De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Sacrorum librorum canone explicato, ac pro instituti operis brevitate ab adversariorum argumentis defenso, restat ut de libris istis pauca dicamus qui tametsi nonnullis canonici visi sint, tamen jure ac merito, non canonici, sed apocryphi nominantur.

Igitur vox Apocryphus Graeca est, et rem occultam ac reconditam significat; siquidem ἀποκρύπτειν celare est, ἀποκρυφή latibulum. Porro ecclesiastici Scriptores non semper eodem modo hanc vocem usurpant. Interdum enim vocant Scripturas apocryphas eas, quas non est certum an sint canonicae et divinae, etiam si satis constet nullas in eis errores inveniri. Sic Hieronymus in prolog. Galeato vult, eos omnes libros qui non sunt in canone, esse inter apocryphos numerandos. Interdum autem vocant apocryphos libros eos, qui errores admixtos habent. Sic utitur hac voce Origenes homil. 4. in Cant.; Hieronymus in epistol. ad Laetam de institut. fil., et Augustinus libr. XVI. de Civitate Dei cap. 23. Quam significationem secutus Gelasius in decreto de libris Ecclesiasticis, eos libros vocat apocryphos, qui sunt editi ab auctoribus haereticis, vel certe suspectis.

Quod autem Glossa in can. Sancta Romana, distinct. 15. dicit, apocryphos vocari eos libros, quorum auctor ignoratur; non est probabile: nam tunc multi libri sacri essent apocryphi, ut liber Judicum, Ruth, Job, primus Machabaeorum, et permulti alii, quorum auctores ignorantur, quod tamen abhorret ab usu loquendi Ecclesiae. Quis enim unquam audivit, librum canonicum esse apocryphum?

Enumerantur libri apocryphi plurimi a Gelasio, ut habetur distinct. 15. can. Sancta Romana, ab Innocentio I. epist. 3. ab Athanasio in Synopsi, et ab Eusebio. lib. III. histor. cap. 25, sed magna ex parte non exstant. Qui exstant hi sunt: Oratio Regis Manasse, quae solet annecti libris Paralipomenon, quam ideo apocrypham, aut non certo canonicam dicere posse videmur, quia non est pars alicujus libri sacri, nec ponitur nominatim in canone ab aliquo Concilio, vel Pontifice, vel Patre supra citatis; nec habetur in Hebraea aut Graeca, sed solum in Latina editione. Apocryphus quoque est Psal. 151. Davidis, cujus meminit Athanasius in Synopsi, et invenitur in Graecis Psalteriis. Quem Psalmum apocryphum dico, quia Concilium Laodiceum canone 59. Concilium Romanum sub Gelasio, et Tridentinum sess. IV. nominatim ponunt in canone CL. Psalmos.

Item apocrypha est appendix libri Job, quae tantum habetur in Graecis codicibus. Concilium enim Tridentinum sess. IV, eos tantum libros canonicos haberi voluit, qui in Latina vulgata editione habentur Praeterea B. Hieronymus in quaest. in Genes. ostendit, falsum esse quod in illa appendice habetur, Job fuisse de stirpe Esau, cum fuerit de stirpe Hus, qui fuit filius Nachor fratris Abrahae, ut dicitur Genes. XXII. Adde quod illa appendix nititur potissimum auctoritati cap. XXXVI. libri Geneseos, ubi numeratur Jobab inter posteros Esau: at longe aliud nomen est איוב quod est proprium ipsius Job, quam יובב quod habetur in Genes. cap. XXXVI. Apocrypha quoque esse videtur praefatiuncula, quae praefigitur Threnis Hieremiae; nam nec est in Hebraeis codicibus, nec in omnibus Latinis, et ab expositoribus non attingitur.

Nec minus apocryphus censendus est liber Hermetis, qui inscribitur Pastor. Tametsi enim eum divinitus inspiratum esse putaverit Origenes lib. X. in epistol. ad Roman., et ex eodem testimonia proferant Tertullianus libro de oratione, Irenaeus libro IV. cap. 37. Clemens Alexandrinus lib. VI. Stromat. Athanasius in libr. De Decret. Nicaenae Synodi; Cassianus, Coll. XV. cap. 12. Et eundem librum utilem judicaverit Eusebius lib. III. Histor. cap. 3. Ruffinus in Symbolum, et Hieronymus in libr. De Scriptorib. Ecclesiast. in Hermete; nihilominus tamen nec ab ulla Synodo relatus est in canonem, et disertis verbis eum a canone rejicit Gelasius in decr. de libr. Ecclesiast., et Athanasius in Synopsi, idem etiam Athanasius in lib. de decret. Nicaenae Synodi, et Theodoretus libr. I. Histor. cap. 18. Arianos, qui ex hoc libro testimonia petebant, dicunt ex libro non canonico testimonia petiisse.

Postremo apocryphi sunt liber tertius et quartus Machabaeorum, necnon tertius et quartus Esdrae. Et quidem de quarto Machabaeorum res perspicua est, cum solum nominetur ab Athanasio in Synopsi, et ab eodem extra canonem ponatur. Quartus autem Esdrae citatur quidem ab Ambrosio lib. de bono mortis, et lib. II. in Lucam, ac in epistol. 21. ad Horatianum; tamen sine dubio non est canonicus, cum a nullo Concilio referatur in canonem, et non inveniatur neque Hebraice, neque Graece, ac demum contineat cap. VI. quaedam fabulosa de pisce Henoch et Leviatham, quos maria capere non poterant, quae Rabbiorum Thalmudistarum somnia sunt. Itaque mirandum est, quid Genebrardo venerit in mentem, ut hunc etiam librum ad canonem pertinere vellet, in Chronologia sua pag. 90.

At de tertio Machabaeorum major difficultas est, quoniam Clemens in canon. Apostol. canon. 84. refert in canonem tres libros Machabaeorum. Nec minor est difficultas de lib. III. Esdrae: nam in Graecis codicibus ipse est qui dicitur primus Esdrae, et qui apud nos dicuntur primus et secundus, in Graeco dicuntur secundus Esdrae. Quocirca verisimile est, antiqua Concilia et Patres, cum ponunt in canone duos libros Esdrae, intelligere nomine duorum librorum omnes tres. Sequebantur enim versionem septuaginta Interpretum, apud quos tres nostri, duo libri Esdrae nominantur. Accedit etiam, quod citatur hic tertius Esdrae ab Athanasio orat. 3. contra Arianos, ab Augustino lib. XVIII. De Civitate Dei cap. 35. a Clemente Alexandrino lib. Stromat. 1. ab Auctore operis imperfecti homil. 1. in Matth., et a Sancto Cypriano in epist. ad Pompejum.

Quod ad priorem difficultatem attinet, probabile videtur, canonem illum non esse Clementis. Nam Zephirinus Papa XV, a Petro in epist. 1. tradit, solum septuaginta fuisse canones Apostolorum, vel ut alii Codices habent sexaginta: Humbertus autem in libr. cont. Nicetam non agnoscit nisi quinquaginta: at iste est octuagesimus quartus. Et certe melius noverat Zephirinus quot essent Apostolorum canones quam ulla posteriorum. Quocirca non sine causa Gelasius distinct. 15. can. Sancta Romana, posuit inter apocrypha canones Apostolorum, quod propter aliquos, vel corruptos, vel additos ab haereticis fecisse videtur. Nec obstat, quod in canonibus, qui dicuntur VI. Synodi, canon. secundo approbentur 85. canones Apostolorum: nam illi canones non sunt vere sextae Synodi, sed cujusdam alterius Concilii postea celebrati, quod summus Pontifex Sergius, qui tunc sedebat, non solum non approbavit, sed etiam reprobavit, ut patet ex Beda in libr. de sex aetat. in Justiniano.

Deinde in isto canone 84. numerantur libri canonici, et omittuntur quidam, qui certissime sunt canonici, ut libri Esdrae, Tobae, Judith, Sapientia, Ecclesiasticus, Apocalypsis, quae res non minimi momenti esse videtur. Nam Ecclesia quae post Apostolos fuit, non aliunde didicit qui libri sint canonici, et qui non sint, quam ex traditione Apostolorum. Porro Clementem exactissime tenuisse Apostolicas traditiones, quippe qui cum Apostolis Petro et Paulo diu vixerat, testantur Irenaeus lib. III, cap. 3., et Eusebius lib. V. histor. cap. 6. ergo qui libri a Clemente non ponuntur in canone, absolute canonici non videntur. Proinde vel libri Esdrae, Tobae, Judith, Apocalypsis non sunt canonici, vel decretum illud non est Clementis. Quod autem quidam dicunt, Apocalypsim omissam a Clemente quia nondum scripta erat ejus tempore, probare non possunt. Nam Apocalypsim Joannes scripsit ad finem imperii Domitiani, ut docet Irenaeus lib. V. extremo: Clemens autem obiit anno 3. Trajani, ut docet Hieronymus in lib. de vir. illustr. Potuit igitur Clemens Apocalypsim videre.

Deinde, nonne in hoc ipso canone octuagesimo quarto ponitur Joannis Evangelium? At Apocalypsim ante Evangelium scriptam fuisse, plurimi gravissimique auctores testantur. Eusebius lib. III. hist. cap. 24. «Joannem, inquit, tradunt usque ad ultimum pene vitae suae tempus, absque ullius Scripturae indiciis Evangelium praedicasse.» Athanasius in Synopsi: «Evangelium, inquit, secundum Joannem, et praedicatum est a Joanne Apostolo et dilecto, cum exul in Pathmo insula, et postea ab eodem editum Ephesi.» Epiphanius haeres. 51. quae est Alogorum, disertis verbis scribit, editum esse Evangelium a Joanne post 90. annos vitae ejus, et post reversionem ipsius e Pathmo.

Theophylactus, Euthymius, Beda, et Rupertus Praefation. Commentar in Joann., communi consensu docent, aut in Pathmo, aut post reditum a Pathmo, Joannis Evangelium scriptum editumque esse. Neque his repugnat quod scribit Dionysius Areopagita in epist. ad Joann. in exilio agentem: vocat enim Dionysius Joannem Evangelii Solem, et coelestem ejus Theologiam, non ob scripturam aliquam, quae tunc exstaret nomine Joannis, sed ob divinam et admirabilem ejus praedicationem.

Praeterea in isto eodem canone 84. numerantur inter sacros libros, non solum tertius Machabaeorum, sed etiam epistolae duae Clementis, et constitutiones Apostolicae ejusdem Clementis: quos tamen libros Ecclesia nunquam pro sacris agnovit. At si ille canon vere esset Clementis, non posset Ecclesia sine magna temeritate hos libros non recipere, siquidem Clemens summus Pontifex erat, et canones Apostolorum vel ipse condidit, vel quod verius est, ab Apostolis conditos litteris commendavit: non autem licet Ecclesiae Apostolicas leges, vel etiam Pontificias recusare, nisi tantum eas, quas, quod tempore potius quam veritati dogmatum inservirent, jam abrogatas certo constat, qualis est illa de sanguine et suffocato non comedendo.

Ad alteram difficultatem respondeo: etsi in Graecis codicibus duo libri Esdrae sint nostri tres: tamen non propterea Concilia antiqua et veteres Patres, qui in canone ponunt duos libros Esdrae, intelligere nomine duorum nostros tres. Nam multi Veterum, ut Melito, Epiphanius, Hilarius, Hieronymus, Ruffinus in canone exponendo Testamenti veteris, aperte secuti sunt Hebraeos, non Graecos: Hebraei autem tertium Esdrae non habent. Deinde nihil ex hoc tertio libro in Ecclesiastico officio unquam legitur: quod argumentum est, a longo jam tempore non fuisse eum librum habitum in numero sacrorum. Praeterea Gelasius in Concilio Romano LXX Episcoporum unum tantum Esdrae librum ponit in canone. Quo uno sine dubio nostros duos intelligit, qui ut Hieronymus testatur praefat. in Esdram, uno volumine continentur. Itaque disertis verbis Gelasius priorem illum, qui est apud Graecos, rejecit.

Denique Beatus Hieronymus praefat. in Esdram aperte significat, tertium et quartum Esdrae non solum apud Hebraeos non haberi, sed ne apud LXX quidem. Quare, licet quidam codices Graeci haberent tria volumina Esdrae in duobus libris; correctiores tamen non habebant. Porro veteres Patres utuntur interdum testimoniis ex hoc libro petitis, quem et nos non inutilem esse fatemur, sed et raro id faciunt, et nusquam sacrum et divinum appellant.