De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Non parva quaestio est de hac nostra vulgata Latina editione: sitne illa antiqua, quae erat ante Hieronymum, an vero ipsius Hieronymi: arbitrantur, vel certe suspicantur Sanctes Pagninus praefat. suae interpretationis Bibliorum ad Clementem VII. Pontificem Maximum, Paulus Foro Sempronii Episcopus lib. II. cap. 1. de die Passionis Domini. Contra, esse B. Hieronymi contendunt Augustinus Eugubinus, et Joannes Picus Mirandulanus in libris de hac re editis, aliique nonnulli. At mixtam esse ex vetere et nova, docent Joannes Driedo lib. II. cap. 1. de Eccles. dogmat. et Scripturis, et Sixtus Senensis lib. VIII. Biblioth. S. extr.

Nos igitur gratia brevitatis et claritatis, sententiam nostram quatuor propositionibus complectemur.

Prima propositio: «Testamentum novum Latinum editionis vulgatae ex antiqua versione habemus, quam tamen B. Hieronymus emendavit»: id vero eo potissimum argumento probamus, quod multa loca quae B. Hieronymus reprehendit in antiqua versione, nos in nostra invenimus ita correcta, ut ipse affirmat esse corrigenda. Ac ut aliqua loca conferamus: in Commentar. cap. II. Matth. dicit, illud In Bethlehem Judaeae, debere esse, In Bethlehem Judae.¹ Lib. I. in Jovin. reprehendit illud. I. Corinth. VII. Divisa est mulier et virgo, et vult legendum, Mulier innupta et virgo etc.² In epist. ad Marcellam, ad finem secundi tomi, reprehendit illud Roman. XII. Tempori servientes, et legi vult, Domino servientes.³ Ibidem reprehendit illud I. Timoth. I. Humanus sermo, et docet legendum, Fidelis sermo.⁴ In Comment. cap. II. Galat. reprehendit illud Quibus ad horam cessimus, et restituit, Quibus neque ad horam cessimus.⁵ Et in Comment. cap. reprehendit illud Persuasio vestra ex Deo est, et vult legi, Non est ex eo qui vocat vos.⁶ In Comment. c. I. ad Ephes. reprehendit illud: Qui est pignus haereditatis in redemptionem adoptionis,⁷ et vult legi, In redemptionem acquisitionis. Haec autem omnia, et alia id genus permulta ita nunc habemus in editione vulgata, ut ipse monet legi debuisse.

Praeterea constat, Hieronymum emendasse novum Testamentum jussu Pontificis Damasi: constat etiam ejus emendationem fuisse receptam, et valde placuisse hominibus ejus temporis, ut intelligi potest ex epist. 10. Augustini ad Hieronymum, non est igitur verisimile postea fuisse rejectam, sed potius retentam et conservatam.

Neque movere debet, quod quaedam loca non sunt emendata, ut Hieronymus monuit emendanda, quale est illud Rom. XII. Sapere ad sobrietatem,⁸ quod Hieronymus lib. I. in Jovinianum vult legi, Sapere ad pudicitiam. Et illud I. Corinth. XIII. Si tradidero corpus meum ita ut ardeam,⁹ quod Hieronymus in c. 5. ad Galat. vult legi, Ita ut glorietur; et quaedam alia, quae ipse corrigit in Comment. epistolarum ad Galatas, ad Ephesios, et ad Titum. Nam ipse idem praefat. Evangel. ad Damasum fatetur, se non omnia correxisse, quae corrigenda esse putabat, ne nimis multa immutasse videretur.

Praeterea potest fieri, ut dum ista Commentaria scriberet, existimaret illa esse mutanda, quae tamen postea cum Testamentum novum suscepit emendandum, rem melius considerata, judicavit non esse mutanda. Nam prius eum scripsisse ista Commentaria, quam Testamentum novum emendaverit, colligitur ex lib. de vir. illustr. extremo, et sane nostra versio in his duobus locis melior est, quam illa, quam B. Hieronymus substitui tunc volebat.

Secunda propositio: «Psalterium vulgatae editionis Latinae non est illud quod Beatus Hieronymus transtulit ex Hebraeo, neque illud quod transtulit ex versione Graeca LXX Interpretum, sed illud quod ipse emendavit, translatum ab antiquo interprete ex editione S. Luciani Martyris; siquidem Beatus Hieronymus circa Psalterium, quater laboravit. Transtulit enim illud ex Hebraeo in Latinum, ut patet ex epistola ejusdem ad Sophronium; item convertit ex Graeco in Latinum e pura editione Septuaginta, ut habetur in hexaplis Origenis, ut ipse testatur in epistola ad Suniam et Fretellam: denique bis emendavit antiquam Latinam editionem, quae translata erat ex Graeco communi et vulgata, ut patet ex praefat. Psalt. ad Paulam et Eustochiam.» Sed singula breviter demonstremus.

Dicimus igitur Psalterium nostrum non esse illud quod B. Hieronymus transtulit ex Hebraeo, idque certum est: nam illud exstat in operibus B. Hieronymi, et fere ubique dissentit a nostro saltem quoad verba.

Addimus: neque esse illud quod ipse vertit ex Origenis hexaplis, sed illud commune quod bis emendavit, idque probatur ex epistola ad Suniam et Fretellam: nam ibi dicit, quod habetur Psal. V. Dirige in conspectu tuo viam meam,¹⁰ aliter haberi apud LXX et omnes alias interpretationes, excepta communi et vulgata: at nostra editio ita habet; igitur nostra editio est illa communis et vulgata et a pura interpretatione LXX Seniorum distincta. Praeterea ibidem Hieronymus dicit quod habetur Psal. LXXIII. Quiescere faciamus omnes dies festos Dei a terra,¹¹ haberi apud LXX in hexaplis, et apud omnes alios interpretes, Incendamus, vel comburamus omnes dies festos, et solum in vulgata haberi, Quiescere faciamus: at nos habemus, Quiescere faciamus. Item quod habemus Psal. CIII. Petra refugium herinacis¹² dicit LXX vertisse Refugium leporibus; igitur nostra non est illa ipsa versio LXX.

Denique in tota illa epistola saepissime ponit verba Latini Psalterii, ut tunc erat in communi usu, et in Ecclesiis cantabatur: at illa omnia in nostro invenimus; igitur nostrum est Psalterium illud commune et pervulgatum. Porro commune ab Hieronymo vocari illud, quod Origenes, et postea Lucianus emendavit, perspicuum est ex illa ipsa epist. ad Suniam et Fretellam; sic enim initio epist. S. Hieronymus loquitur: «Sciatis aliam esse editionem, quam Origenes, et Caesariensis Eusebius, omnesque Graeci tractatores, κοινην, id est, communem appellant, atque vulgatam, et a plerisque nunc λουκιανὸς dicitur, aliam septuaginta Interpretum quae et in ἑξαπλοῖς codicibus reperitur.»

Tertia propositio: «Probabile nobis est, librum Sapientiae, et Ecclesiastici, et Machabaeorum, nos non habere ex versione Hieronymi, sed ex antiqua translatione, cujus auctor ignoratur.» Ad hoc movemur. Primo, quia B. Hieronymus nusquam affirmat se transtulisse hos libros, neque ullae exstant praefationes ejus in hos libros, cum tamen in epist. 89. ad August., quae est XI. inter epist. August., dicat, se singulis libris praefatiunculas praefixisse. Secundo, quia B. Hieronymus hos libros arbitrabatur apocryphos, ut patet ex prologo Galeato, et ex praefat. Proverb.; proinde verisimile est, eum neglexisse horum librorum interpretationem. Tertio, quia multa citantur ex his libris a B. Cypriano, praesertim in lib. De exhortat. mart., et aliis Patribus B. Hieronymo antiquioribus, eo modo prorsus, ut nos in nostra vulgata editione habemus.

Quarta propositio. «Reliqua omnia ex Hieronymi versione ex Hebraeo habemus in editione vulgata.» Id probatur.

Primo, quoniam constat, B. Hieronymum primum et solum ex antiquis transtulisse ex Hebraeo in Latinum Testamentum vetus, et rursum constat, nostram editionem translationem esse ex Hebraeo in Latinum, exceptis Psalmis, Sapientia, Ecclesiastico, et Machabaeis. Quod Hieronymus transtulerit ex Hebraeo, ipse testatur lib. de vir. illustri extremo. Quod ipse primus ex antiquis, patet ex Augustino in epist. 8. et 10. et lib. XVIII. de Civit. Dei cap. 43. et ex omnibus Hieronymi praefationibus, in quibus semper deprecatur calumniam, quod ausus sit ex Hebraeo transferre. Quod post eum usque ad nostra tempora, nemo idem tentaverit, certo certius est.

Jam vero quod vulgata editio translatio sit ex Hebraeo, ipsa quodammodo clamat, dum pene ubique concordat cum Hebraeo, et a Graeco dissentit. Sunt praeterea certa indicia hujus rei fere in omnibus libris. Nam in Pentateucho, praesertim Genes. V. omnes libri antiqui, quia erant ex versione LXX expressi, continebant errorem illum de numero annorum: at nostra editio Hebraicae veritati consentit. In lib. Esther et Danielis, saepe in ipsis libris invenimus annotatiunculas B. Hieronymi dicentis, se expressisse fideliter, quae erant in Hebraeo, reliqua autem de editione vulgata, vel ex Theodotione addidisse.

Praefatione in Job dicit, in antiqua editione Latina et Graeca libri Job deesse ad 800. versus, quos ipse de Hebraeo in sua editione posuerit: at nostra editio integerrima et plenissima est, non minus quam Hebraica. Denique in Comment. Prophet., fere ubique duas versiones ponit et explicat, id est, suam quae est nostra vulgata, et aliam septuaginta interpretum.

Secundo probatur, quia illa omnia quae B. Hieronymus praefat. in Pentat., et lib. de opt. gen. interpret. dicit, non haberi in editione LXX, et se addidisse in sua translatione ex Hebraeo, in nostra vulgata editione invenimus, ut illud: Ex AEgypto vocavi filium meum,¹³ Oseae XI. et «Aspicient in me quem transfixerunt»,¹⁴ Zach. XII. et «Oculus non vidit, Deus absque te quae praeparasti expectantibus te.¹⁵ Isai LXIV.

Tertio probatur ex iis locis, quae B. Hieronymus monet se aliter vertisse, quam LXX verterint, quae in nostra editione omnia invenimus, ut ipse se vertisse dicit. In epist. 89. ad August., quae est 11. inter epistolas August., ait Jonae IV. se vertisse Hederam, ubi LXX verterunt Cucurbitam. Item in q. Hebr. in Genesim dicit, Gen. II. legendum: Complevit Deus die septima opus suum, cum apud LXX legeretur die sexta. Ibidem dicit legendum: Vocata est virago, cum apud LXX dicatur Mulier. Ibidem dicit legendum: Immisit soporem in Adam.¹⁶ cum apud LXX sit, Immisit ecstasim. Similia multa inveniuntur, tum in quaest. Hebr., tum in Comment. Prophet.

S. Gregorius quoque lib. XX. Moral. cap. 32. explicans illud: Mutatus es mihi in crudelem, dicit, antiquam translationem longe aliter habuisse, sed hanc novam ex Hebraico factam esse meliorem. At in nostra est, Mutatus es mihi in crudelem,¹⁷ Job. XXX.

Quarto probatur ex praefationibus. Nam ipse testatur in epist. ad August. jam citata, se editioni suae ex Hebraeo singulis pene libris praefatiunculas praefixisse, quas etiam nunc videmus in Bibliis vulgatae editionis, nec ullus unquam negavit eas esse Hieronymi: at certe non est credibile totum opus periisse, praeter solas praefatiunculas. Qui enim abjecerunt vel neglexerunt editionem B. Hieronymi, cur, quaeso, praefatiunculas conservarunt?

At in contrarium tria argumenta potissimum fieri solent. Argumentum primum Pauli Foro-Semproniensis et Sanctis Pagnini sumitur ex multis locis, in quibus nostra versio ab Hebraica veritate dissentit; nec enim credibile est, Hieronymum Hebraeicae linguae peritissimum in ea re labi potuisse.

Respondeo: duplici de causa accidisse, ut nostra versio ab Hebraico textu aliquando dissentire videatur. Una est, eaque longe lateque patens, incuria Librariorum, de qua re passim ipse in praefationibus suis conquitur. Altera causa est, quia saepe B. Hieronymus non tam verba, quam sensum exprimere studuit, ut faciendum esse ipse idem docet in lib. De opt. genere interpret. Exemplum sit in illis verbis Eccl. 1. Perversi difficile corriguntur, et stultorum infinitus numerus.¹⁸ Videntur enim haec verba longe aliud sonare quam Hebraica, quae ad verbum sic habent: פִּעוּת לֹא יִזְכֹּר וְחֶקֶל וְחֶסוֹן נֹא וְזֹכֵר hoc est, Perversum non poterit ad dirigere, et stultum non poterit ad numerari. Sed certe Hieronymus elegantissime sensum expressit. De hoc argumento plura dicemus in sequenti capite.

Argumentum secundum. Hieron. praefat. in Psal. et in Job, et in Paralip. admonet, se distinxisse suam editionem per asteriscos et obeliscos: at in nostra vulgata non videmus ista signa; non igitur est Hieronymi vulgata nostra editio.

Respondeo ex ipso Hieronymo in epist. ad August. sup. cit.: Hieronymum distinxisse per astericos et obeliscos eam editionem quam fecerat ex Graeco, non autem eam quam fecerat ex Hebraeo. In Psalterio igitur nostro vulgato debuissent esse asterisci et obelisci, quorum meminit Hieronymus in praefat., sed exciderunt negligentia Librariorum, neque hoc est mirum, nam etiam tempore ipsius coeperant excidere, ut patet ex illa ipsa praefat., et ex epist. ad Suniam et Fretellam. In libro autem Job et Paralipomenon nostrae editionis vulgatae nunquam fuerunt, nec esse debent asterisci vel obelisci. Hinc enim duas praefationes nos habemus tam in Job, quam in Paralipomenon, quarum prior, in qua non fit mentio asterisci et obelisci, pertinet ad nostram versionem, quae est ex Hebraeo, posterior in qua fit mentio eorum signorum pertinet ad aliam versionem, quem fecit ex Graeco.

Tertium argumentum. Multa inveniuntur in nostra editione vulgata, quae B. Hieronymus in quaestionibus Hebraicis, in lib. de opt. gen. interpret., in Comment. Prophet., et in Ecclesiasticum docet, aliter fuisse vertenda: igitur fieri non potest, ut editio nostra vulgata sit illa ipsa translatio, quam Hieronymus fecerat ex Hebraeo.

Respondeo: quatuor de causis accidisse, ut quaedam in nostro textu sint, quae B. Hieronymus reprehendit. Prima est error et negligentia Librariorum. Secunda causa est, varia significatio vocabulorum, interdum enim possunt duo significare, et B. Hieronymus modo unam, modo alteram significationem secutus est: exemplum habemus in Ecclesiaste; nam B. Hieronymus bis vertit Ecclesiastem, ut patet ex praefat. Comment. in Ecclesiast., et praefat. Proverb. Et quidem in primo translatione vertit cap. II. Cogitavi trahere carnem meam in vinum; et sic etiam in Commentario exponit: at in secunda translatione maluit vertere: Cogitavi abstrahere carnem meam a vino,¹⁹ quam lectionem nos habemus, et melior est nostra lectio. Nam verbum Hebraeum בּוּיָן potest significare in vino, seu in vinum, et etiam de vino sive a vino: nam littera בּ deservit et loco in et loco de: contextus autem magis requirit a vino, quam in vinum. Sequitur enim, ut animum meum transferrem ad sapientiam.

Quod autem littera בּ accipiatur frequenter pro בּוּיָד, id est, ex, de, ab, perspicuum est his locis, Exod. XII, vers. 43. Exod. XXXV, vers. 32. Exod. XXXVIII, vers. 8. et Levit. 8. vers. 32. et II, Paralipom. cap. XVI, vers. 6. Quod vero B. Hieronymus soleat variis modis vertere quando verba id ferant, testatur ipsemet lib. I. apolog. cont. Ruffin., ubi dicit Psalm. secundum se vertisse: Adorate pure: et tamen in Comment. exposuisse: Adorate Filium, quoniam vox Hebraea ambigua est.

Tertia causa est, quia ipsemet postea mutavit sententiam, et loca sua correxit. Ac ut exemplum aliquod proferamus, lib. de opt. gen. interpret., et praefat. in Pentat., dicit Isai. XI. non debere legi: Flos de radice ejus ascendet; sed Nazaraeus de radice ejus ascendet:²⁰ et LXX hoc nomen Nazaraei male praetermisisse, et hunc locum citari a Matthaeo cap. II. ubi dicit: Ut impleretur quod dictum est per Prophetas, quoniam Nazaraeus vocabitur:²¹ at ipse idem postea vertit, sicut verterant Septuaginta, nimirum: Et flos de radice ejus ascendet. Et in Comment. cap. XI. Isaiae, reddit rationem hujus rei, quoniam verbum Hebraeum ibi positum נָצַר scribitur per Tsade, cum Nazaraeus dicatur a verbo נָזַר per Zain, quocirca Comment. cap. II. Matth. dicit illud Quoniam Nazaraeus vocabitur, non esse desumptum ex aliquo uno Prophetae, sed ex eo, quod omnes Prophetae Dominum sanctum futurum esse praedixerunt. Pari ratione lib. V. Comment. in Isai. fatetur cap. XIX, male se vertisse Erit terra Judae AEgypto in festivitatem,²² cum potius verti debuerit, in pavorem, et hoc posteriore modo nos jam habemus in vulgata editione.

Quarta causa est, quia etsi B. Hieronymus interdum senserit, quaedam mutanda in sua versione, et ea notaverit in suis Commentariis; tamen Ecclesia postea magis judicavit veram primam versionem, et illam retinere maluit in editione vulgata. Nam lib. V. Comment. in Isa. ubi B. Hier. dicit se vertisse Festivitatem, pro Pavore, ibidem dicit se male vertisse Refraenantem, pro Lascivientem: et tamen videmus in nostra editione vulgata priorem correctionem, Hieronymi admissam, posteriorem non admissam, quod certe non videtur casu factum, sed judicio posteritatis, vel potius ipsius Ecclesiae. Et hoc modo ad multa alia responderi potest. Editio enim vulgata, quamvis maxima ex parte Hieronymi sit: tamen non est illa pura, quam ipse ex Hebraeo convertit, sed est aliquo modo mixta, additis non paucis ex versione LXX, quae in Hebraeo non inveniuntur, atque id potissimum perspicitur in lib. I. Reg. et in Proverb.

His omnibus addi potest, interdum Hieronymum videri reprehendere versionem nostram, cum tamen eam non reprehendat, sed solum explicet, quae sit vis Hebraeae vocis, ut cum in quaest. Hebr. dicit cap. I. Genesis, pro eo quod nos habemus, Spiritus Domini ferebatur super aquas:²³ in Hebraeo esse, Incubabat seu fovebat more avis.