De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Editiones Graecae Testamenti veteris novem omnino numerantur, praeter eam cujus meminit Clemens Alexandrinus lib. I Stromat., quae antequam rerum potiretur Alexander Magnus, incertum quo auctore prodiit, et ex qua Plato caeterique Philosophi non pauca hauserunt: sed quoniam ea, succedente postea translatione illa celeberrima septuaginta Seniorum, primum negligi, deinde etiam amitti coepit, ita ut longo jam tempore vix memoria ejus conservata sit, e catalogo dimittitur.

Prima omnium a Scriptoribus numerari solet illa, quam Ptolomaei Philadelphi jussu septuaginta Seniores ediderunt, de qua in sequenti capite plura dicemus. Vide Eusebium lib. VI. hist. cap. 13. Athanasium in Synopsi, et Epiphanium in lib. De mens. et ponder., qui translationes ordine recensent.

Secunda translatio Testamenti veteris ex Hebraica lingua in Graecam facta est ab Aquila Pontico, anno duodecimo Adriani Imperatoris, ut Epiphanius loco notato auctor est. Fuit autem Aquila, primum Gentilis, deinde Christianus, tum ab Ecclesia pulsus, quod Astrologiae judiciariae studiosus esset, ad Judaeos se contulit, et quoniam hoc extremo tempore Scripturas interpretatus est, non satis bona fide in eo opere versatus creditur.

Tertia translatio Commodo imperante a Theodotione facta est; qui auctor, etsi ex haeretico Marcionista proselytus Judaeorum factus sit, majori tamen fide, Epiphanio teste, in interpretatione usus est, quam caeteri ejus similes. Quocirca semper Ecclesia Danielem ex interpretatione Theodotionis legit, ut Hieronymus testatur praefatione in Danielem.

Quarta est Symmachi editio, qui Severi Augusti temporibus sacros libros ex Hebraeo in Graecum sermonem transtulit. Nescio autem quo errore factum sit, ut cum Athanasius, et Epiphanius disertis verbis scribant, Symmachum sub Severo, Theodotionem sub Commodo Marci filio Scripturas interpretatos esse, neque dubium ullum esse possit, quin Commodus Severum praecesserit; tamen iidem auctores Symmachum priorem, posteriorem Theodotionem faciant.

Quod vero ad Symmachum attinet, fuit is primum Ebionita, si Eusebio credimus; vel Samaritanus, si Athanasium et Epiphanium sequimur; et cum apud suos principatum obtinere non posset, se Judaeis adjunxit, ac secundo circumcisus est. Ubi obiter admonet Epiphanius, non esse mirandum, quod Symmachus bis potuerit circumcidi; siquidem arte medica, et certis instrumentis Judaei solebant refectum praeputium iterum superinducere, sive attrahere; et hoc esse quod Apostolus ait I. Corinth. VII. Qui circumcisis aliquis vocatus est? non adducat praeputium:¹ vel, ut clarius sonant verba Graeca μὴ ἐπισπάθω, hoc est, non attrahatur.

Quinta editio Graeca sine ullo nomine auctoris reperta est in doliis quibusdam apud urbem Jericho anno VII. Antonini Caracallae, qui Severo patri in Imperium successerat, ut Epiphanius loco notato auctor est.

Sexta quoque sine nomine auctoris, eodem Epiphanio teste, in doliis inclusa apud Nicepolim inventa est Alexandro Mammaeae filio imperante.

Ex quibus omnibus editionibus composuit Origenes, ut Eusebius lib. VI. hist. cap. 13. et Epiphanius haeres. 63. et lib. de mens. et ponder. narrant, illam quae dicebatur hexapla, sive tetrapla, sive etiam octapla. Nam divisit primum Origenes singulas paginas in sex columnas; ac in prima quidem descripsit Hebraicum textum litteris Hebraicis; in secunda eundem textum Hebraicum Graecis litteris; in tertia interpretationem Aquilae; in quarta interpretationem Symmachi; in quinta interpretationem LXX. Seniorum; in sexta interpretationem Theodotionis. Atque haec volumina propter quatuor interpretationes tetrapla, propter sex columnas hexapla dicebantur. Addidit deinde quintam et sextam versionem in duabus columnis aliis, et ea volumina octapla nominavit.

Septima Origenis editio est, qui Scripturas quidem ex Hebraeo non transtulit, sed interpretationem septuaginta Seniorum ita emendavit, multis ex Theodotione admixtis, et notatis signo stellae radiantis, multis etiam obelo, id est, veru jugulatis, ut novam editionem fecisse videatur. Ita vero probata est eo tempore haec editio, ut brevi Bibliothecas omnes repleverit, ut scribit S. Hieronymus in epist. 89. ad Augustin., quae est XI. inter epistolas Augustini. Eandem quoque editionem κοινὴν, hoc est, communem, appellari solitam scribit idem Hieronymus praefat. lib. XVI. in Isaiam.

Octava editio. S. Luciani Presbyteri et Martyris est, qui cum in editionibus jam numeratis multa vitia obrepsisse cognosceret, rursum magno labore novam editionem molitus est. Quam editionem scribit Athanasius sub Constantino Imperatore repertam esse Nicomediae, ipsius Martyris manibus descriptam, et in pariete quodam asservatam. Passus est autem S. Lucianus in persecutione Diocletiani et Maximiani, Maximino in Oriente tyrannidem exercente, ut idem Athanasius breviter indicat in Synopsi, et fusius narrat Eusebius lib. IX. hist. cap. 6.

Nona ac postrema editio Hesychii est, qui interpretationem LXX. Seniorum iterum emendavit, atque AEgypti Ecclesiis tradidit. De quibus editionibus in hunc modum loquitur S. Hieronymus, praefat. in lib. Parlip.: «Alexandria et Egyptus in Septuaginta suis Hesychium laudat auctorem. Constantinopolis usque Antiochiam Luciani Martyris exemplaria probat. Mediae inter has provinciae Palaestinos codices legunt, quos ab Origene elaboratos Eusebius et Pamphilus vulgaverunt.»