De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Objectionem primam desumunt ex illis verbis Deuter. XXX. Mandatum, quod ego praecipio tibi hodie, non supra te est, neque procul positum, nec in caelo situm, neque trans mare etc.¹ In quibus verbis summa quaedam ostenditur Scripturarum facilitas: «Ut non sit opus», inquit Brentius, «montes superare. et ire Romam pro interpretatione Scripturarum.»

Respondeo: bifariam hunc locum intelligi solere. Plurimi Veterum hunc locum intelligunt, non de facilitate intelligendi Scripturas, sed de facilitate implendi mandata Decalogi, cum adest gratiae auxilium. Quod est contra omnes Lutheranos, qui docent, impossibilia esse Dei mandata. Ita exponit Tertullianus lib. IV. Contra Marcionem, Origenes, Ambrosius, Chrysostomus, et alii in cap. X. ad Rom., et August. lib. De perfec. justit. resp. penult.

Alii tamen, in quibus est Abulensis in hunc locum, intelligunt haec verba de facilitate cognitionis, non quidem Scripturarum sanctarum, quae tunc adhuc nullae erant fortasse, sed praeceptorum tantum Decalogi, quae cum sint naturalia, facilime intelliguntur; et Judaei illi praecipue facile poterant ea scire, qui Mosen explicantem audierant, et confessi fuerant se percepisse omnia, et promiserant se ea observaturos; ideo subditur: Prope est sermo in ore tuo, et in corde tuo;² id est, in corde tuo, quia jam intellexisti quid sit agendum; et in ore tuo, quia jam confessus es te intellexisse. Neque pugnat cum hac explicatione quod David supra citatus fateatur, sibi difficilem fuisse Legem Domini ad intelligendum. David enim nomine Legis non intelligit decem illa praecepta solum, sed omnes divinas Scripturas, Qua significatione utitur etiam Dominus in Evangelio, cum ait: Ut adimpleatur quod in lege eorum scriptum est, quia odio habuerunt me gratis, Joan. XV.³

Secundum argumentum ex Psal. XVIII. Praeceptum Domini lucidum illuminans oculos, et Psal. CXVIII. Lucerna pedibus meis verbum tuum. Et: Declaratio sermonum tuorum, etc. Et Proverb. VI. Mandatum lucerna est, et lex lux.⁴

Respondeo primo: non agi hoc loco de universis Scripturis, sed tantum de praeceptis Dominicis, quae dicuntur lucida, lucerna et lux. Non quod facile intelligantur, quamquam et hoc est verum; quid enim facilius, quam Diliges proximum tuum? sed quod intellecta et cognita dirigant hominem in operando. Secundo dici potest, agi quidem de Scripturis omnibus, sed Scripturas dici lucidas, imo lucem, et lucernam, non quod facile intelligantur, sed quod intellectae cum fuerint, mentem illustrant. Propheta enim in Psal. XVIII, locutus fuerat de cognitione Philosophorum, quam assecuti fuerant ex creaturis, cum ait: Caeli enarrant gloriam Dei etc. Postea ut ostenderet, eos non pervenisse ad eam lucem, ad quam perveniunt ii, quos Deus erudire dignatur, et quibus legem scriptam dedit, subjungit: Lex Domini immaculata, convertens animas etc..⁵ Similiter Ps. CXVIII, demonstrare voluit, majorem esse cognitionem quae habetur ex verbo Dei revelato, quam ex creaturis; ac propterea comparavit verbum Dei lucernae, quae ad noctis tenebras dissipandas multo nobis utilior est, quam omnium stellarum lumen.

Argumentum tertium Matt. V. Vos estis lux Mundi.⁶ at si Apostoli lux mundi sunt quomodo praedicatio et Scripturae Apostolorum non clarissimae sunt?

Respondeo: loquitur Dominus de luce exemplorum, probitatis, et morum: voluit enim Apostolorum esse quaedam exempla sanctitatis omnibus hominibus ad imitandum proposita. Quocirca subjicit continuo: Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona.⁷ Ad haec, si loqueretur Dominus de luce doctrinae, non esset sensus, Apostolorum Scripturas esse facillimas ad intelligendum, sed intellectas illustrare mentem, et erudire de rebus altissimis, et tenebras errorum omnium effugare. Non tam enim illuminat, qui clare loquitur, vel scribit, quam qui sive clare sive obscure loquatur aut scribat, lumen veritatis in mente accendit, et tenebras errorum depellit.

Argumentum quartum II. Petr. I. Habemus firmiorem propheticum sermonem, cui benefacitis attendentes tanquam lucernae lucenti in caliginoso loco..⁸

Respondeo: hoc etiam loco Prophetarum voces vocari lucernam, non quia facile intelligantur, sed quia intellectae illuminant, et iter ostendunt ad Christum, qui est verus Sol justitiae.

Argumentum quintum II. Corint. IV. Quod si opertum est Evangelium nostrum; in iis qui pereunt est opertum, in quibus Deus hujus seculi excaecavit oculos infidelium, ut non fulgat eis illuminatio gloriae Christi.⁹ Fidelibus igitur omnibus Scriptura est aperta et facilis.

Respondeo: Apostolus non loquitur de intelligentia Scripturarum, sed de cognitione et Fide in Christum, quam Apostoli praedicabant. Dixerat enim capite superiore, hoc esse discrimen inter vetus Testamentum et novum, quod in veteri homines non videbant mysteria Christi, incarnationem, passionem etc. nisi per velamen figurarum et umbrarum. Id quod significabat velamen illud, quo Moses faciem suam tegebat, cum loqueretur ad populum: at in novo Testamento, figuris omnibus jam impletis, revelata facie gloriam Domini speculamur, et non est anus, nec puer Christianus, qui non sciat, Deum incarnatum, passum etc.

Quoniam igitur poterat aliquis petere, si ita est, cur tam multi post Evangelium praedicatum adhuc non credunt, et nihil vident, praesertim Judaei, nisi umbras et figuras? Ideo subjungit Apostolus, quibusdam esse opertum Evangelium, quia oculi interni eorum pravis affectibus excaecati sunt, de qualibus dixit Dominus Jo. V. Quomodo vos potestis credere, qui gloriam ab invicem accipitis?¹⁰ Porro Deus hujus seculi, non intelligitur Deus aliquis creator rerum corporalium distinctus a Deo vero, ut Marcionistae et Manichaei interpretabantur, ut hic refert Chrysostomus, sed vel illud Hujus seculi conjungi debet, non cum Deus, sed cum Infidelium, ut Ambrosius, Chrysostomus, et alii in hunc locum volunt, et Augustinus lib. XXI, cont. Faustum cap. 2. Vel certe Deus hujus seculi vocatur Diabolus, non quia sit Deus absolute, sed quia est Deus infidelium, sicut Psal. XLV, dicitur: Dii Gentium daemonia. Ita Augustinus lib. XXI, cont. Faustum cap. 9, et Cyrillus apud OEcumenium.

Argumentum sextum: Augustinus. lib. II, doctr. Christ. c. 6. sic ait: «Magnifice et salubriter Spiritus sanctus ita Scripturam sanctam modificavit, ut locis apertioribus fami occurreret, obscurioribus autem fastidia detergeret, nihil enim fere de illis obscuritatibus eruit, quod non planissime dictum alibi reperiat.»

Respondeo: non frustra B. Augustinum addidisse illud Fere: nam quaedam reperiuntur obscurissima, quae nunquam in tota Scriptura explicantur, ut magna pars Apocalypsis, principium et finis Ezechielis etc. Deinde hoc ipsum est valde difficile, invenire nimirum id, quod uno loco obscurissime dicitur, ubinam aperte dicatur; alioqui quomodo diceret idem Augustinus in epist. 119, cap. 21, se plura nescire, quam scire in sacris Litteris? Quid quod illa etiam loca, quae nobis videntur apertissima, alicui alteri obscura forte videbuntur? Non igitur Scriptura sola sufficit dirimere controversias.

Certe illa verba Matth. XXVI: Hoc est corpus meum¹¹ videntur nobis tam clara, ut non potuerit clarius loqui Evangelista: at Zwinglianis videntur obscura, et figurata. Et illa ibidem Bibite ex hoc omnes¹² videntur clarissima et nobis, et Lutheranis: et tamen diversissime explicantur. Nos enim cum legamus Marci XIV. Et biberunt ex illo omnes, quod de duodecim Discipulis intelligitur, Scripturam per Scripturam interpretantes dicimus, Dominum duodecim Discipulis dixisse: Bibite ex hoc omnes. Brentius vero in suis illis prolegomenis dicit clarissime, hic praecipi non solum Apostolis, sed etiam aliis omnibus, ut ex calice Domini bibant. Et cum petimus, an etiam Turcae, et Judaei, et infantes bibere debeant? tum vero adjiciunt glossam: Omnes, id est, omnes Fideles adulti.

Argumentum septimum. Summa totius Scripturae, quae in praeceptis Decalogi, Symbolo, Oratione Dominica, et Sacramentis consistit, habet in Scripturis apertissima testimonia; igitur tota Scriptura apertissima est.

Respondeo: negatur consequentia et antecedens. Consequentia quidem, quia etsi omnia aliquo modo ad illa reduci possint: tamen ipsa in se obscurissima sunt, ut patet de vaticiniis Prophetarum, de Canticis Canticorum, de Epistola ad Romanos, de Apocalypsi etc. Antecedens autem esse falsum, certo certius est: si enim tam clara testimonia exstarent de omnibus articulis Symboli, omnibusque Sacramentis, omnes controversiae essent finitae; cum tamen de singulis articulis Symboli, et singulis etiam Sacramentis controversiae sint gravissimae, nec solum de his rebus Catholici cum haereticis, sed etiam haeretici inter se dissideant.

Argumentum octavum. Joannes Chrysostomus hom. 3, de Lazaro, ubi ostendit, Philosophos obscure locutos, ita subjungit: «Apostoli vero et Prophetae omnia contra fecerunt, manifesta claraque quae prodiderunt, exposuerunt omnibus veluti communes orbis Doctores, ut per se quisque discere possit ea, quae dicuntur, e sola lectione.» Item hom. 3, in II ad Thessalonicenses: «Quamobrem», inquit, «opus est concionatore? omnia clara sunt, et plana ex Scripturis divinis: sed quia delicatuli estis auditores, delectationem audiendo venantes, propterea concionatores quaeritis.»

Respondeo: Chrysostomus ad excutendum torporem multorum, qui possent si vellent magno cum fructu Scripturas legere, illis amplificationibus uti solet. Nam alioqui in iisdem locis affirmat, Scripturas esse difficiles. In hom. 3, de Lazaro, ante verba citata, sic ait: «Quid igitur», inquit, «si non intelligamus ea, quae continentur in libris? Maxime quidem etiam si non intelligas illic recondita, tamen ex ipsa lectione multa nascitur sanctimonia.» Et infra testatur, se, cum dicit Scripturas esse faciles, loqui solum de historiis, et similibus rebus; ac ne ista quidem esse omnibus clara et facilia: «Sume», inquit, «librum in manus, lege historiam omnem, et quae nota sunt memoria teneas, et quae obscura sunt, parumque manifesta, frequenter percurre. Quod si non poteris assiduitate lectionis invenire quod dicitur, accede ad sapientiorem, vade ad doctorem.» Et in illa homil. 3, in II ad Thess. post verba citata subdit: «Quaenam ea obscuritas; dic quaeso? An non sunt historiae? Nosti ne quae clara sunt, ut de his quae sunt obscura perconteris? Mille historiae sunt in Scripturis, dic mihi unam ex illis: sed non dices, praetextus sunt ista, et verba.» Item hom. 10, in Jo. monet auditores, ut antequam ad concionem veniant, praelegant lectionem, et quae obscura sunt, notent, ut a Concionatore explicationem accipiant. Denique homil. 44, in Jo. clarissime docet, Scripturas esse obscuras, ut supra dictum est.

Argumentum nonum. Hoc est discrimen inter Testamentum vetus et novum, quod in veteri Scriptura erat liber signatus, ut dicitur Isa. XXIX, in novo autem est liber apertus, ut dicitur Apocal. V, aperuit enim Agnus occisus librum. In cujus rei argumentum, in morte Domini velum Templi scissum est Matth. XXVII, et confirmatur ex Hieronymo in cap. XLIV. Ezech. ubi ista loca Scripturae de ipsius Scripturae difficultate et facilitate exponit.

Respondeo: discrimen veteris Testamenti et novi in hoc consistere, quod tunc non solum sententiae Scripturarum, sed etiam mysteria Christi non intelligebantur, quia omnia tecta erant figuris, et propterea Isa XXIX, dicitur liber signatus, tam scienti litteras, quam nescienti. At in novo Testamento, quia Christus implevit figuras et prophetias, etsi multi non intelligant sententias Scripturarum, intelligunt tamen ipsa mysteria redemptionis etiam rustici et mulieres. Quod autem neque Scripturae, neque Hieronymus loquantur de sententia Scripturae, patet tum ex Origene in hom. 12. in Exod., ubi dicit, adhuc nunc esse opus, ut Agnus de tribu Juda aperiat nobis libros signatos; tum ex ipso Hieronymo, qui in epist. ad Paulinum de instit. Monac. dicit, adhuc hodie manere velamen, non solum in facie Mosis, sed etiam in facie Evangelistarum et Apostolorum, si consideremus Scripturarum difficultatem, et propterea orandum cum Propheta: Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de Lege tua.¹³

Argumentum decimum proprium Lutheri. Patres probant sententias suas ex Scriptura: sed non debet probari quod notius est ex minus noto; igitur Scripturae sunt clariores, quam Commentaria Patrum.

Respondeo: mirum est, cùr Lutherus, qui tam saepe Sophistas reprehendit, nunc Sophistam agere non vereatur. Cum enim Philosophi dicunt, minus notum ex magis noto probandum esse, non loquuntur de notitia verborum, quae in perspicuitate sententiae consistit, quemadmodum dicimus, notiorem esse, id est, faciliorem et clariorem sententiam propriam, quam figuratam; sed de notitia veritatis rei, quae in eo posita est, ut quis intelligat, id quod dicitur esse verum. Exemplo sint motus et vita. Nam si verba respicias, aeque facile intelligitur haec sententia Homo vivit, atque ista Homo movetur. Et tamen quod ad notitiam attinet veritatis rei, notius est, hominem moveri, quam vivere. Ita igitur Patres sententias suas Scripturarum testimoniis confirmant, quia notius est, verum esse quod in Scripturis habetur, quam quod habetur in Patribus, et tamen iidem Patres Commentariis suis Scripturas illustrant, quia verba Scripturae sunt obscuriora, quam verba Patrum.

Argumentum undecimum. Patres primae Ecclesiae sine Commentariis legerunt: et idem fecerunt postea omnes alii Veteres; quorsum igitur nos novam istam semitam Commentariorum ingredimur?

Respondeo: contrarium est verum, nec ullum exemplum Lutherus attulit, cum nos innumerabilia possimus adferre. Aio igitur, primos Patres, qui continuo post Apostolos fuerunt, non legisse Commentaria, quia nulla erant: sed tamen adiisse Commentaria viva, id est, Apostolos et eorum discipulos, et non ex proprio ingenio Scripturas intelligere voluisse. Ita Papias de se ipso testatur apud Eusebium lib. III, hist. cap. ult., et Clemens Alexandrinus lib. I, Stromat., ubi enumerat praeceptores suos Apostolorum discipulos, et in iis praecipue Panthenum. Deinde Justinus, et Irenaeus, et alii coeperunt Commentaria in divinas Litteras scribere, ut Hieronymus testatur in lib. de vir. illustr. in Joanne, et similiter coeperunt posteriores antiquiorum scripta evolvere, quod de Basilio et Gregorio scribit Ruffinus lib. II, histor. cap. 9. et Hieronymus de seipso praefat. Comment. ad Ephes. Et idem de aliis omnibus ostendi posset, si opus esset.