istam semitam Commentariorum ingredimur?

Respondeo: contrarium est verum, nec ullum exemplum Lutherus attulit, cum nos innumerabilia possimus adferre. Aio igitur, primos Patres, qui continuo post Apostolos fuerunt, non legisse Commentaria, quia nulla erant: sed tamen adiisse Commentaria viva, id est, Apostolos et eorum discipulos, et non ex proprio ingenio Scripturas intelligere voluisse. Ita Papias de se ipso testatur apud Eusebium lib. III, hist. cap. ult., et Clemens Alexandrinus lib. I, Stromat., ubi enumerat praeceptores suos Apostolorum discipulos, et in iis praecipue Panthenum. Deinde Justinus, et Irenaeus, et alii coeperunt Commentaria in divinas Litteras scribere, ut Hieronymus testatur in lib. de vir. illustr. in Joanne, et similiter coeperunt posteriores antiquiorum scripta evolvere, quod de Basilio et Gregorio scribit Ruffinus lib. II, histor. cap. 9. et Hieronymus de seipso praefat. Comment. ad Ephes. Et idem de aliis omnibus ostendi posset, si opus esset.

Cum Scripturam obscuram esse, et interprete indigere jam constiterit, sequitur alia quaestio: Num Scripturae interpretatio ab uno aliquo visibili et communi judice petenda sit, an uniuscujusque arbitrio relinquenda? Quae sane gravissima quaestio est, et ex ea quasi dependent omnes controversiae. Scripserunt multi de hac quaestione, sed praecipue Joannes Driedo II, cap. 3, De Eccles. dogmat. Joannes Cochlaeus in lib. De Script. et Eccles. auctorit. Cardinalis Warmiensis lib. II et III, contra Prolegomena Brentii, et Petrus de Soto in defensione suae Confessionis contra eadem Prolegomena Brentii par. 2 et 3, necnon Martinus Peresius in lib. De Tradition. assert. 2, 3, 4 et 5. Michael Medina lib. VII, De recta in Deum fide, et Melchior Canus lib. II, De loc. Theolog. cap. 6, 7 et 8.

Ut igitur in primis intelligatur, quid sit quod quaeritur, sunt aliqua praenotanda: ac primum de sensibus Scripturae. Est enim Scripturae divinae proprium, quia Deum habet auctorem, ut saepenumero contineat duos sensus, litteralem, sive historicum, et spiritualem, sive mysticum. Litteralis est, quem verba immediate praeferunt: Spiritualis est, qui alio refertur, quam ad id quod verba immediate significant: quae partitio ex Apostolo colligitur I. Corinth. X, ubi dicit, omnia accidisse Judaeis in figura ad correctionem nostram. Et quae ad litteram dicuntur de egressu Judaeorum ex AEgypto, de transitu maris, de manna quod pluit in deserto, de aqua quae fluxit de petra, spiritualiter accommodat Christianis. Quos etiam duos sensus significatos esse per librum scriptum intus et foris, de quo agitur Apoc. V, et Ezech. II, docet Hieronymus in c. II Ezech.

Philo in lib. de vita Theot. supplic., et Nazianzenus ad Nemesium, litteralem comparant corpori, spiritualem animae, et sicut Verbum Dei genitum habet naturam divinam invisibilem, et humanam visibilem: ita verbum Dei scriptum habet sensum externum et internum. Esse autem hoc proprium solius divinae Scripturae, docet B. Gregorius lib. XXI. Moral. cap. 1.

Porro litteralis est duplex, alius simplex, qui consistit in proprietate verborum, alius figuratus, quo verba transferuntur a naturali significatione ad alienam. Et hujus tot sunt genera, quot sunt genera figurarum. Cum Dominus Jo. X, dicit: Alias oves habeo, quae non sunt ex ovili etc.¹ sensus litteralis est, sed figuratus, alios homines praeter Judaeos congregandos in Ecclesiam: quod proprie dictum est Jo. XI, ut filios Dei qui erant dispersi congregaret in unum. Vide de his figuratis locutionibus Augustinum lib. III, de doctr. Christ.

Spiritualis autem sensus a recentioribus Theologis distinguitur triplex, allegoricus, tropologicus, anagogicus. Allegoricum vocant, cum verba Scripturae, praeter litteralem sensum, significant aliquid in novo Testamento, quod ad Christum, vel Ecclesiam pertineat, quomodo Abraham, qui revera ad litteram habuit duas uxores, unam liberam et unam ancillam, et duos filios, Isaac et Ismael, Deum auctorem duorum Testamentorum, et Patrem duorum populorum significavit, ut Apostolus explicat Galat. IV. Tropologicum appellant, cum verba aut facta referuntur ad aliquid significandum, quod pertineat ad mores. Quomodo Non alligabis os bovi trituranti.² Deuter. XXV, quod intelligitur ad litteram de veris bobus, significat spiritualiter non debere prohiberi Concionatores, quin victum accipiant a populo, ut Apostolus explicat I. Corinth. IX. Anagogicum vocant, cum verba aut facta referuntur ad significandam vitam aeternam. Quomodo illud Ps. XCIV. Quibus juravi in ira mea, si introibunt in requiem meam,³ quod ad litteram intelligitur de terra promissionis, spiritualiter etiam refertur ad vitam aeternam, ut Apostolus explicat Heb. IV.

Haec distinctio spiritualium sensuum a Veteribus non semper observatur. Etsi enim agnoscunt, quantum ad rem attinet, hos omnes sensus; tamen interdum omnes vocant allegorias, ut Basilius initio hom. 9, Hexam. et August. lib. De utilit. cred. cap. 3. Porro Hieronymus in epist. ad Hedibiam quaest. 12, nomine Tropologici comprehendit etiam Allegoricum, et e contrario in cap. IV, Amos, nomine Allegorici comprehendit Tropologicum.

Ex his sensibus, litteralis invenitur in omni sententia, tam veteris, quam novi Testamenti. Nec est improbabile, interdum plures litterales in eadem sententia reperiri, ut B. Augustinus docet multis in locis, et praesertim lib. XII, Confess. cap. 26, lib. XI, de Civ. Dei cap. 19 et lib. III. De doct. Christ. c. 27. At spiritualis invenitur quidem omnis in utroque Testamento. Nam de Testamento veteri nemo dubitat, quin habeat sensum allegoricum, tropologicum, et anagogicum: de Testamento novo idem sentiunt permulti, et merito. Nam allegorice exponit Augustinus tractat. 122, in Joan. illam capturam piscium, quando scindebatur rete, Luc. V, anagogice autem illam, quando rete non scindebatur, Joan. XXI. Et similiter tract. 124, in Joan. allegorice exponit, quod dictum est Petro Sequere me, et anagogice, quod dictum est de Joanne Sic eum volo manere, Joan. XXI. Tropologice autem exponit ipse Dominus Joan. XIII, illam suam humilitatem, qua discipulorum pedes lavit.

Sed quamquam haec ita se habeant, tamen non invenitur spiritualis sensus in omni sententia Scripturae, nec in Testamento veteri, nec in novo. Illud enim Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo,⁴ Deuter. VI, et Matth. XXII et similia praecepta, non habent nisi unum sensum, id est, litteralem, ut recte docet Cassianus collat. VIII, cap. 3. His ita constitutis, convenit inter nos et adversarios, ex solo litterali sensu peti debere argumenta efficacia: nam eum sensum, qui ex verbis immediate colligitur, certum est sensum esse Spiritus sancti. At sensus mystici et spirituales varii sunt, et licet aedificent cum non sunt contra Fidem, aut bonos mores, tamen non semper constat, an sint a Spiritu sancto intenti. Quocirca B. Augustinus in epist. 48. ad Vincentium, merito ridet Donatistas, qui ex illis verbis mystice explicatis: Indica mihi, ubi pascas, ubi cubes in meridie, colligebant, Ecclesiam Christi in sola Africa remansisse. Hieronymus quoque in Comment. Matthaei c. 13, docet, Fidei dogmata ex mysticis sensibus non posse efficaciter confirmari.

De ipso autem sensu litterali duabus de causis interdum dubia oriuntur. Prior est verborum ambiguitas, qualis cernitur in illo Matth. XXVI: Bibite ex hoc omnes.⁵ Illud omnes est ambiguum, si sola ista verba inspiciantur: nescitur enim, an omnes homines absolute significet, an omnes Fideles tantum, an omnes Apostolos. Posterior et gravior est verborum proprietas. Cum enim litteralis sensus modo sit (ut diximus) simplex, modo figuratus; dubium est in multis locis, an sensus verus sit simplex, an figuratus. Illud enim Matth. XXVI: Hoc est corpus meum⁶ Catholici volunt accipi simpliciter secundum verborum proprietatem, Zwingliani autem per figuram Metonymiam. Et ex hac causa in gravissimos errores aliquando nonnulli inciderunt. Exemplo sit Origenes, qui propterea erravit, quod quae accipienda erant simpliciter, accepit figurate, ut Hieronymus docet in epist. ad Pammachium de error. Jo. Hierosol., ubi dicit, Origenem sic Paradisum terrestrem allegorizare, ut historiae auferat veritatem, dum pro arboribus Angelos, pro fluminibus Virtutes coelestes intelligit; et tunicas pelliceas Adae et Evae corpora humana interpretatur, quasi ante peccatum sine corpore vixerint.

Alii e contrario lapsi sunt, quod simpliciter et proprie acceperint, quae accipienda erant figurate, ut Papias, et qui eum secuti sunt, Justinus, Irenaeus, Tertullianus, Lactantius, aliique nonnulli, qui quae dicuntur Apocal. XX de nova Hierusalem, et mille annis, quibus regnaturi sunt Sancti cum Christo, hic in terris, implenda existimaverunt, quorum errorem reprehendit Hieronymus praefat. lib. XVIII in Isa., et in cap. XXXVI Ezech. et Augustinus lib. XX De Civ. Dei cap. 7.

Convenit etiam inter nos et adversarios, Scripturas intelligi debere eo spiritu, quo factae sunt, id est, Spiritu sancto. Quod Apostolus Petrus epist. II, c. 1. docet, cum ait: Hoc primum intelligentes, quod omnis prophetia Scripturae propria interpretatione non fit. Non enim humana voluntate allata est aliquando prophetia, sed Spiritu sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines.⁷ Ubi B. Petrus probat, non debere exponi Scripturas ex proprio ingenio, sed secundum dictamen Spiritus sancti, quia non sunt scriptae humano ingenio, sed ex inspiratione Spiritus sancti.

Tota igitur quaestio in eo posita est, ubi sit iste Spiritus. Nos enim existimamus, hunc Spiritum, etsi multis privatis hominibus saepe conceditur, tamen certo inveniri in Ecclesia, id est, in Concilio Episcoporum confirmato a summo Ecclesiae totius Pastore, sive in summo Pastore cum Concilio aliorum Pastorum. Non enim disputare volumus hoc loco de summo Pontifice et Conciliis, an solus Pontifex possit rem definire, et an solum Concilium; de hoc enim suo loco agemus. Sed hic in genere dicimus, judicem veri sensus Scripturae et omnium controversiarum esse Ecclesiam, id est, Pontificem cum Concilio, in quo omnes Catholici conveniunt; et habetur expresse in Concilio Tridentino sess. IV.

At haeretici omnes hujus temporis docent, Spiritum sanctum Scripturae interpretem non esse alligatum Episcopis, vel ulli hominum generi, et ideo unumquemque judicem esse debere, sive spiritum suum sequendo, si ipse donum interpretationis habeat, sive alicui alteri adhaerendo, quem eodem dono praeditum viderit. Lutherus praefat. assert. suor. artic., aperte nos remittit ad spiritum, quem quisque habuit, dum Scripturas diligenter legit. Et in art. 115. ex illis quingentis, quos Cochlaeus collegit ex libris Lutheri, sic ait: «Capite hoc Evangelium, quia neque Papae, neque Conciliis, neque ulli hominum commissum est, ut constituat, et concludat, quid sit Fides. Ideo debeo dicere: Papa, tu conclusisti cum Conciliis, nunc habeo ego judicium, an acceptare queam, necne. Quare? quia non stabis pro me, et respondebis pro me, quando debeo mori. Et falsam doctrinam nemo judicare potest, nisi spiritualis homo. Ideo res est insana, quod Concilia concludere et statuere volunt quid credendum sit: cum saepe nullus vir sit ibi, qui divinum Spiritum vel modicum olfecerit.» Idem confirmat in assertionibus art. 27, 28 et 29.

Philippus in Locis cap. de Eccles., videtur quidem aliquid Ecclesiae tribuere; sed revera totum judicium unicuique privato homine relinquit: «Quis, inquit, erit judex, quando de Scripturae sententia dissensio oritur, cum tunc opus sit voce dirimentis controversiam? Respondeo, ipsum verbum Dei est judex, et accedit confessio verae Ecclesiae.» Haec ibi. Tamen infra cum docet, per veram Ecclesiam non intelligi Praelatos Ecclesiae, nec majorem partem Fidelium, sed paucos illos, qui cum verbo Dei consentiunt; omnia tenebris involvit, et unumquemque judicem facit. Nec enim judicare possum, quae sit vera Ecclesia, nisi prius judicem quae sit sententia congruens cum verbo Dei: «Est, inquit, dissimilitudo aliqua judiciorum Ecclesiae, et judiciorum politicorum. Nam in politicis, aut Monarcha solus auctoritate sua pronuntiat, aut in Senatu valet sententia majoris partis: sed in Ecclesia valet sententia congruens cum verbo Dei, et confessio piorum, sive sint plures, sive pauciores impii.» Vide plura in loco de notis Ecclesiae.

Similiter Brentius docet in conf. Wirtemberg., cap. de sac. Script.: et copiosius in Prolegomenis contra Petrum a Soto; ubi duo dicit. Primo: «Non licet, inquit, in causa aeternae salutis alienae sententiae ita inhaerere, ut eam sine nostro ipsorum judicio amplectamur.» Secundo addit: «Ad unumquemque hominem privatum pertinet, de doctrina religionis judicare, et veram a falsa internoscere. Sed hoc interest inter privatum et Principem, quod ut privatus privatam, ita Princeps publicam habet de doctrina religionis potestatem judicandi et decidendi, etc.» Et toto fere libro haec duo probare nititur, quod Princeps saecularis teneatur cogere subditos, etiam mortis supplicio, ad eam Fidem, quam ipse judicat esse veram. Et simul quod subditi obligentur sequi proprium judicium, non alienum, cujuscumque sit: nec advertit Brentius, quam sint haec absurda et pugnantia, ut teneatur Princeps jubere: et subditi teneantur non obedire. Nec illud advertit, si haec sententia vera sit, recte facturum Caesarem, et alios Catholicos Germaniae Principes, si etiam mortis supplicio cogant omnes Lutheranos ad Fidem catholicam.

Joannes Calvinus lib. IV Institut. cap. 9, §. 8, 12 et 13, Conciliorum, etiam maxime generalium, definitiones ad amussim Scripturarum examinari jubet; proinde privatos homines judices facit in causa Fidei, non solum Patrum, sed etiam Conciliorum, nec ullum omnino relinquit Ecclesiae commune judicium. Denique Martinus Kemnitius in examine IV. sess. Conc. Trid., caeterique omnes hujus temporis haeretici, auctoritatem interpretandae Scripturae ab Episcoporum Conciliis ad privatum hominum spiritum deducunt.

Probatur nunc sententia Catholicorum; primo, testimoniis Testamenti veteris. Primum testimonium habetur Exod. XVIII, ibi enim legimus, quod cum coepisset populus Dei redigi ad quamdam formam Ecclesiasticae Reipublicae, sedebat Moses tanquam princeps et caput illius Ecclesiae, et ad omnia dubia circa legem Domini exorta respondebat, nec homines remittebat ad spiritum aliquem revelantem. Ibidem: cum constituisset juxta consilium soceri sui minores Magistratus, qui populum judicarent, semper tamen sibi reservabat dubia circa religionem: nimirum ut intelligeremus, unum esse debere commune tribunal, a quo omnes petant divinae legis interpretationem, et cui omnes simpliciter acquiescant.

Hoc argumentum a quibusdam eludi solet, quod dicant: Mosen fuisse Principem politicum, non Pontificem, aut Sacerdotem, cum Aaron esset Pontifex summus. Et propterea ex hoc loco non posse concludi, judicium de rebus Fidei pertinere ad Pontifices, sed potius aliquo modo pertinere ad Reges. Respondeo: Mosen fuisse Pontificem, et quidem summum, et Aarone majorem, non quidem ordinarium cui succederetur, is enim unus tantum esse poterat, et ille erat Aaron, sed extraordinarium a Deo specialiter constitutum. Sicut in novo Testamento Apostoli omnes, non quidem majores, nec omnino pares, sed tamen aliquo modo aequales Petro erant in Ecclesiastica potestate, ut Cyprianus docet in tract. de simplicit. Praelat.: cum hoc tamen discrimine, quod Petrus ordinarius erat Pastor totius Ecclesiae, cui soli succedi debebat, reliqui extraordinarii, quibus non erat in illa potestate succedendum. Quod autem Moses fuerit Sacerdos, testatur David, cum ait in Psal. XCVIII: Moses et Aaron in Sacerdotibus ejus, et Samuel inter eos, qui invocant nomen ejus.¹

Sed, inquiunt: dicitur Sacerdos Moses, qui erat vir primarius, quomodo lib. II Reg. cap. VIII, legimus filii David Sacerdotes erant. At contra: quia si hoc loco viri primarii dicerentur Sacerdotes, etiam Samuel, qui erat vir primarius, fuisset vocatus Sacerdos. Quod tamen non fecit David, qui sciebat, Samuelem non fuisse Sacerdotem, sed judicem tantum: non enim descendit ex familia Aaron, sed Core consobrini ejus, I Paralip. VI. Vere autem et proprie fuisse Mosen Sacerdotem, patet ex lib. Exod. XXVIII et XXIX, ubi Moses exercet omnia munera sacerdotalia. Siquidem sacrificat, docet, consecrat vestes, et quod majus est, Pontificem et Sacerdotes inungit et initiat. Quocirca Mosen proprie Sacerdotem fuisse, docent omnes fere Veteres; Philo lib. III de vita Mosis extremo; Dionysius cap. 5. Eccl. hierarc. Gregorius Nazianzenus in oratione habita coram Gregorio Nysseno; Augustinus in Psal. XCVIII, Hieronymus lib. I. in Jovianum, ubi etiam ostendit, Samuelem non fuisse Sacerdotem.

Secundum testimonium habetur Deuter. XVII, ubi lex generalis fertur. Si difficile atque ambiguum apud te judicium esse perspexeris inter causam et causam, lepram et lepram, et judicium intra portas tuas videris verba variari; surge, et ascende ad locum, quem elegerit Dominus Deus tuus, veniesque ad Sacerdotem Levitici generis, et ad judicem, qui fuerit illo tempore, quaeresque ab eis, qui indicabunt tibi judicii veritatem. Et facies quodcumque dixerint, qui praesunt loco, quem elegerit Dominus, et docuerint te juxta legem ejus, sequerisque sententiam eorum, nec declinabis ad dexteram neque ad sinistram. Qui autem superbierit, nolens obedire Sacerdotis imperio, qui eo tempore ministrat Domino Deo tuo, ex decreto judicis morietur.² Hic etiam valde clare non remittuntur dubitantes ad spiritum suum, sed ad judicem vivum, id est, summum Sacerdotem.

Sed objicit Brentius: praeceptum esse conditionale, quia additur: Facies quodcumque dixerint, qui praesunt loco, et docuerint te juxta legem ejus. Videtur enim ex hoc loco colligi, non esse standum judicio summi Sacerdotis, nisi proferat testimonium Legis divinae. Respondeo: illud, Et docuerint te etc. non esse nisi in editione vulgata, quam Lutherani non recipiunt, nec sonare conditionem, sed assertionem, sive promissionem: non enim voluit dicere Sta judicio Sacerdotis, si docuerit te secundum legem: tunc enim fuissent homines magis dubii et perplexi quam antea: nec opus fuisset ire ad Sacerdotem, si ipsi potuissent ex Lege Domini per se judicare causam suam. Imo tunc non Sacerdos fuisset judex, sed ipsi; quippe qui de sententia Sacerdotis judicaturi erant: non igitur illa conditio est, sed promissio, vult enim Dominus securum reddere populum, qui Sacerdotis judicio acquiescit; quod facit, cum affirmat judicaturum eum secundum Legem suam.

Secundo objicit Brentius: hoc loco non solum ad Sacerdotem, sed ad judicem etiam remitti eos, qui dubitant: judicem autem fuisse politicum Principem. Respondeo: nomine judicis posse hic intelligi Principem Sacerdotum; nam in Hebraeo est Ascende ad Sacerdotes et ad judicem, quasi diceret, ad concilium Sacerdotum, et eorum Principem summum Sacerdotem. Dico secundo: si intelligamus nomine judicis politicum Principem, hic esse distincta officia. Nam Sacerdoti tribuitur sententia definitiva, judici autem executio in contumaces: Qui superbierit, inquit, nolens obedire Sacerdotis imperio, ex decreto judicis moriatur.

Tertio objiciunt: hic non agi de dubiis religionis, sed de politicis. Respondeo: falsum esse; nam lex generalis est de omnibus dubiis, quae ex Lege oriebantur. Praeterea occasio hujus legis fuit propter eos, qui serviunt diis alienis, ut patet ex initio capitis, servire autem diis alienis contra religionem est.

Tertium testimonium est Eccles. XII: Verba sapientum sicut stimuli, et quasi clavi in altum defixi, quae per magistrorum consilium data sunt a pastore uno. His amplius, fili mi ne requiras.³ Hoc loco Salomon docet, non esse ulterius inquirendum, sed acquiescendum penitus, quando sententia data est a summo Pastore, adjuncto praesertim consilio sapientum. Quod si haec dicuntur de Sacerdote veteris Testamenti; quanto magis dici possunt de Sacerdote Testamenti novi, qui longe majores promissiones a Deo accepit?

Quartum testimonium est Aggaei II: Haec dicit Dominus exercituum, interroga Sacerdotes legem. Malach. II: Labia Sacerdotis custodient scientiam, et legem requirent ex ore ejus, quia Angelus Domini exercituum est.⁴ Ex quibus verbis intelligimus, non esse privatorum hominum judicare de sententia Legis Domini, sed Sacerdotis, qui cum sit Angelus, id est, nuntius Dei, ad eum pertinet ex officio explicare sententiam Dei.

Accedat ultimo illud ex lib. II Paralip. c. XIX, ubi sic loquitur ad Sacerdotes Rex optimus Josaphat: Omnem causam, quae venerit ad vos fratrum vestrorum, qui habitant in urbibus suis, inter cognationem et cognationem, ubicumque quaestio est de lege, de mandato, de caeremoniis, de justificationibus, ostendite eis, ut non peccent in Dominum. Amarias autem Sacerdos et Pontifex vester, in his, quae ad Deum pertinent, praesidebit: porro Zabadias filius Ismahel, qui est Dux in domo Juda, super ea opera erit, quae ad Regis officium pertinent.⁵ Vides hic, quam clare Rex distinguat officium Pontificis ab officio Regis, et soli Pontifici tribuat judicium de dubiis Legis.

Jam vero ex novo Testamento. Primum testimonium est Matth. XVI. Tibi dabo claves regni coelorum etc..¹ Per istas enim claves non solum intelligitur potestas solvendi a peccatis, sed etiam ab omnibus aliis vinculis et impedimentis, quae nisi tollantur, non potest intrari in regnum coelorum: siquidem promissio generalis est, nec dicitur: Quemcumque solveris, sed Quodcumque solveris, ut intelligamus, nodos omnes, seu legum dispensando, seu peccatorum et poenarum relaxando, seu dogmatum et controversiarum explicando, a Petro ejusque successoribus solvi posse. Sed de hoc loco in I. lib. de sum. Pontif. plura dicemus.

Alterum testimonium esse potest illud Matth. XVIII. Si Ecclesiam non audierit, sit tibi velut Ethnicus et Publicanus.² Est autem hoc loco observandum, hic quidem Dominum loqui de injuriis, quas unus ab aliquo patitur: sed a majori intelligendum etiam esse de injuriis, quae fiunt in totam Ecclesiam, et in Deum, qualis est haeresis. Qui enim jubet deferri adulterum ad Ecclesiae judicium, multo magis haereticum. Non autem potest fieri, ut deferantur ad congregationem omnium Fidelium; igitur nomine Ecclesiae intelligi debet Praelatus, ut Chrysostomus exponit, vel (ut alii malunt) Praelatorum congregatio. Ut enim homo non loquitur, neque audit, nisi per caput, et tamen totus homo dicitur loqui et audire; ita Ecclesia per suos Praelatos audit, et loquitur. Si ergo qui Ecclesiam, id est, Ecclesiae Pastores non audit, debet esse ut Ethnicus et Publicanus; sequitur, Pastorum esse ultimum judicium.

Tertium testimonium Matth. XXIII. Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei, quaecumque dixerint vobis, servate, et facite, secundum opera vero eorum nolite facere.³ Ubi nota tria. Primo, toto illo capite Dominum reprehendere vitia Scribarum et Pharisaeorum: et quia poterant infirmi ex eo colligere, non esse credendum Praelatis qui male vivunt; ideo initio capitis aperte docere voluisse, non obstante mala vita Praelatorum, sequendam esse eorum doctrinam. Secundo, nota cum Cypriano lib. IV, epist. 9. nunquam Dominum, neque Apostolos in tota Scriptura reprehendisse Pontifices et Sacerdotes Judaeorum, nominando eos Pontifices vel Sacerdotes, sed solum sub nomine Scribarum et Pharisaeorum; ne viderentur reprehendere cathedram et sacerdotium, et ut intelligeremus, semper deberi honorem sacerdotio et pontificatui, etiam si forte persona, quae in cathedra sedet, sit minus bona. Ex quo intelligimus, haereticos hujus temporis, qui passim in Episcopos et Sacerdotes, et praecipue in ipsum summum Ecclesiae Pontificem invehuntur, nihil habere commune cum moribus Domini, et Apostolorum.

Tertio nota, quod Dominus de cathedra Mosis dicit, intelligi a fortiori de cathedra Petri. Sic enim Veteres intellexerunt, et praecipue Augustinus in epist. 165.: «In illum, inquit, ordinem Episcoporum, qui dicitur ab ipso Petro usque ad Anastasium, qui nunc eamdem cathedram sedet, etiamsi quisquam traditor per illa tempora subrepsisset, nihil praejudicaret Ecclesiae, et innocentibus Christianis, quibus Dominus providens ait, de praepositis malis: Quae dicunt, facite; quae faciunt, facere nolite.»

Quartum testimonium Joannis ult. Simon Petre, pasce oves.⁴ Hic etiam sunt annotanda tria. Primo, quod dicitur Petro, dici etiam successoribus: nec enim providere voluit Christus Ecclesiae ad annos 25. tantum sed quousque Mundus duraret. Secundo, illud pasce intelligi praecipue de doctrina: sic enim pascuntur oves rationales. Hierem. III. Dabo vobis pastores juxta cor meum, et pascent vos scientia et doctrina.⁵ Tertio, illud oves significare omnes Christianos: qui enim non vult pasci a Petro, non est ovis Christi.

Ex his efficitur, Petro et successoribus ejus singulariter commissum esse, ut doceant omnes Christianos. Id autem non potest commodius intelligi, quam hoc modo, ut dicamus, commissum esse Petro et successoribus, ut doceant omnes, quid circa doctrinam Fidei tenendum sit. Nam si id intelligamus tantum de concionibus, nunquam implebitur hoc praeceptum; nec enim potest Pontifex omnibus hominibus concionari, nec est opus, cum sint in singulis Ecclesiis qui concionentur.

Si etiam intelligamus solum de concione et commentariis in sanctas Litteras, ut quos Pontifex non potest verbo docere, doceat per scripta commentaria; reprehendimus plurimos sanctissimos Pontifices, qui nihil tale fecerunt; ergo loquitur Dominus de singulari officio docendi totam Ecclesiam, constituendo ac decernendo quid ab omnibus sit credendum. Atque ad hunc modum intellexit hunc locum B. Hieronymus in epist. ad Damas., de nom. Hypost., petens enim a Pontifice controversiae cujusdam explicationem circa Fidem: «A Pastore, inquit, praesidium ovis flagito.»

Quintum testimonium Lucae XXII. Rogavi pro te, ut non deficiat fides tua, et tu aliquando conversus, confirma fratres tuos.⁶ Ex hoc loco, Romanum Pontificem ex cathedra docentem non posse errare, deducit B. Bernardus epist. 90. ad Innocent., et ante eum Lucius I, in epist. 1. ad Episc. Hispan. et Galliae. Felix I, in epist. ad Benignum. Marcus in epist. ad Athanas. Leo I, serm. 3. de assumpt. sua ad pontific. Leo IX. in epist. ad Pet. Antioch. Patriarch. Agatho in epist. ad Constantinum Imperatorem, quae lecta est in VI Synodo act. IV. et deinde act. VIII. a toto Concilio approbata. Paschalis II. in Concilio Romano, apud Abbatem Urspergensem in Chronico; quibus addo, velint nolint haeretici, Innocentium III. cap. Majores de Baptismo et ejus effectu. Si ergo Romanus Pontifex errare non potest ex cathedra docens, certe judicio ejus acquiescendum est, et ipse esse debet summus Judex.

Sextum testimonium est Act. XV. ibi enim legimus, cum orta esset quaestio gravis de Fide, an servanda esset Lex Mosis a Gentibus conversis, non fuisse remissos unumquemque ad spiritum suum, sed ad Concilium Hierosolymae habitum, cui Petrus praeerat, et Petrum omnium primum in Concilio locutum, deinde Jacobum sententiam Petri confirmasse, et sic quaestionem solutam illis verbis: Visum est Spiritui sancto et nobis etc..⁷ Quibus ostendunt, sententiam Concilii, cui praeest Petrus, sententiam esse Spiritus sancti. Et ibidem in fin. cap. legimus, Paulum quocumque ibat praecipere solitum, ut servarent decretum illius Concilii, id est, ut acquiescerent, et non vellent ipsi de sententia Concilii judicare.

Septimum est in epist. ad Galatas cap. II. Ascendi, inquit Paulus, Hierosolymam eum Barnaba, et contuli cum illis Evangelium, quod praedico in Gentibus; seorsum autem iis, qui videbantur aliquid esse, ne forte in vacuum currerem, aut cucurrissem.⁸ Quinam autem essent illi quibuscum contulerat, inferius explicat dicens, fuisse Petrum, Jacobum et Joannem. Quem locum explicantes Tertullianus lib. IV. in Marcion., B. Hieronymus in epist. 80. ad August., quae est 11. inter epist. August., et Augustinus lib. XVIII. contra Faustum cap. 4. disertè affirmant, Ecclesiam non esse Paulo credituram, nisi ejus Evangelium a Petro confirmatum fuisset: ergo Petri erat tunc, et proinde successoris ejus nunc de doctrina Fidei judicare.

Octavum testimonium I. Cor. XII. Alii datur per Spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alii interpretatio sermonum, alii prophetia etc..⁹ Hic aperte dicitur, non dari omnibus Fidelibus spiritum interpretandi Scripturas. Et praeterea constat ex illo II. Petri I. Omnis prophetia Scripturae propria interpretatione non fit,¹⁰ non posse sine spiritu interpretandi bene Scripturam exponi. Igitur evidenter colligitur, non esse judicem veri sensus Scripturae ullum hominem privatum. Quid enim faciet, qui spiritum non habet? imo quis erit certus, se habere nunc spiritum, cum sciamus, non dari omnibus, et non sciamus quibus detur? Restat igitur, ut judicem agnoscamus solam Ecclesiam, de qua dubium esse non potest, quin habeat Spiritum Dei, et filios suos sine errore doceat, cum sit columna et firmamentum veritatis. Id quod etiam Lutherus in lib. De potest. Papae his verbis confitetur: (quidquid alibi scripserit, ut miro modo varius et instabilis fuit) «De nullo privato homine certi sumus habeat necne revelationem Patris: Ecclesia autem ipsa est, de qua dubitare non licet etc.» Porro Ecclesia non aliter loquitur, quam per os Pastorum et Doctorum, ac praecipue in generali Concilio congregatorum. Quod Concilium vel Summum Pontificem habuerit praesentem, et praesidentem, vel confirmationem, atque approbationem ab eo meruerit obtinere.

At, inquiunt, ille est certus se habere, qui petit; scriptum est enim: Quanto magis Pater vester de Caelo dabit Spiritum bonum petentibus se. Luc. XI. et Jacob. I. Si quis vestrum indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus abundanter.¹¹ Respondeo: in his et similibus locis Dominum loqui non de spiritu interpretationis, qui est gratia quaedam gratis data, sed de spiritu Fidei, Spei, Charitatis, et Sapientiae necessariae ad salutem. Ut enim B. Augustinus docet tract. 73, 81. et 102. in Jo., non impetrat oratio infallibiliter, nisi id quod est necessarium, vel utile ad salutem ei, qui orat. Porro donum interpretandi, sicut donum linguarum et miraculorum, et alia ibidem enumerata, non semper sunt utilia ei, qui illa habet.

Sicut igitur spiritum loquendi linguis, vel faciendi miracula, non possumus semper impetrare, etiam si scriptum sit: Dabit Spiritum bonum petentibus se, ita nec spiritum interpretationis. Nam alioqui posset fieri, ut totum corpus Ecclesiae esset unum membrum, id est, omnes essent oculi, omnes manus etc. contra Apostolum Roman. XII. et I. Corinth. XII. Praeterea etiamsi Dominus in illis locis loqueretur de dono interpretandi, adhuc non esset certus quicunque petit se illud habere, quia non est certus an bene petat; scriptum est enim: Petitis, et non accipitis, eo quod male petatis.¹² Jacob. IV. Alioqui cum spiritum istum petant Lutherani, petant Anabaptistae, petant Zwingliani; unde est quod diversissimos et inter se pugnantes spiritus accipiunt, si omnibus petentibus datur ille unus et verus Spiritus sanctus?

Nonum testimonium est I. Joan. IV. Charissimi, nolite omni spiritui credere, sed probate spiritus, si ex Deo sint: quoniam multi Pseudoprophetae exierunt in Mundum.¹³ Spiritus hominum privatorum probandus est, an ex Deo sit; multi enim jactant Spiritum sanctum, qui agitantur spiritu vertiginis et mendacii, ut dicitur III. Reg. ult. II. Paralip. XVIII. Isaiae XIX. et XXIX. igitur non potest privatus spiritus esse judex; quomodo enim erit judex, cum de ipso adhuc judicandum sit?

Quare si quis illud Hoc est corpus meum exponat per Hoc significat corpus meum, quia sic ei spiritus revelat, adhuc non est quaestio definita. Nam Joannes monet, ut illum spiritum probemus, an sit ex Deo, ne potius forte sit spiritus vertiginis. Non autem potest probari ex Scriptura, ut ipsi volunt, quia de Scripturae ipsius sententia hoc loco dubitamus; ergo debet probari ex conformitate ad spiritum eorum, quos constat verum spiritum habere, tales autem sunt Praelati in Concilio legitime congregati. Legimus enim Act. XV. Concilium dixisse: Visum est Spiritui sancto et nobis: talis etiam est Pontifex ex cathedra docens, quem ostendimus semper a Spiritu sancto dirigi, ut errare non possit: tales etiam fuerunt Apostoli et antiqui Fideles, quos certum est, Spiritum sanctum habuisse.

Neque id Calvinus negare potest, quippe qui in hunc modum ratiocinatur in Instit. lib. I, cap. 9, §. 1. contra Swencfeldium, qui solum spiritum volebat judicem, repudiatis Scripturis. Si spiritus iste esset bonus, idem esset cum spiritu Apostolorum, et primorum Fidelium: at spiritus illorum non volebat esse judex, Scripturis contemptis. Sed ita etiam nos contra Calvinum et alios haereticos argumentamur: Si spiritus ipsorum esset bonus, esset idem cum spiritu Apostolorum et primorum Fidelium: sed spiritus illorum non volebat esse judex, sed recurrebat ad Petrum et ad Concilium, et eorum sententiae acquiescebat, ut supra ostendimus ex Actor XV. igitur spiritus istorum, qui se judicem constituit, non est spiritus bonus.

Probatur tertio ex praxi Ecclesiae: nam in omnibus saeculis in Ecclesia exorta sunt nova dubia, et semper eodem modo terminata sunt, nimirum judicio Pontificis Romani, et Episcoporum qui tunc erant: non recte autem fieri, quod universa Ecclesia fecit semper et facit, dicere, aut scribere, insolentissimae insaniae est, ut Augustinus ait in epist. 118.

Et nota, nos non tantum dicere, fuisse omnes causas judicatas per Pontificem Romanum et Episcopos, sed per Pontificem et Episcopos qui tunc erant. Nunquam enim propter ullam dubitationem judicandam creati sunt novus Papa et novi Episcopi: id quod dicimus propter Confessionistas, qui in confess. August. art. 28. fatentur, ad Episcopos pertinere discernere veram doctrinam a falsa. Sed cum petimus, cur ergo non acquiescant Concilio Tridentino? Respondent: istos, qui nunc sunt, non esse Episcopos, sed hostes Evangelii. At hoc idem dixerunt Ariani et alii omnes haeretici de Episcopis sui temporis: et tamen hoc non obstante, jam per 1500. annos semper dubia religionis explicata sunt ab Episcopis, qui secundum ordinariam successionem erant in Ecclesiis, quando dubia illa exorta sunt: et qui non acquieverunt, haeretici sunt habiti.

Primo igitur Ecclesiae saeculo, quod extenditur usque ad annum centesimum a Christo nato, orta est quaestio de caeremoniis Legis veteris, an essent servandae a Gentibus ad Christum conversis. Et sicut illa fuit prima quaestio in Ecclesia exorta, ita tunc celebratum est primum Concilium, praesidente Petro, et ejus Concilii decreto omnes acquieverunt, Actor. XV.

Secundo seculo, id est, usque ad annum ducentesimum, orta est quaestio de celebratione Paschae, quibusdam volentibus Pascha celebrare cum Judaeis decimoquarto die primi mensis, sive esset dies Dominicus, sive non: alii autem tantum die Dominico. Constat autem propter hoc celebrata esse multa Concilia Episcoporum, et tandem a Victore Romano Pontifice ita terminatum, ut omnes Ecclesiae Asiae ab eodem excommunicatae fuerint, quod adhuc in errore persisterent. Scribit historiam totam Eusebius lib. V, histor. cap. 23. et 24. Postea vero, non solum excommunicati, sed etiam haeretici habiti sunt, qui decreto Pontificis non obedierunt. Hinc enim apud Epiphanium haeres. 50. Augustinum haeres. 29. et Tertullianum de praescript. in fine, inter haereticos numerantur Quartodecimani.

Tertio seculo, id est, post annum 200. orta est haeresis Novatianorum, qui negabant, Ecclesiam posse absolvere a peccatis eos, qui post Baptismum lapsi erant. Explicata autem fuit veritas per Concilium Romanum, cui Cornelius Papa praeerat, ut refert Eusebius ex versione Ruffini lib. VI, hist. c. 33. et deinceps Novatiani semper inter haereticos habiti sunt. Eodem seculo orta est quaestio de Anabaptismo: et quidem cum varii varia sentirent, Cornelius Romae Concilio habito decrevit, non esse rebaptizandos, qui ab haereticis baptizati essent, ut Eusebius refert lib. VII, hist. c. 2. et postea etiam Stephanus Papa scripsit, et praecepit, ut non rebaptizarentur, qui ab haereticis secundum formam Ecclesiae baptizati essent. Cujus decreti meminit Cyprianus in epist. ad Pompeium, et B. Augustinus lib. V. De Baptis. cap. 23. et Vincentius Lirinensis in suo Commonitorio.

Quarto seculo post annum 300. orta est haeresis Arianorum, quae quidem per Concilium Nicaenum generale sublata est. Porro in eo Concilio 318 Episcopi fuerunt, et ii soli judices fuisse leguntur una cum Legatis Romanae Sedis Vito et Vincentio Presbyteris, qui cum Hosio Episcopo Cordubensi, Concilio praeerant nomine Sylvestri Papae, et postea adhuc totum Concilium per epistolam a Sylvestro confirmationem petiit: Imperator autem aderat quidem, sed nulla in re judicem egit. Haec omnia patent, tum ex I. Tom. Conciliorum, tum ex historicis, Eusebio lib. III, De vit. Constant., Ruffino, Socrate, Sozomeno, Theodoreto lib. I, hist. Eccl.

Eodem seculo haeresis Macedonii contra Spiritum sanctum judicata et condemnata est per Concilium Constantinopolitanum, quod a Damaso confirmatum fuisse testatur Photius in libro De septem Synodis, qui liber excudi solet ad initium primi Tomi Conciliorum.

Quinto seculo haeresis Nestorii condemnata est in Concilio Ephesino I, praeside Cyrillo nomine Coelestini Papae, ut Evagrius testatur lib. I, cap. 4. Et paulo post haeresis Eutychetis in Concilio Chalcedonensi, praesidentibus Legatis Papae Leonis, ut Evagrius testatur lib. II, cap. 4. et hujus etiam Synodi petita est a Pontifice Romano confirmatio, et nec in ista, nec in illa ullam subscriptionem legimus Imperatoris, aut Laicorum quorumlibet, sed tantum Ecclesiasticorum. Vide tomum 1 et 2. Conciliorum, et Breviarium Liberati.

Eodem seculo damnata est haeresis Pelagianorum, quam Lutherani prae caeteris videntur odisse, sed a Pontificibus Romanis damnata est. Sic enim Augustinus ait: «Pelagiana haeresis cum suis auctoribus ab Episcopis Ecclesiae Romanae, prius Innocentio, deinde Zosimo, cooperantibus Conciliorum Africanorum litteris, convicta atque damnata est.»¹ Et in Chronico Prosper anno 420. «Concilio», inquit, «apud Carthaginem habito amplius 217 Episcoporum, ad Papam Zosimum synodalia decreta perlata sunt, quibus probatis, per totum mundum haeresis Pelagiana damnata est.»

Sexto seculo multae haereses damnatae sunt in V Synodo, in qua etiam soli Episcopi fuerunt judices.

Septimo seculo damnati sunt Monothelitae in VI Synodo generali, cui praefuerunt Legati Romani Pontificis, et Imperator quidem interfuit, et subscripsit, sed post omnes Episcopos, et non judicando, vel definiendo, ut Episcopi subscribebant, sed tantum consentiendo.

Octavo seculo damnati sunt Iconomachi in VII Synodo, cui praefuerunt etiam Legati Romani Pontificis, et nulla in eo legitur subscriptio Laicorum. De his Synodis lege Tomos Conciliorum, et librum Photii de septem Synodis.

Nono seculo controversiae quaedam Ecclesiasticae definitae sunt in VIII Synodo, cui praefuerunt etiam Legati Romani Pontificis. Imperator aderat, et subscripsit quidem post Legatos Pontificis et Patriarchas, sed ibidem disertè affirmavit, ad se non pertinere judicium rerum divinarum, sed tantum subscribere in signum consensus etc., cujus verba paulo post adferemus.

Decimo seculo quod omnium est obscurissimum, nulla exorta est haeresis, et propterea etiam nullum legimus celebratum Concilium: schisma tamen, et error Graecorum, quae paulo ante coeperant, hoc seculo maxime vigebant, de quorum damnatione mox dicemus.

Undecimo seculo haeresim Berengarii damnavit Leo IX, in Concilio Vercellensi, et Nicolaus II, postea in Concilio Romano, ut Lanfrancus et Guitmundus referunt lib. I, contra Berengar.

Duodecimo seculo damnata est haeresis Petri Abailardi ab Innocentio II, ut est in epistolis B. Bernardi epist. 194. Item damnatus est error Gilberti Porretani ab Eugenio III, in Concilio Remensi, teste B. Bernardo ser. 80. in Cantica.

Decimotertio seculo damnatus est error Joachimi Abbatis ab Innocentio III, in Concilio generali Lateranensi. Et postea error Graecorum a Gregorio X, in Concilio Lugdunensi generali. Unde exstat cap. Fideli, de summa Trinit. et Fide catholica, in sexto.

Decimoquarto seculo damnati sunt errores Begardorum in Concilio Viennensi a Clemente V. Unde exstat cap. Ad nostrum, in Clementin. de haereticis.

Decimoquinto seculo damnati sunt errores Joannis Wicleff, et Joannis Hus in Concilio Constantiensi, praeside Martino V. Et rursum errores Graecorum in Concilio Florentino sub Eugenio IV.

Denique hoc nostro seculo decimosexto damnati sunt errores Lutheranorum in Concilio Tridentino confirmato a Pio IV. Inveniant jam ipsi unum exemplum antiquitatis, quo probent, aliquem novum errorem vere habitum pro errore in Ecclesia, et tamen non damnatum a Pontifice, sed ab Imperatore, vel alio Principe seculari: aut dicant si possunt, quinam unquam de sententia Conciliorum a Romano Praesule approbatorum judicare ausi fuerint, et non continuo haeretici ab Ecclesia Catholica habiti sint.

Accedant quarto loco testimonia veterum Pontificum, et veterum Imperatorum, id est, auctorum utriusque Juris. Damasus in epist. 3. ad Stephanum, Innocentius I, in epist. ad Concil. Carthaginen. et Milevit., quae sunt apud Augustinum 91. et 93. Leo I, in epist. 84. ad Anastas. et 89. ad Episcopos Viennensis provinciae, Gelasius in epist. ad Episc. Dardan. Gregorius lib. IV. epist. 52. ad Episc. Galliae (ut etiam posteriores) docent, causas graviores, et praesertim Fidei, ad judicium Sedis Apostolicae pertinere: et ad hoc citat Julius in epist. 2, decretum Nicaeni Concilii.

Jam Imperatores idem senserunt. Tempore Aureliani Imperatoris, cum esset quaestio inter Catholicos, et Paulum Samosatenum haereticum de domo Ecclesiae, Imperator licet gentilis respondit, et jussit illi dari Ecclesiam, cui scriberent Italiae Sacerdotes, et Episcopus Romanus; nimirum edoctus a suis, Episcopum Romanum esse judicem supremum Christianarum causarum. Ita scribit Eusebius lib. VII, hist. cap. 26.

Constantinus, teste Eusebio lib. III, De vit. Constant. cap. 12. in Concilio Nicaeno non prius assedit, quam Episcopi ut sederet annuissent. Quo signo satis indicavit, se non esse praesidentem Concilii. Deinde finito Concilio scripsit epistolam omnibus Ecclesiis, quam Eusebius ibidem totam ponit, in cujus fine sic ait: «Quae cum ita se habeant, libentibus animis hoc decretum Concilii, tanquam donum Dei, et mandatum revera coelitus demissum amplectamini. Nam quidquid in sanctis Episcoporum Conciliis decernitur, id universum divinae voluntati debet attribui.»

De eodem sic loquitur B. Ambrosius epist. 32. Constantinus, inquit, «nullas leges ante praemisit, sed liberum dedit judicium Sacerdotibus.» De quo etiam Augustinus in epist. 162. c. 7. testatur, quod cum Donatistae vellent ab ipso judicari causam suam, ipse eos remisit ad suum judicem proprium, id est, Melchiadem Papam, et cum illi appellassent a sententia Pontificis ad ipsum Imperatorem: «Dedit ille», inquit Augustinus, «aliud Arelatense judicium», (aliorum scilicet Episcoporum) «non quia jam necesse erat, sed eorum perversitatibus cedens». Neque enim ausus est Christianus Imperator sic eorum tumultuosas et fallaces querelas suscipere, ut de judicio Episcoporum qui Romae sederant, ipse judicaret.

Gratianus Imperator sic loquitur in epist. ad Episcop. Aquileien., quae lecta est in Concilio Aquileiensi: «Neque controversiae dubiae sententiae rectius poterant experiri» (expediri fortasse) «quam si obortae altercationis interpretes ipsos constituissemus Antistites, ut videlicet a quibus proficiscuntur institutae doctrinae, ab eisdem discordis eruditionis repugnantia solveretur». Quae verba Ambrosius in Concilio illo sic interpretatus est: «Ecce:» inquit, «quod Christianus constituit Imperator. Noluit injuriam facere Sacerdotibus, ipsos interpretes constituit Episcopos.»

Theodosius junior in epist. ad Synod. Ephesin., quam etiam citat Nicolaus I. in epist. ad Michaelem: «Deputatus», inquit, «est Candidianus, magnificus comes strenuorum domesticorum, transire usque ad sanctissimam vestram Synodum, ac in nullo quidem quae facienda sunt de piis dogmatibus quaestiones communicare: illicitum namque est, eum qui non sit ex ordine sanctissimorum Episcoporum, Ecclesiasticis immisceri tractatibus.»

Martianus Imperator, I. Nemo C. de summa Trinitate et Fide catholica: «Injuriam», inquit, «facit judicio Reverendissimae Synodi, qui semel judicata revolvere et disputare contendat.»

Valentinianus senior, ut scribit Sozomenus libro VI histor. cap. 7. rogatus, ut permitteret Synodum congregari ad quaedam Fidei dogmata explicanda, sic respondit: «Mihi», inquit, «qui sum in sorte plebis, fas non est talia curiosius perscrutari. Sacerdotes, quibus ista curae sunt, inter seipsos quocumque voluerint loco conveniant.»

Basilius Imperator in VIII Synodo act. X, sic loquitur: «De vobis autem», inquit, «laicis, tam qui in dignitatibus quam qui absolute conversamini, quid amplius dicam non habeo, quam quia nullo modo vobis licet de Ecclesiasticis causis sermonem movere: neque penitus resistere integritati Ecclesiae, et universali Synodo adversari. Hoc enim investigare et quaerere, Patriarcharum, Pontificum et Sacerdotum est, qui regiminis officium sortiti sunt, qui sanctificandi, qui solvendi, et ligandi potestatem habent, qui Ecclesiasticas adepti sunt claves; non nostrum qui pasci debemus, qui sanctificari, qui ligari, vel a ligamento solvi egemus». Ibidem dicit idem Imperator, Imperatores alios praedecessores suos, Constantinum, Theodosium, Martianum, et alios nunquam in Synodis subscripsisse, nisi post omnes Episcopos.

Denique de Theodorico Rege Gothorum, etsi Ariano, in IV Synodo Romana sub Symmacho Papa sic legimus: «Ad haec Serenissimus Rex taliter, Deo aspirante, respondit: In synodali esse arbitrio in tanto negotio sequenda praescribere, nec aliquid ad se praeter reverentiam de Ecclesiasticis negotiis pertinere.»

Probatur quinto testimoniis Patrum Graecorum et Latinorum. Irenaeus docet, controversias non posse finiri ex solis Scripturis, quia varie ab haereticis exponuntur, et deinde docet, finiri debere controversias ex doctrina Romanae Ecclesiae: «Ad hanc,» inquit, «Ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire Ecclesiam, hoc est eos, qui sunt undique fideles, in qua semper ab his qui sunt undique conservata est ea, quae est ab Apostolis traditio.»¹

Athanasius in epist. ad solitar. vit. agent., loquens de Imperatore Constantio Ariano, qui aliquod judicium sibi in Conciliis usurpabat: «Quando», inquit, «a condito aevo auditum est? quando judicium Ecclesiae auctoritatem suam ab Imperatore accepit? aut quando unquam hoc pro judicio agnitum est? Plurimae antea Synodi fuere: multa judicia Ecclesiae habita sunt. Sed neque Patres istiusmodi res Principi persuadere conati sunt, nec Princeps se in rebus Ecclesiasticis curiosum praebuit». Et infra: «Quis», inquit, «videns eum in decernendo Principem se facere Episcoporum, et praesidere judiciis Ecclesiasticis, non merito dicat, istud illam ipsam abominationem desolationis esse, quae a Daniele praedicta est»? Basilius in epist. 62. ad Athanas. dicit: videri sibi bonum, ut quando Synodus tunc fieri non poterat, scriberent ad Romanum Pontificem, ut ipse auctoritate sua mitteret aliquos in Orientem, qui acta Concilii Ariminensis dissolverent.

Gregorius Nazianzenus in Oratione, qua se excusat, quod diu ab Ecclesiastica functione abstinuerit: «Vos», inquit, «oves nolite pascere pastores, neque super terminos eorum elevamini: satis enim est vobis, si recte pascimini. Nolite judicare judices, nec legem feratis legislatoribus, etc.» Quomodo autem non judicat judices, et pascit pastores, qui de sententia Concilii, vel summi Pontificis judicare praesumit? Et ne putes a Gregorio excipi Praesides, idem in Oratione ad suos cives timore perculsos, et Praesidem irascentem: «Num vocem,» inquit, Praesidem alloquens, «suscipitis liberam? et quod lex Christi vos meae potestati meoque subjecit tribunali? Imperamus enim et ipsi, addo, et imperio majori et perfectiori; suscipe igitur vocem liberiorem, scio te ovem esse gregis mei, etc.» Chrysostomus hom. ult. in Jo. dicit: Petrum toti orbi magistrum a Christo praepositum. Cyrillus in thesauro, ut B. Thomas citat in Opusc. I. cont. error. Graec.: «Ostenditur quod ad dictum Pontificem Romanum pertineat quae Fidei sunt determinare; dicit enim Cyrillus in lib. Thesaur. Ut membra maneamus in capite nostro apostolico Throno Romanorum Pontificum, a quo nostrum est quaerere, quid credere, et quid tenere debemus.» Vide etiam Damascenum in I, et 2. orat. pro imaginibus.

Ex Latinis Tertullianus lib. de praescript. haeret. pulchre deducit id quod volumus. Primo enim docet, non debere cum haereticis disputari ex Scripturis: quia cum possessio, et intelligentia vera Scripturarum sit Ecclesiae Catholicae, prius debet constare, quae sit vera doctrina Ecclesiae, et tunc ex illa intelligendae sunt Scripturae. Quae sit autem vera doctrina Ecclesiae, non potest tutius quaeri, quam in Ecclesiis Apostolicis, quarum praecipua est Romana. Nam Deus doctrinam veritatis Christo tradidit, Christus Apostolis, Apostoli successoribus suis. Haec ille in summa. Cyprianus lib. I, epist. 3. «Neque enim aliunde haereses obortae sunt, aut nata sunt schismata, quam inde, quod Sacerdoti Dei non obtemperatur, nec unus in Ecclesia ad tempus Sacerdos, et ad tempus judex vice Christi cogitatur etc.» Nam ante definitionem Pontificum licet de dubiis rebus sine vitio haeresis utramvis partem tenere: at post definitionem qui non obtemperant, fiunt haeretici.

Ambrosius epist. 32. ad Imperatorem Valentinianum juniorem, qui ab Arianis depravatus volebat de rebus Fidei judicare: «At certe, inquit, si vel Scripturarum seriem divinarum, vel vetera tempora retractemus, quis abnuat, in causa Fidei; in causa, inquam, Fidei Episcopos solere de Imperatoribus Christianis, non Imperatores de Episcopis judicare? Eris, Deo favente, etiam senectutis maturitate provectior, et tunc de hoc censebis, qualis ille Episcopus sit, qui laicis jus Sacerdotale substernit. Pater tuus vir maturioris aevi dicebat: Non est meum judicare inter Episcopos: tua nunc dicit Clementia: Ego debeo judicare.» Et infra: «Si conferendum de Fide, Sacerdotum debet esse ista collatio, sicut factum est sub Constantino augustae memoriae Principe, qui nullas leges ante praemisit, sed liberum dedit judicium Sacerdotibus. Factum est etiam sub Constantio augustae memoriae Imperatore, paternae dignitatis haerede. Sed quod bene coepit, aliter consummatum est. Nam Episcopi sinceram primo scripserant Fidem: sed dum volunt quidam de Fide intra Palatium judicare, id egerunt, ut circumscriptionibus illa Episcoporum judicia mutarentur.» Nota Lector haec ultima verba: laici enim in domo Principis, dum volunt de sententia Episcoporum judicare, in errorem incidere meruerunt.

Hieronymus in epist. ad Damas. de nom. hypost. «Decernite, inquit, si placet, obsecro, non timebo tres hypostases dicere, si jubeatis.» Et infra: «Obtestor beatitudinem tuam per crucifixum, Mundi salutem, per ὁμοούσιον Trinitatem, ut mihi epistolis tuis sive tacendarum, sive dicendarum hypostaseon detur auctoritas.» Idem petit epistola sequenti. Et nota, Hieronymum fuisse longe doctiorem Damaso, ut patet ex tot quaestionibus Scripturarum, quas Hieronymus Damaso explicavit: et tamen cum agitur de judicio Fidei, ut aliquid definiatur, Hieronymus totum judicium tribuit Damaso Pontifici. Sulpitius lib. II sac. hist. refert, S. Martinum Maximo Imperatori aliquando dixisse: Novum esse et inauditum nefas, quod causam Ecclesiae judex saeculi judicaret.

Augustinus cont. Crescon. «Quisquis falli metuit hujus obscuritate quaestionis, Ecclesiam de illa consulat, quam sine ulla ambiguitate sancta Scriptura demonstrat.»² Et epistol. 106 ad Paulin., loquens de epistolis Innocentii, in quibus diserte positum erat, ad sedem Apostolicam pertinere judicium de rebus Fidei, sic ait: «Ad omnia nobis ille rescripsit, eo modo quo fas erat, atque oportebat Apostolicae sedis Antistitem.» Et lib. cont. epist. fundam. cap. 5. «Ego vero, inquit, Evangelio non crederem, nisi me Ecclesiae Catholicae commoveret auctoritas.»

Respondet Calvinus: loqui Augustinum de quadam persuasione privata Fidelium, qua nonnulli convertuntur ad Fidem; ut sensus sit: «Ego Evangelio non crederem, id est, ego nunc non essem Christianus, nisi me commovissent suis persuasionibus Christiani.» At frigida est ista solutio: nam in primis de praesenti loquitur Augustinus cum dicit: «Nisi me commoveret auctoritas Ecclesiae.» Deinde paulo infra: «Quibus, inquit, praecipientibus Evangelio credidi, his jubentibus tibi omnino non credam.» Ubi non suasionem, sed imperium tribuit Ecclesiae. Et infra, loquens de libro Actorum Apostolicorum: «Cui libro, inquit, necesse est, me credere, si credo Evangelio, quoniam utramque Scripturam similiter mihi Catholica commendat auctoritas.» Idem in prooem. lib. de doct. Christ. quasi praevidens spiritum istum privatum, qui dedignatur habere praeceptorem. «Caveamus, inquit, tales tentationes superbissimas et periculosissimas, magisque cogitemus centurionem Cornelium: quamvis exauditas orationes ejus, eleemosynasque respectas ei Angelus nuntiaverit, Petro tamen traditum imbuendum. Et certe Spadonem illum, qui Isaiam Prophetam legens non intelligebat, neque ad Angelum Apostolus misit, nec ei per Angelum id quod non intelligebat expositum, aut divinitus in mente sine hominis ministerio revelatum est etc.»

Prosper in lib. cont. Collat. in fine, non aliter probat, Pelagianos vere esse haereticos, quam quia damnati fuerant a Romanis Episcopis, Innocentio, Zosimo, Bonifacio, Coelestino. Vincentius Lirinensis in suo Commonit. cap. 2.: «Hinc, inquit, forsitan requirat aliquis, cum sit perfectus Scripturarum canon, quid opus est, ut ei Ecclesiasticae intelligentiae jungatur auctoritas? Quia videlicet Scripturam sacram pro ipsa sui altitudine non uno eodemque sensu omnes accipiunt, sed ejusdem eloquia aliter alius atque alius interpretatur, ut pene quot homines sunt, tot illinc sententiae erui posse videantur. Atque idcirco multum necesse est, propter tantos tam varii erroris anfractus, ut Propheticae et Apostolicae interpretationis linea secundum Ecclesiastici et Catholici sensus normam dirigatur etc.» Normam autem sensus Catholici, ibidem aperte ostendit esse Conciliorum decreta, consensionem Patrum, et similia.

Gregorius lib. VI, epist. 25: «Nobis, inquit, notum est, piissimos dominos disciplinam diligere, ordines servare, canones venerari, et se in causis sacerdotalibus non miscere.» Anselmus in lib. de incarn. Verbi cap. 1. sic Urbanum Romanum Pontificem alloquitur: «Quoniam, inquit, divina providentia vestram elegit sanctitatem, cui vitam et Fidem Christianam custodiendam, et Ecclesiam suam regendam committeret; ad nullum alium rectius refertur, si quid contra Catholicam Fidem oritur in Ecclesia, ut ejus auctoritate corrigatur etc.»

Bernardus epist. 190. ad Innocent. Papam II: «Oportet ad vestrum referri Apostolatum pericula quaeque, et scandala emergentia in regno Dei, ac praesertim, quae de Fide contingunt. Dignum namque arbitror, ibi potissimum resarciri damna Fidei, ubi non possit Fides sentire defectum.» Et infra: «Tempus est, ut vestrum agnoscatis, Pater amantissime, principatum, probetis zelum, ministerium honoretis. In eo plane Petri impletis vicem, cujus tenetis et sedem, si vestra admonitione corda in Fide fluctuantia confirmatis, si vestra auctoritate conteritis Fidei corruptores.» Et epist. 189. «Dicebam, sufficere scripta ejus ad accusandum eum, nec mea referre, sed Episcoporum, quorum esset ministerii de dogmatibus judicare.»

Probatur ultimo ratione. Non ignorabat Deus, multas in Ecclesia exorituras difficultates circa Fidem; debuit igitur judicem aliquem Ecclesiae providere: at iste judex non potest esse Scriptura, neque spiritus revelans privatus, neque Princeps saecularis; igitur Princeps Ecclesiasticus, vel solus, vel certe cum consilio et consensu Coepiscoporum: nec enim fingitur, neque potest fingi aliquid aliud, ad quod hoc judicium pertinere posse videatur. Ac primum, non esse judicem Scripturam, planum est, quia varios sensus recipit, nec potest ipsa dicere, quis sit verus. Praeterea in omni Republica bene instituta et ordinata, lex et judex distinctae res sunt. Lex enim docet, quid agendum, et judex legem interpretatur, et secundum eam homines dirigit. Denique de Scripturae interpretatione quaestio est: non autem se ipsa interpretari potest.

At, inquiunt, ex collatione variorum locorum facile potest a quovis linguarum perito erui verus sensus. Sed quid, si multi sint linguarum periti, et eadem loca inter se conferant, et tamen adhuc convenire non possint: quis tum erit judex? certe multi Lutheranorum, multi item Zwinglianorum linguarum periti fuerunt, et Scripturas inter se magno labore contulerunt, et tamen in explicatione illius sententiae: Hoc est Corpus meum, convenire nunquam potuerunt. At Zwingliani, dicet Lutheranus, excaecati sunt, proinde nihil mirum, si clarissima Domini verba non intelligant. Sed quid, si Zwinglianus Lutheranos excaecatos dicat, quis erit judex?

Quod autem Spiritus revelans unicuique privato homini judex esse non possit, facile demonstratur. Siquidem ille, qui est in te, a me neque videtur, neque auditur: judex debet videri et audiri ab utraque parte litigante; nam tales sunt qui contendunt, nimirum homines corporales, si enim spiritus essemus, forte sufficeret judicium spiritus. Praeterea in Republica temporali omnes homines habent verum lumen naturale, quo lex condita est, et quod sufficit ad eam exponendam, et tamen nunquam permittitur legis interpretatio privato judicio uniuscujusque: et si permitteretur, diu Respublica durare non posset; quanto ergo minus permittenda est Scripturae interpretatio judicio uniuscujusque, cum non habeant omnes verum illud supernaturale lumen, quo Scriptura condita est, et quod est necessarium ad eam recte intelligendam.

Praeterea, judex debet habere auctoritatem coactivam, alioqui nihil prodesset ejus judicium: at privati homines nullam habent talem auctoritatem. Item plurimi sunt adeo rudes et imperiti, ut ipsimet fateantur, se nullo modo posse judicare de quaestionibus Fidei, et tamen etiam illi salvari possunt; non est igitur necesse, ut omnes judicent.

Denique, si spiritus iste revelans privatus esset judex, praecluderetur via conversioni haereticorum, nec ullae controversiae unquam terminari possent. Nam nemo est haereticorum, qui spiritum non jactet, et qui spiritum suum non praeponat spiritibus aliorum, et sicut II Paral. XVIII cum diceret Michaeas Propheta Domini se loqui in nomine Domini, Pseudoprophetas autem agitari spiritu mendacii; respondit ei Sedecias Pseudopropheta: Per quam viam pertransivit Spiritus Domini a me, ut loqueretur tibi?¹ Ita si Catholicus diceret: Spiritus ita mihi revelat, responderet haereticus; et per quam viam? etc.

Quod autem non sit Princeps saecularis judex, probatur. Nam nihil potest ultra virtutem a causis suis acceptam: causae autem principatus saecularis humanae et naturales sunt; nam efficiens est electio populi, finis est pax, et tranquillitas temporalis Reipublicae; igitur non habet virtutem, neque auctoritatem Princeps ut talis, nisi humanam, qualem populus dare potuit, et qualis requiritur ad conservandam temporalem pacem. Cujus signum est, quod etiam sine Ecclesia sunt veri Reges, et Principes temporales; et sine illis esse potest vera Ecclesia, ut in orbe Romano primis trecentis annis.

Neque obstat, quod Rom. XIII dicitur: Non est potestas nisi a Deo, et qui potestati resistit, Dei ordinationi resistit.² Nam non vult Apostolus dicere, regiam potestatem esse immediate a Deo, sed mediate, quia Deus instinctum illum naturalem posuit in hominibus, ut crearent sibi Regem: sicut etiam leges humanae dici possunt a Deo, quia fiunt lumine naturali, quod Deus in mente humana in creatione impressit. At principatus Ecclesiasticus causas habet divinas et supernaturales: nam efficiens immediate est Deus, neque enim Pontifex ab Ecclesia auctoritatem habet, sed a Christo, qui dixit ei: Pasce oves meas, Jo. ult. Et: Tibi dabo claves regni coelorum etc. Matth. XVI.³ Finis autem est aeterna beatitudo.

Quocirca extra Ecclesiam non invenitur verus Pontifex, nec veri Sacerdotes, nec sine his esse potest Ecclesia. Et hinc Nazianzenus in oratione ad cives timore perculsos; Chrysostomus in hom. 4. in verba Isaiae, et Ambros. lib. de dignit. sacerdot. c. 2. dicunt, Episcopum tanto esse majorem Rege, quanto spiritus carni, coelum terrae, aurum plumbo praestat. Et propterea etiam pontificatus, et sacerdotium per se ad Ecclesiam pertinent: principatus autem temporalis per accidens. Igitur cum res Fidei definire, et Scripturas divinas interpretari sit actus spiritualis Ecclesiasticus, certe non ad Principem temporalem, sed ad spiritualem et Ecclesiasticum pertinet.

At objiciunt primo illud Isai. LIV: Dabo universos filios tuos doctos a Domino.¹ Respondeo: non loquitur Isaias de spiritu privato revelante, sed vel loquitur de doctrina Evangelii, quam Deus ipse, id est, Christus praedicavit et docuit, ut exponit hoc loco Cyrillus, ut sensus sit: «Populum Christianum non docebo per Prophetas, sed per meipsum,» juxta illud Hebr. I: Multifariam, multisque modis, etc. Vel (quae est subtilior et germanior expositio) loquitur de gratia Spiritus sancti, qua homo interius a Deo movetur, et suaviter impellitur ad credendum et amandum, ut exponit B. Augustinus lib. de grat. Christi, c. 12, 13 et 14. Itaque non est sensus, omnes Christianos intellecturos divina revelatione omnia arcana Scripturarum, sed tales futuros ut non solum audiant magistrum exterius explicantem verbum Dei, sed etiam audiant intus magistrum Deum suadentem, ut faciant quod audiunt. Dum fit concio, omnes audiunt, et intelligunt quod dicitur: sed unus credit, alius non credit: unus convertitur a peccato ad poenitentiam, alius non convertitur: illi priores dicuntur docti a Deo, illi posteriores non item. In hunc sensum protulit ex hoc loco testimonium Dominus Jo. VI: Est, inquit, scriptum in Prophetis: Et erunt omnes docibiles Dei. Omnis qui audivit a Patre, et didicit, venit ad me.² Et Apostolus I Thess. IV: De charitate fraternitatis non necesse habemus scribere vobis, ipsi enim a Deo didicistis, ut diligatis invicem.³

Secundum argumentum Hierem. XXXI: Dabo legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam, et non docebit ultra vir proximum suum, dicens: Cognosce Dominum. Omnes enim cognoscent me a minimo eorum, usque ad maximum.⁴

Respondeo cum Augustino lib. de spirit. et lit. c. 24. illis verbis Dabo legem meam etc. significari gratiam Testamenti novi, id est, Fidem per charitatem operantem, quam Deus diffundit in cordibus nostris, ut non solum sciamus, sed etiam impleamus divina mandata: illis autem Et non docebit ultra etc. significari praemium Fidei, id est, beatitudinem, in qua omnes electi videbunt Deum facie ad faciem.

Si tamen quis contendat, etiam ista ultima verba de hoc tempore intelligenda esse; responderi potest: hic non loqui Prophetam de mysteriis absconditis Scripturarum, sed de cognitione unius Dei. Cum enim tempore Testamenti veteris non solum Gentiles adorarent Deos falsos, sed etiam frequentissime populus Dei ad idola et Deos alienos converteretur; praedixit Hieremias futurum, ut tempore novi Testamenti omnes homines cognoscant unum Deum, quod certe nunc impletum cernimus. Nam Gentiles conversi sunt ad Fidem, et ipsi etiam Judaei et Turcae, licet impii sint, tamen unum Deum colunt.

Tertium argumentum Matth. XXIII: Vos autem nolite vocari Rabbi, unus est enim magister vester.⁵ Igitur solo interno Doctore debemus esse contenti. Respondeo: non prohibet Dominus nomen et officium magistri, sed ambitionem et affectationem illius honoris. Nam II Timoth. I, Apostolus vocat se doctorem et magistrum Gentium. Praeterea in illo c. XXIII, Dominus reprehenderat Scribas et Pharisaeos, quod amarent primas cathedras, et salutari ab hominibus, Rabbi. Et ibidem dicit: Et nolite vocare patrem super terram, cum tamen certo certius sit, non prohiberi nomen, aut officium patris, sed nimium affectum erga parentes.

Quartum argumentum Jo. V. Ego testimonium ab homine non accipio;⁶ nec verbum igitur Dei accipit testimonium a verbo hominis: sed Pontifex et Concilium homines sunt; igitur eorum testimonio Scripturae non egent, sed per se sufficiunt ad omnes controversias dirimendas.

Respondeo: Christus non eguit testimonio hominum pro se, quia majora testimonia habebat, sed tamen testimoniis hominum utebatur propter alios. Jo. I: Hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine. Et Jo. XV: Vos testimonium perhibetis quia ab initio mecum estis.⁷ Actor I: Eritis mihi testes in Hierusalem, et in omni Judaea.⁸ Denique Martyres cur dicuntur Martyres, nisi quia testes Christi fuerunt. Cum ergo Dominus ait: Vos misistis ad Joannem, et testimonium perhibuit veritati: ego autem, Jo. V, non ab homine testimonium accipio, sed haec dico, ut salvi sitis; sensus est: Ego profero vobis Joannis testimonium, quod vos ipsi quaesivistis, non quod ego indigeam pro me, sed quia utile est vobis, ut facilius credatis. Ad eundem modum, Scriptura pro se non eget hominum testimonio, sive enim intelligatur, sive non, in se verissima est, tamen propter nos eget testimonio Ecclesiae, qui alioqui non sumus certi qui sint libri vere sacri ac divini, nec quae sit eorum vera ac germana intelligentia.

Quintum argumentum Jo. VII: S quis voluerit voluntatem ejus facere qui misit me, agnoscet de doctrina mea, utrum ex Deo sit.⁹ Non ergo praeterspiritum dilectionis Dei requiritur aliud magisterium ad Scripturas intelligendas.

Respondeo: non hoc dicit Dominus, ut ostendat, omnes viros bonos per se intelligere posse omnia loca Scripturarum, sed ut doceat, viros probos carere impedimentis quibusdam, propter quae alii quidam, nec per se, nec per alios Fidei veritatem intelligere possint: nam cupiditas gloriae, et pecuniarum, et similium rerum excaecat oculos. Unde Jo. V. Quomodo vos potestis credere, qui gloriam ab invicem accipitis? Et Luc. XVI: Audiebant haec omnia Pharisaei, qui erant avari, et deridebant eum.¹⁰

Sextum argumentum Jo. X: Oves meae vocem mea maudiunt, et sequuntur me;¹¹ igitur non egemus alio praeceptore. Respondeo: loquitur Dominus de praedestinatis, ut hic exponit Augustinus, qui ante mortem omnino audiunt vocationem Dei, et eam sequuntur perseverantes usque ad mortem; neque est hic sermo de difficultatibus Scripturarum. Quod si etiam ageretur de Scripturarum intelligentia, diceremus, Christum loqui suis ovibus multis modis, per Scripturam, per internam inspirationem, et apertissime per os Vicariorum suorum, de quibus dixit Lucae X: Qui vos audit, me audit.¹² Nec enim cum Dominus ait, oves meae vocem meam audiunt exclusit vicarios, sed hostes suos. Sic enim ibidem ait: Alienum autem non sequuntur. Et, Non audiunt vocem alienorum.¹³

Septimum argumentum Actor. XVII, Beroenses scrutabantur Scripturas, an ita se haberent, quae Paulus praedicabat: si ergo licuit hominibus illis, haud dubie laicis, examinare verba Pauli, cur non liceat nobis examinare verba Papae, et Conciliorum? Respondeo: etsi Paulus erat Apostolus, et non poterat falsam doctrinam praedicare, tamen non constabat hoc initio Beroensibus, nec tenebantur mox credere, nisi prius viderent miracula, aut alias probabiles rationes credendi. Itaque cum Paulus probaret illis Christum ex oraculis Prophetarum, merito illi scrutabantur Scripturas, an haec ita se haberent. At Christiani, quibus constat Ecclesiam non posse errare in explicanda doctrina Fidei, tenentur eam recipere, et non dubitare, an haec ita se habeat.

Addo etiam, quod etsi haereticus peccat dubitando de auctoritate Ecclesiae, in quam per Baptismum regeneratus est, neque est eadem conditio haeretici, qui semel Fidem professus est, et Judaei aut Ethnici qui nunquam fuit Christianus: tamen posito hoc dubio, et hoc peccato, non male facit scrutando, et examinando, an loca Scripturae et Patrum a Concilio Tridentino prolata ita se habeant, modo id faciat intentione inveniendi veritatem, non calumniandi. Deberet quidem ille sine examine recipere doctrinam Ecclesiae: tamen melius est, ut examinando praeparetur ad veritatem, quam negligendo remaneat in suis tenebris.

Octavum argumentum Rom. XII: Habentes autem donationes secundum gratiam, quae data est nobis, differentes: sive prophetiam secundum rationem Fidei, sive ministerium in ministrando, etc.¹⁴ Hic Apostolus docet, donum prophetiae, id est, interpretationis Scripturarum, haberi secundum rationem, Graece ἀναλογίαν Fidei, id est, secundum mensuram, et proportionem Fidei; igitur non debet peti Scripturae interpretatio a Papa vel Concilio, sed ab eo, qui magis Fide abundat, quicumque ille sit.

Respondeo: posset primo negari consequentia: nam Papa, et Concilium magis abundat Fide, quam ullus homo privatus, cum nec Papa ut docet ex cathedra, nec Concilium in Fide errare possit: omnis autem homo privatus possit. Secundo posset dici, prophetiam hoc loco non accipi pro interpretatione Scripturae, sed proprie pro dono praedicendi futura, ut exponunt Ambrosius, Theodoretus, Theophylactus, Thomas, et alii hoc loco, et Chrysostomus in I Corinth. XII. Sed tertio dico, quomodocumque sumatur prophetia, sive pro dono praedicendi futura, sive pro dono interpretandi, ex hoc loco nihil colligi contra nos: nam illud secundum rationem Fidei non conjungitur cum verbo habentes, sed cum verbo subintellecto administremus. Exponit enim Apostolus usum gratiarum gratis datarum, et docet, prophetiam debere administrari secundum rationem Fidei, ita ut nemo vaticinetur aliquid contra Fidem, ut faciebant Pseudoprophetae, neque interpretetur Scripturas in aliquem sensum Catholicae Fidei contrarium, ut haeretici plerumque faciunt.

Nonum argumentum I Corinth. II: Spiritualis autem judicat omnia, et ipse a nemine judicatur;¹⁵ igitur ad spirituales homines pertinet interpretatio Scripturarum, non ad Papam, aut ad Concilia. Respondeo: non negamus, fuisse in Ecclesia et esse homines spirituales et perfectos, qui recte interpretentur Scripturas, imo etiam futura prospiciant, et cordium secreto scrutentur. Negamus tamen, ad eos pertinere judicium definitivum controversiarum Fidei, duplici de causa. Primo, quia non sumus certi certitudine Fidei, quinam sint isti spirituales, sicut certi sumus, Papam et Concilium esse spirituales, regi videlicet a Spiritu sancto. Secundo, quia scimus etiam maxime spirituales non semper illustrari, et quaedam interdum ignorare, ut patet de Elisaeo, qui habebat duplicem spiritum Eliae, et tamen dicit IV Reg. IV: Dominus celavit hoc a me, et non indicavit mihi.¹⁶

Dices: quid ergo significat illud Judicat omnia? Dico: significare omnia tam spiritualia, quam temporalia; tam coelestia, quam terrena: dixerat enim, homines animales non percipere quae Dei sunt, sed tantum judicare posse de rebus terrenis: nunc dicit, spirituales judicare omnia, id est, et terrena, et divina; non tamen sequitur, quod possit omnia divina. Nam quis neget multos veterum Patrum habuisse excellenter donum interpretandi, et fuisse spirituales, et tamen constat quosdam ex praecipuis eorum non leviter in quibusdam lapsos?

Decimum argumentum I Corinth. XII, loquens Apostolus de dono interpretandi, et similibus gratiis: Haec omnia, inquit, operatur unus, atque idem spiritus dividens singulis prout vult.¹⁷ Non est igitur alligatum hoc donum Concilio, vel Papae, sed datur libere a Deo cui ipse voluerit. Et confirmant, quia saepe, praeteritis Sacerdotibus et Pontificibus, Deus excitavit Prophetas ex populo: nam Amos erat pastor ovium, et tamen factus est Propheta, et Debora mulier prophetavit.

Respondeo: Apostolum loqui de particularibus hominibus, ac dicere velle, non dari omnibus hominibus passim donum interpretandi. Neque hinc sequitur, non esse in Concilio, vel Pontifice docente ex Cathedra donum interpretationis: alia enim ratio est Concilii et Pontificis, alia privatorum hominum.

Ad illas confirmationes dico: privilegia paucorum non facere legem generalem. Quod si contendant dari omnibus, quia datum est Amos, et Deborae, etiam concludent dari donum loquendi omnibus jumentis, quia datum est asinae Balaam. Praeterea, aliud est loqui de novis revelationibus, aliud de explicatione doctrinae jam acceptae: nam novae revelationes non sunt alligatae Pontificibus, nec nunc, nec in Testamento veteri. Nam in Testamento veteri prophetabant Isaias, Hieremias, et similes, non autem Aaron, et ejus successores: et in testamento novo prophetavit Agabus, et filiae Philippi, et tamen Pontifices Linus, et Clemens, et caeteri non prophetabant. At explicatio doctrinae acceptae, et judicium de dogmatibus semper spectavit ad Pontifices, ut supra ostendimus.

Undecimum argumentum I Thessal. V: Omnia probate, quod bonum est tenete, et I Joan. IV: Nolite omni spiritui credere, sed probate spiritus, si ex Deo sint.¹⁸ Igitur etiam Concilii, et Papae sententia probanda, et examinanda est: nihil enim Paulus et Joannes excipiunt. Colligunt etiam ex his locis, injuste prohiberi libros haereticorum, cum Paulus dicat, omnia probate, etc.

Respondeo, et dico duo. Primo, Paulum et Joannem cum aiunt, omnia probate, vel probate spiritus, non velle dicere, ut omnes de Ecclesia id faciant, sed ut id faciant ii, ad quos pertinet. Sicut si scribatur ad aliquam Academiam, ut examinent aliquem librum, non significatur ut detur examinandus liber omnibus hominibus illius Academiae, sed tantum doctoribus ejus facultatis, de qua liber ille tractat. Dico secundo: in utroque loco agi de doctrina dubia, nam illa sola probatione indiget. Non est autem doctrina dubia librorum prohibitorum, aperte enim est mala, cum sit examinata, et damnata: neque est doctrina dubia Conciliorum, sed aperte bona. Et ideo Paulus Apostolus Act. XV. cum deferret ad Ecclesias decretum Concilii Hierosolymitani, non dicebat probate, sed praecipiebat custodire decretum illud.

Duodecimum argumentum I. Joann. II Non necesse habetis ut aliquis doceat vos, sed unctio docet vos de omnibus.¹⁹ Respondeo: non loquitur Joannes absolute de cognitione rerum divinarum, quasi non egeant magistro ulla in re, qui Spiritum sanctum acceperunt. Nam si ita esset; cur Joannes hanc epistolam scriberet, et moneret ac instrueret eos, quos unctio docebat de omnibus? et quorsum Deus in Ecclesia posuisset pastores, et doctores? loquitur igitur de iis tantum dogmatibus quae jam acceperant ab Apostolis, et cooperante unctione Spiritus sancti didicerant, et crediderant: atque eos monet, ut in Fide permaneat, et non praebeant aures Pseudo-apostolis contraria docentibus. Quomodo si Catholicus aliquis scriberet Catholicis, qui ab haereticis obsiderentur, et perturbarentur: non necesse habetis, ut aliquis Lutheranus, vel Calvinista doceat vos doctrinam Christi, omnino enim quae vos scire oportet jam didicistis, et tenetis ex praedicatione Ecclesiae adjuvante unctione Spiritus sancti. Hunc esse sensum, docent verba praecedentia, et sequentia; in praecedentibus sic ait: Non scripsi vobis quasi ignorantibus veritatem, sed quasi scientibus eam, et vos quod audistis ab initio, in vobis permaneat: haec scripsi vobis de his qui seducunt vos, etc. In sequentibus autem ait: Sicut docuit vos, manete in eo, ut cum apparuerit, habeamus fiduciam, et non confundamur in adventu ejus.²⁰

Decimumtertium argumentum. Apostolus Ephes. cap. II scribit: Estis cives Sanctorum et domestici Dei, superaedificati supra fundamentum Apostolorum et Prophetarum.²¹ At si Scripturae intelligentia penderet a Papa vel a Conciliis, fundamentum nostrum esset super Papa, et Conciliis magis, quam super Apostolorum et Prophetarum scriptis.

Respondeo ad hoc argumentum, quod saepe repetit, et inculcat Calvinus: nos non negare, imo defendere contra negantes, verbum Dei ministratum per Apostolos et Prophetas esse primum fundamentum nostrae Fidei; ideo enim credimus quidquid credimus, quia Deus id per Apostolos, et Prophetas revelavit: sed addimus, praeter hoc fundamentum primum, requiri aliud fundamentum secundarium, id est, Ecclesiae testificationem. Neque enim scimus certo quid Deus revelaverit, nisi ex testimonio Ecclesiae: et propterea sicut legimus, Christum esse lapidem fundamentalem, et fundamentum primum Ecclesiae, ita legimus Matth. XVI de Petro super hanc Petram aedificabo Ecclesiam meam.²² Itaque Fides nostra adhaeret Christo primae veritati revelanti mysteria, ut fundamento primario: adhaeret etiam Petro, id est, Pontifici proponenti et explicanti haec mysteria, ut fundamento secundario.

Decimumquartum argumentum. Si Pontifex judicat de Scripturis; sequitur, Pontificem seu Concilium esse supra Scripturam: et si Scripturae sensus sine Pontifice vel Concilio non est authenticus; sequitur, verbum Dei accipere robur et firmitatem a verbo hominum etc.

Respondeo: hoc argumentum, quod ab haereticis plurimi fit, totum in aequivocatione versari. Nam duobus modis potest intelligi Ecclesiam judicare de Scripturis: uno modo, quod judicet, verum ne sit an falsum quod Scripturae docent: altero modo, quod posito ut fundamento certissimo, Scripturae verba esse verissima, judicet quae sit vera eorum interpretatio. Et quidem si primo modo Ecclesia judicaret, vere esset supra Scripturam, sed hoc non dicimus, quamvis haeretici calumnientur id nos dicere, qui passim vociferantur, nos subjicere Scripturam pedibus Papae. At secundo modo judicare Ecclesiam, vel Pontificem de Scripturis, quod nos asserimus, non est Ecclesiam esse supra Scripturam, sed supra judicia privatorum hominum. Non enim judicat Ecclesia de veritate Scripturae, sed de intelligentia tua, et mea, et aliorum: neque hinc sumit verbum Dei aliquod robur, sed intelligentia nostra; non enim Scriptura est verior, aut certior, quia sic ab Ecclesia exponitur, sed mea sententia est verior, quando ab Ecclesia confirmatur.

Decimumquintum argumentum. Si a judicio Ecclesiae pendet Fides nostra, igitur a verbo hominum; ergo debilissimo nititur fundamento. Praeterea Scriptura facta est spiritu Dei; ergo spiritu Dei, non Ecclesiae intelligenda est.

Respondeo: verbum Ecclesiae, id est, Concilii, vel Pontificis docentis ex cathedra, non esse omnino verbum hominis, id est, verbum errori obnoxium, sed aliquo modo verbum Dei, id est, prolatum assistente et gubernante Spiritu sancto; imo dico, haereticos esse qui revera nitantur baculo arundineo. Sciendum est enim, propositionem Fidei concludi tali syllogismo. Quidquid Deus revelavit in Scripturis est verum: hoc Deus revelavit in Scripturis; ergo hoc est verum. Ex propositionibus hujus syllogismi prima certa est apud omnes, secunda apud Catholicos est etiam firmissima; nititur enim testimonio Ecclesiae, Concilii, vel Pontificis, de quibus habemus in Scripturis apertas promissiones quod errare non possint. Actor. XV. Visum est Spiritui sancto et nobis. Et Luc. XXII, Rogavi pro te, ut non deficiat Fides tua.²³ At apud haereticos nititur solis conjecturis, vel judicio proprii spiritus qui plerumque videtur bonus, et est malus: et cum conclusio sequatur debiliorem partem; sit necessario, ut tota Fides haereticorum sit conjecturalis, et incerta.

Decimumsextum argumentum. Augustinus et alii Patres cum Scripturas exponunt, non usurpant praetoriam judicandi potestatem, sed permittunt explanationes suas ab aliis judicari.

Respondeo: aliud est interpretari legem more doctoris, aliud more judicis: ad explanationem more doctoris requiritur eruditio, ad explanationem more judicis requiritur auctoritas. Doctor enim non proponit sententiam suam ut necessario sequendam, sed solum quatenus ratio suadet: at judex proponit ut sequendam necessario. Aliter accipimus glossas Bartholi et Baldi, aliter declarationem Principis. Augustinus igitur, et caeteri Patres in Commentariis fungebantur officio Doctorum: at Concilia, et Pontifices funguntur officio judicis a Deo sibi commisso.

Decimumseptimum argumentum. «Augustinus contendit, Ecclesiam non debere se Christo praeponere, quod ille semper veraciter judicet: Ecclesiastici autem judices, sicut homines, plerumque falluntur.» Haec sunt Calvini verba in praefat. Instit., ex quibus deducit, non esse Praelatos judices controversiarum.

Respondeo: in primis falso citari locum a Calvino, is enim in margine ponit cap. 2, contra Cresconium: at contra Cresconium sunt quatuor libri, et in nullo eorum librorum cap. 2, illa verba inveniuntur, sed habentur lib. II, cap. 21, ubi loquitur Augustinus de quaestionibus facti non juris, in quibus judices Ecclesiastici falli possunt. Docet enim, in eo saepe Ecclesiasticos judices falli, quod eos baptizent, qui ficto animo accedunt ad Sacramentum, et tamen sincera voluntate accedere videntur. Et quoniam Calvinus videbat nihil pro se facere locum illum, ideo forte non notavit distincte locum. Solet enim alias satis diligenter notare libros, et capita, praeterquam quando loca solutionem secum ferunt apertissimam.

Alia multa argumenta, quae huc pertinere posse videbantur, tunc solvemus, cum tractabimus: an Ecclesia, vel Concilium, vel Papa errare possunt, et cujus sit in Conciliis praesidere.