De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Sed videamus, quid illi contra objiciant. Primo loco, proferunt verba S. Pauli ex priore ad Cor. cap. XIV. ubi Apostolus docet, publicas Ecclesiae lectiones et preces debere fieri lingua vulgari; sic enim ait: Etenim si incertam vocem det tuba, quis parabit se ad bellum? Ita et vos per linguam, nisi manifestum sermonem dederitis, quomodo scietur id quod dicitur? eritis enim in aera loquentes. Et infra: Si orem lingua, spiritus meus orat; mens autem mea sine fructu est. Quid ergo? Orabo spiritu, orabo et mente: psallam spiritu, psallam et mente. Caeterum si benedixeris spiritu, qui supplet locum idiotae, quomodo dicet Amen super tuam benedictionem? quoniam quid dicas nescit: nam tu quidem bene gratias agis, sed alter non aedificatur.¹

Respondeo: in primis certum esse, in magna parte hujus capitis non agi de lectione Scripturarum, nec de officiis divinis, sed de exhortatione spirituali, sive collatione. Ut enim olim Monachi inter se conveniebant, et conferebant de rebus spiritualibus, unde existunt collationes Patrum apud Cassianum, ita etiam in prima Ecclesia, ut indicat B. Justinus in fine Apolog. II. conveniebant Christiani diebus Dominicis, et primum legebantur Scripturae, deinde fiebat concio ab Antistite, tum celebrabantur mysteria, postremo inter se de rebus divinis sermones miscebant.

Ne igitur turbationem pareret multitudo, Apostolus instituerat, ut duo aut tres tantum in singulis collationibus loquerentur, et caeteri audirent, ac dijudicarent, et si forte dum unus diceret, alteri inspiratum fuisset aliquid melius, ut primus taceret et secundus loqueretur. Et quia apud Corinthios interdum aliqui erant, qui ut ostentarent donum linguarum, peregrina lingua utebantur, Apostolus eos corrigit: nam exhortationes ab omnibus debent intelligi.

Hanc esse veram expositionem majoris partis hujus capitis intelligi potest, tum ex eo quod hunc locum ita interpretati sunt Veteres. Cyprianus in epist. ad Pompeium, et in epist. ad Quirinum de haeret. rebaptiz., cujus expositionem laudat B. Augustinus lib. II. de Baptis. cont. Donat. c. 8. item Basilius in quaest. brevit. explic. quaest. 278. Ambrosius, Sedulius, Haymo, Theodoretus, et OEcumenius in hunc locum: tum etiam ex verbis Apostoli. Nam illud Prophetae duo, aut tres dicant, et caeteri dijudicent. Et illud Si alii revelatum fuerit, prior taceat. Et illud Mulieres in Ecclesia taceant,² et similia multa nonnisi ad exhortationem referri possunt: nam lectio Scripturarum et divina officia non debent a Prophetis dijudicari: nec tunc inspirantur cum leguntur, sed jam olim inspirata recitantur: nec unquam mulieres in Ecclesia divina mysteria celebraverunt. De exhortatione igitur intelliguntur illa verba nobis objecta: Si incertam vocem det tuba, quis parabit se ad bellum? Ita et vos per linguam, nisi manifestum sermonem dederitis, quomodo scietur id quod dicitur? eritis enim in aera loquentes.

At manet adhuc difficultas de illis verbis: Si orem lingua, spiritus meus orat; mens autem mea sine fructu est. Quid ergo? Orabo spiritu, orabo et mente: psallam spiritu, psallam et mente: caeterum si benedixeris spiritu, qui supplet locum idiotae, quomodo dicet Amen super tuam benedictionem? quoniam quid dicas nescit. In his enim verbis non de exhortatione, sed de precibus et Psalmis agi videtur. Ubi obiter notandum est, Ambrosium et Haymonem legisse hunc locum cum duplici interrogatione: Quis supplet idiotae? quomodo respondebit Amen? tamen Graeci semper legerunt, ut nostra vulgata lectio habet: Qui supplet locum idiotae, quomodo respondebit Amen? quam et Calvinus, Beza, et alii adversarii nostri probant ut veriore.

Ad hanc igitur tollendam difficultatem aliqui respondent: etiam in his verbis agi de exhortatione, non de precibus. Ita Basilius, Theodoretus, et Sedulius paulo ante nominati. Sed videtur difficile hoc defendere: nam προσεύξομαι et ψαλα et εὐχαρισθεῖς, quibus vocibus Apostolus utitur, non significant concionari, sed precari, et canere, et gratias agere. Quocirca Chrysostomus et Theophylactus, necnon Ambrosius et Haymo hunc locum de precibus intelligunt.

Alii ergo dicunt: Apostolum quidem loqui de divinis officiis, sed non requirere ut totus populus intelligat, sed solum ut intelligat aliquis, qui vice populi respondeat, hoc enim significari illis verbis: Qui supplet locum idiotae, quomodo respondebit Amen? Ita intellexerunt hunc locum Haymo, Primasius, Petrus Lombardus, B. Thomas, et alii quidam ex Latinis. Sed non videtur omnino solida solutio, nam illa verba Apostoli ὁ ἀναπληρῶν τὸν τόπον τοῦ ἰδιώτου, non significant secundum usum Graecae linguae qui gerit vices idiotae, sed qui adimplet locum idiotae, id est, qui sedet in locis idiotarum, qui occupat locum idiotarum, qui est ex idiotis et idiota, ut exponunt Chrysostomus et Theophylactus hoc loco: nam non solum profani auctores, sed etiam sacri non utuntur nomine illo τόπος pro vice, sed adverbio ἀντί: ut patet lib. I. Machab. cap. IX. Surrexit loco Judae, et cap. XI. Ut regnaret loco patris sui, et cap. XIII. Loco Jonathae fratris sui, et cap. XIV. Summus Sacerdos loco ejus, semper enim est ἀντί.

Alia est aliorum sententia: Apostolum cum dicit qui adimplet locum idiotae, intelligere eum, qui est idiota: tamen idiotam vocare non eum, qui est revera idiota, sed qui officio est idiota, id est, qui respondet pro idiotis; sicut vocamus interdum hominem popularem eum, qui, etsi patritius sit, tamen sequitur factionem populi: ita haec opinio erit eadem cum superiori, sed paulo aliter explicata. Ita hunc nodum expedire voluit Sixtus lib. VI. Biblioth. sanct. annotat. 263. ubi etiam monet, verba Chrysostomi hom. 35. in prior. ad Cor. non esse fideliter reddita. Verba enim Chrysostomi sunt, ἰδιώτην δὲ λάϊκον λέγει: vertit autem interpres: «Idiotam autem promiscuam plebem vocat,» cum vertere debuerit, «Idiotam autem vocat laicum,» id est, hominem pro laicis in Ecclesia constitutum.

Sed neque haec explicatio videtur huic loco omnino quadrare, siquidem objici potest: tempore Apostolorum totum populum respondere solitum in divinis officiis, nec fuisse ullum pro laicis constitutum. Nam Justinus sub finem II. Apolog. pro Christian. disertis verbis dicit, totum populum in Ecclesia respondere consuevisse Amen, cum Sacerdos terminabat orationem, vel gratiarum actionem.

Idem etiam postea longo tempore servatum esse tam in Oriente, quam in Occidente, patet ex liturgia Chrysostomi, quae habetur in fine operum ejus, ubi apertissime distinguuntur quae Sacerdos, quae Diaconus, et quae populus in divinis officiis canebant. Item ex Cypriano serm. de orat. Domin. ubi dicit, plebem respondere: Habemus ad Dominum, et ex Hieronymi praefat. lib. II. in epist. ad Galat. qui scribit, in Ecclesiis urbis Romae quasi caeleste tonitru audiri populum reboantem Amen.

Vera igitur sententia est: Apostolum hoc loco non agere de divinis officiis, nec de publica Scripturarum lectione, sed de canticis spiritualibus, quae Christiani componebant ad laudandum Deum, et gratias ei agendas et simul ad suam et aliorum consolationem et aedificationem. Non loqui Apostolum de Scripturis vel officiis divinis, ex eo probatur, quod Scripturae sine dubio legebantur Graece, et divina officia fiebant Graece in Graecia, ut etiam haeretici admittunt: Apostolus autem hic loquitur de oratione et gratiarum actione, quae fit per donum linguarum, lingua aliqua maxime extranea, quam nemo intelligebat, ut Arabica, vel Persica, ut Chrysostomus, et alii omnes exponunt; imo etiam, quam non intelligebat saepe is qui loquebatur, ut illa verba indicant: Si orem lingua, spiritus meus orat, mens autem sine fructu est, id est, si orem ex dono linguarum, lingua quam non intelligam, spiritus meus orat, id est, affectus meus orat, tamen mens sine fructu est, id est, intellectus non eruditur, quia non intelligo quid dicam. Item illa: Qui loquitur lingua, non hominibus loquitur, sed Deo, nemo enim audit, id est, nemo attendit, quia nemo intelligit. Non ergo loquitur de divinis officiis, quae cum Graece fierent, a multis intelligebantur, sed loquitur de oratione, seu laude Dei, et gratiarum actione, quas interdum lingua peregrina aliqui in collationibus illis canebant.

Porro consuevisse Christianos cantica spiritualia componere et canere in Ecclesia tempore collationum spiritualium, certissimum est. Nam hoc docet Eusebius lib. II. hist. cap. 17. ex Philone; item Dionysius cap. III. de divin. nom. et cap. seq., ubi adducit multa ex canticis Hierothei. Tertullianus quoque in Apologet. cap. 39. describens Agapem Christianorum, id est, publicam coenam, quae in Ecclesia fiebat, dicit, consuevisse eos qui poterant, ex proprio ingenio aliquid canere Deo. Denique Apostolus ipse Ephes. V. Coloss. III. hortatur, ut in Psalmis, et hymnis, et canticis spiritualibus commoneant seipsos: quem locum Haymo intelligit de canticis quae ipsi componebant. Quoniam igitur ista cantica fiunt ad populi consolationem, vult Apostolus ut fiant lingua quae intelligatur, ut idiotae qui non sciunt similia componere, saltem possint ea confirmare dicendo Amen.

At objicies. Sicut Apostolus volebat ista cantica fieri lingua vulgari, ut populus subjiceret Amen, ita etiam debuit velle, ut divina officia celebrarentur lingua vulgari, ut populus respondere posset Amen. Respondeo: negando consequentiam, quia divina officia fiebant lingua Graeca, quam multi de populo intelligebant, etsi non omnes, et hoc satis erat, non enim volebat Apostolus, ut omnes possent respondere. Praeterea, tunc quia Christiani erant pauci, omnes simul psallebant in Ecclesia, et respondebant in divinis officiis: at postea crescente populo divisa sunt magis officia, et solis Clericis relictum est, ut communes et preces et laudes in Ecclesia peragant. Denique finis praecipuus illorum canticorum erat instructio et consolatio populi: fiebant enim in collationibus loco exhortationis; et ideo aequum erat ut a plurimis intelligerentur, et nisi lingua nota facta fuissent, vel mox secuta fuisset interpretatio, periisset praecipuus fructus ipsorum. At divinorum officiorum nec est finis praecipuus instructio vel consolatio populi, sed cultus Dei, et quae populum scire oportet, ex divinis officiis, a pastoribus explicantur.

Secunda objectio. Ex oratione non intellecta nulla utilitas sequitur Isa. XXIX. et Matth. XV. Populus hic labiis me honorat etc.³ Et I. Corinth. XIV. Si orem lingua, spiritus meus orat, mens autem sine fructu etc;⁴ igitur preces omnes tam publicae, quam privatae lingua vulgari fieri debent. Quae objectio Calvini est, sed facilem habet solutionem: nam in primis falsum est, ex publica oratione Ecclesiae nullum fructum a populo percipi, nisi ea oratio a populo intelligatur: nam oratio Ecclesiae non fit populo, sed Deo pro populo. Itaque non est opus ut populus intelligat, ut ei prosit, sed satis est si intelligat Deus. Quemadmodum si quis apud Regem Latine oraret pro aliquo rustico, certe rusticus fructum inde percipere poterit, etiamsi non intelligat orationem advocati sui.

Praeterea, Ecclesia orat pro Fidelibus et aliis peccatoribus, qui saepe non solum non intelligunt, sed nec audiunt, nec volunt pro se orari; et tamen non frustra Ecclesia orat: quanto igitur magis non frustra orat pro Fidelibus praesentibus, et cupientibus orari pro necessitatibus suis? Hinc Levitic. XVI, Deus praecipiebat, ut dum Sacerdos Sanctorum ingressus pro se et pro populo oraret, populus foris maneret, ita ut non solum non intelligeret, sed nec audiret, nec videret Sacerdotem, quod etiam factum esse tempore Zachariae legimus Lucae I. et tamen quis dubitare potest, quin illa oratio populo prodesset? Hinc etiam Origenes hom. 20. in Josue: «Si vides,» inquit, «aliquando legi Scripturam in auribus tuis, quam non intelligis, interim hanc primam scias te suscepisse utilitatem, quod solo auditu velut precantatione quadam noxiarum virtutum, quae te obsident, virus depellitur.» Et Chrysostomus homil. 3. de Lazaro: «Quid,» inquit, «si non intelligamus quae continentur in sacris libris? maxime quidem, etiamsi non intelligas illic recondita, tamen ex ipsa lectione multa nascitur sanctimonia.»

Neque solum populus ex oratione alterius fructum percipere potest, quamvis eam non intelligat, sed etiam ex ea quam ipsemet pro se ipso ad Deum fundit: nam ut S. Augustinus docet lib. III, doct. Christ. c. 9. Judaei non frustra colebant Deum figuris et caeremoniis variis, quarum verificationes multi eorum minus intelligebant, quam verba Latina nostri rustici.

Praeterea idem Augustinus lib. VI. de Bapt. cap. 25. «Multi irruunt, inquit, in preces, non solum ab imperitis loquacibus, sed etiam ab haereticis compositas, et per ignorantiae simplicitatem non eas valentes discernere, utuntur eis, arbitrantes quod bonae sint, nec tamen quod in eis perversum est evacuat illa, quae ibi recta sunt, sed ab eis potius evacuatur.» Quibus verbis docet S. Augustinus, etiam preces, in quibus aliquid haeretici admixtum est, non carere fructu, quando simpliciter dicuntur ab eo qui nescit quid dicat, et putat se bene dicere. Nam, ut idem Augustinus ibidem ait, plerumque precis vitium superat precantis affectus. Deus enim non tam respicit quod dicamus, quam quid dicere cupiamus; si ergo preces non intellectae et malae non sunt infructuosae, quando dicuntur bona fide, quanto magis preces optimae ab Ecclesia institutae, etiamsi non intelligantur, proderunt?

Hinc Origenes hom. 20. in Josue: «Etsi nos, inquit, non intelligimus, quae de ore proferimus, illae tamen virtutes quae nobis adsunt intelligunt, et velut carmine quodam invitatae adesse nobis, et ferre auxilium delectantur, etc.» Quam rem duabus similitudinibus illustrat: «Si enim creditum est, inquit, a Gentilibus, quod quaedam carmina, quas praecantationes appellant, quibus istud artis est, insusurrantes, nominibus quibusdam compellatis, quae ne illi quidem qui invocant norunt, ex solo vocis sono, vel sopiantur serpentes, vel etiam de cavernis protrahantur abstrusi; quanto magis totius praecantationis, et carminis validiorem et potentiorum ducendam credimus quamcumque Scripturae sanctae, vel sermonum, vel nominum appellationem?» Et infra: «Solent medici praebere interdum cibum aliquem, interdum etiam potum dare, nec tamen in edendo ipso cibo, vel in potando sentimus quia utile est, etc. Hoc ergo modo, inquit, credendum est etiam de Scriptura sancta, quia utilis est, et animae prodest, etiamsi sensus noster ad praesens intelligentiam non capit.» Haec ille.

Praeterea, si necessarium esset intelligere quidquid orantes, vel Deum laudantes dicimus; profecto rari, aut nulli possent Psalmos Davidis canere, et Prophetas, atque Apostolos in divinis officiis legere. Quotus enim quisque est, qui intelligat omnium Psalmorum, Prophetarum, et Apostolorum sententias, quam multa occurrunt dum psallimus, quae non intelligimus? nec tamen debemus currere ab Ecclesia ad commentaria, et non propterea frustra psallimus, modo cum devotione et reverentia psallamus: scimus enim quidquid illud sit, ad Dei laudem pertinere. Quid, quod S. Antonius dicere solebat, illam esse perfectam orationem, in qua animus ita absorbetur in Deum, ut non intelligat ipse verba sua.

Neque his repugnant Scripturae illae: Populus hic labiis me honorat. Et: Si orem lingua spiritus meus orat, mens autem sine fructu est. Nam in priore non agitur de oratione aut lectione, sed de iis qui ore profitentur pietatem, dicuntque se Deum diligere, et tamen factis contrarium agunt, ut exponit Hieronymus in cap. 29. Isaïae, et Augustinus lib. XXII Contra Faustum, cap. 55. Si tamen quis velit ea verba ad orationem referre, is dicere debet, reprehendi eos, qui, quamlibet sibi nota lingua orantes, non attendunt quid dicant, sed vagantur animo ad alia negotia.

In posteriore Scriptura non reprehenditur oratio quae non intelligitur, sed ei anteponitur oratio quae intelligitur. Non enim Apostolus dicit orationem esse sine fructu, sed mentem. Qui enim orat lingua quam non novit, ut cum rudes homines recitant Latine septem Psalmos, affectu quidem et spiritu proficiunt, tamen mens eorum sine fructu est, quia non eruditur. Ejusmodi vero orationem non reprehendi ut malam et penitus infructuosam, declarat Apostolus illis verbis: Nam tu quidem bene gratias agis. Et idem confirmat aperte Chrysostomus hoc loco. Adde, quod, ut supra ostendimus, Apostolus loquitur de lingua, quam nemo in tota Ecclesia intelligere potest. Quocirca frustra haec Apostolica verba adversus consuetudinem Ecclesiae Catholicae adducuntur: etsi enim in communibus Ecclesiae precibus Latinis mens rusticorum sine fructu maneat: tamen non manet affectus rusticorum sine fructu, nec mens plurimorum aliorum qui Latine sciunt, et fructus mentis qui deest idiotis, compensatur utilitatibus multis quae inde proveniunt, quod Scripturae in publico conventu, communissimo idiomate, id est, Latino assidue leguntur.

Objectio tertia Brentii in Decretal. cap. Quoniam in plerisque, tit. de offic. jud. ord. Innocentius III praecipit, ut cum in aliqua urbe permixti sunt homines diversarum linguarum, Episcopus provideat viros idoneos, qui diversis linguis divina officia celebrent, et Sacramenta administrent diversae linguae hominibus.

Respondeo: Innocentium tantum loqui in eo decreto de lingua Graeca et Latina. Quia enim tempore Innocentii capta est Constantinopolis a Latinis, et Imperatore ac Patriarcha Constantinopolitano Latinis existentibus, permulti erant in Graecia Latini Graecis admixti; postulatum fuit a Pontifice in Concilio generali Lateranensi, ad quod Graeci et Latini convenerant, ut permitteret duos Episcopos ordinari in talibus locis. Pontifex autem cum Concilio respondit non convenire, ut sint duo Episcopi in una Ecclesia, sed tamen debere Episcopum providere, ut sint ministri idonei, qui Graece Graecis, et qui Latine Latinis sacra celebrarent. Estque hoc decretum cap. IX Concilii, et inde sumptum est cap. Quoniam in plerisque.

Quod igitur non loquatur decretum de linguis vulgaribus patet, tum ex historia jam recitata, tum etiam quia decretum fuisset maxime in Italia observatum, ubi Pontifex Maximus residet, et temporale dominium habet. At in Italia nunquam id observatum est: nam S. Thomas qui floruit paulo post decretum factum, officium composuit Latine de festo Corporis Domini, quod etiam hodie retinemus, cum tamen ipse in Comment. I Cor. XIV fateatur, linguam vulgarem Italorum suo tempore non fuisse Latinam.

Objectio quarta ejusdem Brentii. Finis divinorum officiorum publicarumque lectionum est populi instructio, consolatio, et aedificatio: nam Rom. XV dicitur: Ut per patientiam et consolationem Scripturarum spem habeamus.⁵ Et I Corinth. XIV: Volo quinque verba in sensu meo loqui, ut alios instruam, quam decem millia verborum in lingua. Et ibidem: Cum convenitis, unusquisque vestrum Psalmum habet, doctrinam habet, Apocalypsim habet, linguam habet, interpretationem habet, omnia ad aedificationem fiant:⁶ at ex lingua ignota et peregrina, quae instructio, quae aedificatio, quae consolatio percipi potest?

Respondeo: et propositionem et assumptionem hujus argumenti falsam esse. Nam finis praecipuus divinorum officiorum non est populi instructio, vel consolatio, sed cultus Deo ab Ecclesia debitus. Clericorum enim officium est, nomine totius populi Christiani perpetuo immolare Deo sacrificium laudis, ut ipse requirit Psal. XL, et more militum excubare, ac vigiliis et orationibus tota castra Ecclesiae protegere. Isai. LXII: Super muros tuos, Hierusalem, constitui custodes: tota die et nocte in perpetuum non tacebunt.⁷ Deinde, qui non sunt imperitissimi, ii Latine sciunt, et instruuntur, dum audiunt divina officia: caeteri autem non instruerentur, etiamsi vulgari lingua officium celebraretur, non enim in verbis, sed in sensu instructio est. Quare plebis instructioni deserviunt conciones frequentissimae, quae in singulis Ecclesiis fieri debent.

Neque tria illae Scripturae testimonia sententiae nostrae ulla ratione officiunt. Fatemur enim, Scripturas sacras magnam adferre Fidelibus consolationem, ut Rom. XV Apostolus monet, sed doctis quidem dum leguntur, indoctis autem dum a Concionatoribus explicantur. Et merito S. Paulus mavult quinque verba in sensu suo ad instructionem loqui, quam decem millia verborum in lingua, quia melior est cohortatio, quae ab omnibus intelligitur, licet brevissima sit, quam ea quae non intelligitur, etiamsi sit longissima. Denique per illa quinque vocabula, psalmum, doctrinam, Apocalypsim, linguam et interpretationem, non intelliguntur Scripturae divinae, sed quinque dona gratis data: nam paulo ante in hoc eodem capite Apostolus de iisdem donis ita loquitur: Si venero ad vos linguis loquens, quid vobis prodero, nisi vobis loquar aut in revelatione, aut in scientia, aut in prophetia, aut in doctrina?⁸

Itaque per linguam intelligit donum linguarum: per doctrinam intelligit donum docendi, quae ad bonos mores, vel etiam Fidem pertinent: per Apocalypsim donum revelationis; saepe enim Deus tunc sedentibus in Ecclesia revelabat mysteria: per interpretationem intelligit donum exponendi Scripturas, et de una lingua in aliam transferendi, quod donum etiam prophetiam saepissime Paulus vocat: per psalmum intelligit donum gratis datum psallendi, ut recte Chrysostomus exponit, donum componendi spiritualia cantica, et ea in Ecclesia modeste canendi. Sensus igitur est, cum in vestris conventibus et collationibus possitis exercere haec omnia dona linguarum, revelationis etc., videte ut nihil fiat ad ostentationem, sed omnia ad utilitatem et aedificationem.

Objectio quinta Kemnitii. Christus praedicavit lingua vernacula; Apostoli in die Pentecostes loquebantur variis linguis magnalia Dei, et postea dispersi per orbem terrarum praedicaverunt ubique linguis eorum populorum quibus praedicabant; igitur oportet variis linguis, iisque vernaculis Scripturas divinas habere: nam si non inquinatur verbum Dei si proferatur lingua vulgari, cur inquinabitur si scribatur lingua vulgari?

Respondeo: hoc argumento nihil concludi: nam si bona est consequentia a praedicatione ad Scripturam, cur Apostoli solum scripserunt Graece, cum praedicaverint tam multis linguis? Igitur verbum Dei recte praedicatur lingua vulgari, quia praedicatio explicationem continet, quam omnes facile capiunt: at cum scribitur, nudum scribitur, nec ab omnibus capitur. Itaque quemadmodum non licet sic argumentari: Matres dant infantibus panem dissectum in particulas, vel etiam praemansum; possent igitur dare etiam integrum et solidum, nam est idem panis. Ita non licet argumentari: ministratur populis verbum Dei explicatum a Concionatore; igitur ministrari etiam debet sine explicatione et lingua vulgari scriptum.

Sexta objectio ejusdem Kemnitii. B. Hieronymus testatur, se vertisse Scripturas in linguam Slavonicam. Item, Scripturae versae sunt olim in linguam Chaldaicam, quae tunc erat vulgaris, et postea in Graecam linguam, quae etiam tunc erat vulgaris, et Apostoli illa translatione usi sunt. Postmodum etiam versae sunt in linguam Latinam, quando illa erat vulgaris, et Christus in cruce Scripturam citavit sermone Syriaco, id est, vulgari; igitur nullum est piaculum eas vertere in linguas vulgares.

Respondeo: in primis nos non negare, posse Scripturas verti in linguas vulgares: sed quod contendimus est, non debere publice legi lingua vulgari, nec passim omnibus permitti legendas Scripturas lingua vulgari.⁹ Utrum autem Hieronymus verterit in linguam Slavonicam divinas Litteras, non certe scio. Nusquam enim id legi apud Hieronymum, vel apud ullum Veterem: tamen si id fecit, non ideo fecit, ut publice legereetur Scriptura Slavonice, sed ad consolationem eorum hominum, qui ea sine periculo uti poterant, quemadmodum et apud nos hoc tempore certis quibusdam hominibus conceditur. Porro, editio Chaldaica non tam versio, quam paraphrasis est, nec unquam apud Catholicos magnam habuit auctoritatem.

Quod vero de Graeca translatione adfertur, pro nobis facit: non enim in linguam Graecam translatae sunt Scripturae, quia ea lingua esset quibusdam vulgaris, sed quia communissima erat. Nam certe Ptolomaeo Regi AEgypti, qui eas transferri curavit, non erat vulgaris lingua Graeca. Idem dico de Latina, translatas videlicet Scripturas in linguam Latinam, eo quod illa esset communis in toto Occidente, tametsi quibusdam paucis adhuc esset vulgaris.

Ad illud de Christo. Etsi Epiphanius haeresi 69. quae est Arianorum, existimet, Christum in cruce partim Hebraice, partim Syriace protulisse illam sententiam: Deus meus, Deus meus, ut quid dereliquisti me:¹⁰ tamen probabilius est, totam Hebraice a Christo pronuntiatam, ut est in ipso Psal. XXI, nulla enim erat causa, cur Dominus verba Davidis Hebraice inciperet, ac deinde mutaret in Syriacum idioma. Quare B. Hieronymus in libro De nomin. Hebr. tractans hunc locum, non dicit esse verba Syriaca, quod tamen semper monere solet in iis quae Syriaca sunt: sed ponit verba Hebraica, אֱלִי אֱלִי, עִזְבֹתִנִי אֱלִי לְמָנָה: et Latinis litteris ita reddit: Eli, eli, lamma azabthani, quae certum est esse Hebraica.

Erasmus quoque, cui multum Kemnitius tribuit, in annotatione ad hunc locum docet: Christum pure Hebraice illa verba protulisse. Adde, quod Syriace sic dixisset, Hil, hil, lemana sebactani: quod autem in Graeco et Latino habemus sebactani, non azabthani, ut esse debuit, factum est, ut facilius pronuntiaretur, quemadmodum dicere solemus, Isaiam, Ezechiam, Hieremiam, Assuerum, et alia hujusmodi pro Jesajahu, Irmejahu, Chizkiahu, Achascueros, et aliis Hebraicis durissimis vocibus.

Objectio septima Kemnitii. Chrysostomus saepissime hortatur laicos ad lectionem Scripturarum; igitur par est, Scripturas vulgari lingua omnibus permitti. Et quamquam Kemnitius nulla Chrysostomi loca adduxit, possumus tamen nos loca ejus annotare. Homil. 9. in epist. ad Coloss. «Audite, inquit, obsecro, seculares omnes, comparete vobis Biblia, animae pharmaca, si nihil aliud vultis, vel novum Testamentum acquirite, Apostolorum acta, Evangelia etc.» Similia habet hom. 2. in Matth. praefat. in epist. B. Pauli, homil. 3. in II ad Thess. hom. 10. in Jo. et hom. 3. de Lazaro.

Respondeo: verba Chrysostomi quae in concionibus proferebat, semper accipienda esse juxta mentem ipsius, et occasiones quibus ad ea dicenda adducebatur. Quoniam igitur eo tempore dediti erant homines Theatris, spectaculis, aliisque nugis, et Scripturas divinas nunquam legebant, ne ii quidem qui capaces erant; propterea Chrysostomus ad eam desiderium excutiendam, perpetuo hortabatur omnes ad lectionem Scripturarum, non quod vellet omnes omnino etiam rudissimos id facere, sed ut ii saltem id facerent, qui cum fructu poterant. Sciebat enim se cum iis agere, qui talibus amplificationibus indigerent. Id autem ita esse ex multis ejus locis demonstrari posset: sed tribus tantum in praesenti contentus ero.

Igitur hom. 4. de Lazaro sic ait: «Non potest fieri, ut quisquam salutem assequatur, ni perpetuo versetur in lectione spiritali.» At si hoc proprie accipiatur, quis non videat esse falsissimum? quid enim? qui literas non didicerunt salvi esse non poterunt? igitur hyperbolica ea locutio est, non propria. Hom. 15. in Genes. «Neque, inquit, in re justa, neque injusta jurare licet.» Et hom. 17. in Matth. «Quid igitur, inquit, si aliquis juramentum exigat, et necessitatem jurationis imponat? sit tibi timor Dei omni necessitate violentior.» Itaque videtur velle, nullo modo esse jurandum, cum tamen certum sit, esse actum religiosum et bonum jurare in re justa et necessaria: sed Chrysostomus ejusmodi amplificationibus in concionibus utebatur, quoniam populus ipsius miro modo addictus erat juramentis, ut colligitur ex homil. 9. in Act. Apost., et aliis locis ejusdem auctoris.

Objiciunt ultimo. Moravis concessum fuisse ante annos 600. ab Apostolica Sede, ut lingua Slavonica divina officia celebrarent, et praeterea nunc Ruthenos, Armenos, AEgyptios, AEthiopes, et nescio quos alios populos suis vulgaribus linguis sacra facere.

Respondeo: exemplis Ruthenorum, Armenorum, et similium, non magis nos moveri, quam moveamur exemplis Lutheranorum, Anabaptistarum, et Calvinistarum, qui Germanice, aut Gallice, aut Anglice, aut etiam Polonice, aliisque linguis vulgaribus Scripturas publice legunt. Sunt enim etiam illi vel haeretici, vel schismatici, et scimus, majores eorum Catholicos aliter fecisse, ut supra est demonstratum. Quod si aliqui sunt inter eos Catholici, ut revera sunt Maronitae in Syria, et aliqui tum apud Armenos, tum apud Ruthenos, illi non celebrant quidem divina officia hebraice, graece aut latine, quia desiderant istae lingue esse in usu etiam apud eruditos in istis regionibus: tamen celebrant alia lingua quam populari. Maronitae enim vulgo utuntur lingua Arabica, sed in sacris lingua Chaldaica, et qui utuntur in sacris lingua Syriaca, vel Arabica, utuntur Syriaca, vel Arabica erudita, non populari, quod etiam graeci faciunt, qui vulgo utuntur lingua Graeca vulgari, in sacra vero lingua Graeca erudita.

Ad illud de Moravis respondeo: fuisse justam causam, cur id eo tempore fieri deberet, quia nimirum (ut refert AEneas Sylvius lib. de orig. Bohemorum, cap. 13.) totum regnum simul convertebatur, et non poterant inveniri ministri, qui Latine celebrarent; visum est summo Pontifici melius, permittere ut Slavonice id fieret, quam nullo modo. Tamen postea ubi crevit eruditio, et ministri idonei inveniebantur, qui possent Latine idem praestare, melius fuit omittere usum linguae Slavonicae, et communem totius Ecclesiae consuetudinem sequi, ut hoc tempore Moravi Catholici faciunt. Ac de editionibus Scripturarum hactenus.