De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Sequitur nunc altera quaestio, integrane, an corrupta et vitiata sit Hebraica editio. Ac primum haeretici hujus temporis odio editionis vulgatae, nimium tribuunt editioni Hebraicae. Calvinus enim in Antid. Conc. Trid., necnon Kemnitius in exam. ejusdem Conc.; et Georgius Major praefat. in Psal. omnia examinari et emendari volunt ad Hebraeum textum, quem purissimum fontem non semel appellant.

Quae sententia apertissime falsa est. Nam in primis Calvinus Institut. cap. VI §. 11. contendit, esse legendum Isaia IX. et vocabitur admirabilis, etc. at Hebraeus textus modo non habet vocabitur, id est וקדא sed vocabit וקדא; neque ignoravit Calvinus, meliorem hoc loco vulgatam editionem esse, quam Hebraicam. Sic enim ait: «Neque est, quod oblatrent Judaei, et sic lectionem invertant: hoc est nomen quod vocabit eum Deus, fortis, pater futuri saeculi, ac demum hoc unum Filio reliquum faciant, ut sit princeps pacis: quorsum enim tot epitheta in Deum hoc loco congesta forent?» Igitur confessione Calvini, turbidus alicubi fluit ille fons, quem ipse idem ubique purum videri volebat. Pari ratione Hierem XXIII. vult ibidem Calvinus esse legendum, et hoc est nomen quod vocabunt eum, Dominus justitia nostra. At fons Hebraicus constanter habet וקראו vocabit eum, non וקראחו vocabunt eum.

Praeterea Psalm. XXI. nemo Christianorum est qui non legat: Foderunt manus meas et pedes meos: textus vero Hebraici legunt, sicut leo בארץ non foderunt, quod dicitur בריו: item Psal. XVIII. Hebraici codices legunt: In omnem terram exivit קים, id est, linea, sive perpendiculum eorum; cum tamen LXX. verterint φθόγγος ἀντῶν: et eorum versionem approbaverit B. Paulus Rom. X. ubi hunc Psal. citat. Quid quod Hieronymus ad litteram reddidit ex Hebraeo exivit sonus eorum? ut omnino necesse sit, aut Paulum et Hieronymum reprehendere, aut certe fateri, fontem hoc loco non esse purum. Verisimile autem est legi debere קוֹל, una enim littera tantum addita, ex קים fit קוֹל. Adde, quod interdum desunt integrae sententiae in Hebraeo, cum non desint nec in versione LXX., nec in Hieronymi translatione. Exemplum habemus Exod. II. ubi deest totum illud. Alium quoque genuit, et vocavit nomen ejus Eliazer dicens: Deus patris mei auxiliatus est mihi, et liberavit me de manu Pharaonis.¹

His igitur omissis, qui Hebraico fontis nimiam puritatem falso attribuunt; aliis quoque occurrendum videtur, qui zelo quidem bono, sed nescio an secundum scientiam, omnino contendunt, Judaeos in odium Christianae Fidei studiose depravasse, et corrupisse multa loca Scripturarum. Ita docet Jacobus Episcopus Christopolitanus praefat. in Psalm., et Canus lib. II. cap. 13. de loc. Theolog.

Pugnant autem adversus hanc sententiam gravissima argumenta. Primum est Origenis in VIII. lib. in Isaiam, ut Hieronymus refert in c. 6. Isaiae, et Hieronymi ibidem qui hunc in modum ratiocinatur: Si Scripturas Hebraei aliquando corruperunt, vel id fecerunt ante Christi adventum, vel postea. Si antea; quare Christus et Apostoli nunquam eos de tam insigni crimine reprehenderunt, praesertim cum leviora non tacuerint? Quare Dominus ait Jo: V. Scrutamini Scripturas; et Matth. XXIII. Super cathedram Moysi sederunt Scribe et Pharisaei; omnia ergo quaecumque dixerint vobis servate, et facite?² Cui credibile erit, Christum ad corruptas Scripturas legendas sine ulla praemonitione homines invitasse: vel ad corruptores audiendos et sequendos amandasse? Sin autem post Christi adventum id factum est; quo pacto testimonia quae a Christo et Apostolis citantur, omnia fere inveniuntur nunc in Mose et Prophetis ut ab illis citata sunt? Numquid forte sic ea protulerunt, ut per spiritum cognoscebant depravanda postmodum a Judaeis fuisse? Igitur si nec ante, nec post Salvatoris adventum sacrae Litterae ab Hebraeis vitiatae sunt, illud certe sequitur, ut nunquam vitiatae sunt. Atque hoc Hieronymi, et Origenis argumentum est.

Alterum argumentum est S. August. in lib. XV. de Civit. Dei cap. 43. qui inde hoc probat, unde quod non videatur ullo modo credibile, Judaeos voluisse suis codicibus eripere veritatem, ut nostris detraherent auctoritatem: et etiam si voluissent, non sit verisimile potuisse. Sed verba ipsius audiamus: «Si quaeram, inquit, quid sit credibilius, Judaeorum gentem tam longe lateque diffusam, in hoc conscribendum mendacium uno consilio conspirare potuisse: et dum aliis invident auctoritatem, sibi abstulisse veritatem? An 70 homines, qui etiam ipsi Judaei erant, in uno loco positos, ipsam veritatem gentibus alienigenis invidisse, et communicato istud fecisse consilio; quis non videat, quid proclivius, faciliusque credatur? Sed absit, ut prudens quispiam vel Judaeos cujuslibet perversitatis atque malitiae tantum potuisse credat in codicibus tam multis, et tam longe lateque dispersis, vel LXX. illos memorabiles viros hoc de invidenda Gentibus veritate unum communicasse consilium.» Haec Augustinus.

Dicet aliquis, generalem istam depravationem Hebraicorum codicum post Augustini et Hieronymi tempora accidisse: proinde eorum testimonia parum ad rem praesentem facere. At Augustini rationes omni tempore locum habent Deinde si post illorum Patrum tempora depravatio illa contigisset; quae causa reddi posset, cur Psalmorum interpretatio Hieronymiana ita cum textu Hebraico, qui nunc exstat, in omnibus conveniret? et tamen de Psalmorum depravatione praecipua querimonia est. Nam ita Hieronymus vertit, sicut Judaei falsaturi erant? neque his repugnat locus Psal. XXII, ubi Hieronymus vertit, foderunt. In Massoreth enim, quem post Hieronymi tempora scripserunt, monent Rabbini in Psal. XXII. scribi debere בארי non בארי ex quo evidenter colligitur, errore Scribarum nunc legi בארי.

Argumentum tertium sumi potest ab incredibili religione Judaeorum erga sacros libros. Scribit Philo in libro de egressu filiorum Israel ab AEgypto, et citatur etiam ab Eusebio lib. VIII. c. 2. praepar. Evangel. usque ad sua tempora per spatium amplius quam duorum millium annorum, ne verbum quidem fuisse unquam in Lege Hebraeorum immutatum, et quemlibet Judaeum centies potius moriturum, quam ut pateretur Legem in aliquo mutari. De superstitione autem recentiorum Judaeorum, qui Legem fere ut numen adorant, et si aliquando in terram ceciderit, jejunium publicum inducunt; vide Joannem Isaac in responsione ad libros Lindani de optimo genere interpretandi Scripturas.

Argumentum quartum: Si Judaei falsare voluissent divinas Scripturas in odium Christianorum, sine dubio praecipua vaticinia sustulissent: id autem minime fecerunt; siquidem ea in quibus discrepant Hebraea a Graecis et Latinis, saepe nullius momenti sunt, quantum attinet ad Fidem, et religionem, et saepe codices Hebraei magis Judaeos vexant, quam Graeci aut Latini. Certe in II. Psalm. Latini et Graeci habent: Apprehendite disciplinam, ne irascatur Dominus,³ ex quo nihil aperte contra Judaeos deduci potest: at in Hebraeo est, נשקל בד Osculamini Filium ne irascatur, id est, reverentiam exhibite Filio Dei ne ipse irascatur, etc. qui locus est invictissimus contra Judaeos. An ne igitur credibile erit Judaeos mutasse Scripturam, ut luculentius Dei Filio testimonium perhiberet? Item Isaïae LIII. ubi nos habemus: Et nos putavimus eum quasi leprosum, et percussum a Deo, et humilitatem,⁴ in Hebraeo legi potest, percussum Deum, et humiliatum, וּמַעֲנָה בְּמַה אֶהוּם quod certe magnum negotium Judaeis facessit, qui Christum futurum esse Deum non credunt.

Quintum et ultimum argumentum a providentia ducitur, qua Deus Ecclesiae suae semper prospicit. Non enim verisimile est, Deum id passurum fuisse, ut verba tot illustrium Prophetarum generaliter falsarentur, praesertim cum ad hunc finem Judaeos disperserit per totum orbem terrarum, et circumferre eos voluerit libros Legis et Prophetarum, ut inimici nostri Christianae veritati testimonium praeberent. Observavit id Sanctus Justinus in oratione exhortatoria, et Sanctus Augustinus lib. XVIII. De Civit. Dei cap. 45. et ex Psal. LVIII. manifeste deducitur: Ne occidas eos, nequando obliviscantur populi mei, disperse illos in virtute tua, etc..⁵ Ideo enim dispersi sunt Judaei libros sacros circumferentes, ut cum Pagani non credunt ea, quae dicimus de Christo esse praedicta, sed a nobis ejusmodi vaticinia conficta, mittamus eos ad inimicos nostros Judaeos, qui vaticinia secum ferunt.

At contra objiciunt. Primo Patrum testimonia, ut Justini in dial. cum Triph. Eusebii lib. IV. hist. cap. 18. Origenis hom. 12. in Hierem., Chrysost. hom. 5. in Matth. et Hieronym. in epist. 89. ad August., in c. V. Michaeae, et in cap. III. ad Galatas, qui suspicantur, Judaeos quaedam erasisse ex Hebraicis codicibus, quaedam in odium Christianorum corrupisse.

Respondeo: Justinum et Eusebium nusquam scripsisse, ab Hebraeis textum Hebraicum esse corruptum, sed textum Graecum LXX. interpretum. Verba Justini haec sunt in dial. cum Triph.: «Ac, inquit, quod illi multos et integros prorsus locos illarum ex translatione eorum, qui cum Ptolomaeo fuere Seniorum sustulerint, in quibus clare hunc ipsum crucifixum Deum, et hominem esse, eumque in cruce pendere et mori pronuntiatum esse ostenditur, scire vos volo.» Haec Justinus. Neque usquam alibi scribit quidquam de corruptione textus Hebraici. Eusebius autem nihil dicit aliud, quam convictum a Justino Triphonem fuisse, maiores suos e Scripturis quaedam capitula abstulisse. Quod non aliter intelligendum est, quam ut ipse Justinus verbis suis exposuit.

Origenes quoque aperte loquitur de corruptione versionis LXX., dicit enim, sublatam a Judaeis in versione Septuaginta vocem Juda in illo Hierem., XVII. Peccatum Juda scriptum est stylo ferreo: et positum, Peccatum eorum scriptum est stylo ferreo.⁶ Sic enim Origenes loquitur: «Deinde alia sequitur prophetia, quam nescio quare apud LXX. non invenientes, in caeteris editionibus, quae cum Hebraeo sermone consentiunt, reperimus.» Et infra: «Judaei, qui exemplaria nonnulla falsarunt, etiam in hoc loco pro peccato Juda, peccatum eorum posuerunt.» Cujus etiam corruptionis meminit Hieronymus in hunc locum Hieremiae.

Porro Chrysostomus loquitur de interpretibus Judaeis, id est, Aquila, Symmacho, et Theodotione, qui in suis interpretationibus de Hebraeo in Graecum multa perperam posuerunt in odium Christianae Fidei, et in reprehensionem LXX Interpretum. De quibus etiam loquitur B. Hieronymus in epistol. ad August., quae est XI. inter epistolas Augustini, ubi dicit, se voluisse ex Hebraeo vertere divinos libros, ut restitueret quae Judaei, vel omiserant, vel corruperant. Idem autem Hieronymus in Commentariis citatis dubitat, non asserit. At in Commentariis Isaïae, quae posterius scripsit, ut patet ex praefat. Comment. in Isa. et ex lib. de vir. illustr. extremo, aperte ridet eos, qui putant Hebraeos codices esse falsatos.

Secundo objiciunt confessionem Judaeorum, qui passim affirmant, multa a quibusdam suis sapientibus mutata esse in sacris libris; et eas mutationes vocant correctionem Scribarum רִקְיָן סוֹפְרִים.

Respondeo dupliciter. Primum, forte non esse verum, ullam emendationem Bibliorum factam a Scribis. Origo enim hujus sententiae est Thalmud, qui liber est fabulosissimus. Quare nec Epiphanius nec Hieronymus, qui sunt antiquiores libro Thalmud, unquam meminerunt hujus Tikun Sophrim.

Addo deinde, si Tikun Sophrim non est fabula, non esse corruptionem, sed veram emendationem, non factam a quibuscumque Scribis, sed ab Esdra, et aliis sanctis Propbetis, qui post reditum a captivitate libros sacros reparaverunt, qui, ut Judaei perhibent, Concilium celebraverunt, quod ipsi vocant magnam synagogam, quia magni viri interfuerunt, et in eo libros sacros, qui tempore captivitatis dispersi et depravati fuerant, suae integritati restituerunt. Certe in editione nostra vulgata ista loca ita habentur, ut Scribae dicuntur correxisse; et B. Hieronymus in Comment. in Prophet. eodem modo ista loca se legisse significat.

Aiunt Gen. XVIII. ubi nunc habemus: Abraham adhuc stabat coram Domino,⁷ olim fuisse: Dominus adhuc stabat coram Abraham: sed a Scribis locum fuisse mutatum. At vulgata editio priorem lectionem retinet. Item Num. XI ubi nunc habemus: Inveniam gratiam in oculis tuis, et non videam⁸ בְּרַעְהָוֹ hoc est, malum meum: dicunt esse correctionem Scribarum, et antea fuisse בְּרַעְהָךָ malum tuum. Caeterum priore modo legit editio vulgata.

Aiunt praeterea Oseae. IX. olim fuisse בְּהָם בְּעָלַי, id est, in carne mea ex eis: Scribas autem correxisse בְּשׁוּרַי בְּהָם cum recessero ab eis.⁹ At vulgata editio habet Cum recessero ab eis; et sic etiam legit B. Hieronym. Item aiunt Habacuc I. antea fuisse. Numquid non tu a principio Domine Deus meus sancte meus, לֹא הָמוּת non morieris?¹⁰ Scribas autem correxisse לֹא נָמוּת non moriemur. At hoc ultimo modo habet editio vulgata, et sic etiam legit B. Hieronymus. Aiunt quoque Malach. I. fuisse: Et exsufflastis אִוִּיתִי me: Scribas vero correxisse, Et exsufflastis אִוִּיתִי illud.¹¹ At certe vulgata Latina editio cum Hieronymo et septuaginta Senioribus non habet, Me, sed, Illud, aut Illa. Idem dico de aliis correctionibus Scribarum, quas collegit Prochetus in I. lib. De victoria contra Judaeos, et Figuerola Valentinus cap. III. partis primae libri sui contra Judaeos.

Ex quo apparet, imprudenter quosdam, dum se Hebraeos oppugnare credunt, Ecclesiam ipsam oppugnare. Si enim illae correctiones Scribarum sunt Hebraici textus corruptiones, sequitur aperte, vulgatam quoque editionem esse corruptissimam: quam tamen nobis Ecclesia pro versione authentica tradidit.

Tertio, objiciunt, in Psalm. XIII. deesse octo versiculos in omnibus impressis Hebraeis codicibus, nimirum illos:

Sepulchrum patens est guttur eorum.
Linguis suis dolose agebant.
Venenum aspidum sub labiis eorum.
Quorum os maledictione, et amaritudine plenum est.
Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem.
Contritio et infelicitas in viis eorum.
Et viam pacis non cognoverunt.
Non est timor Dei ante oculos eorum.¹²

Qui tamen citantur ab Apostolo Rom. III. et habentur apud Septuaginta. Hoc autem non videtur potuisse accidere ex negligentia scriptorum, sed ex pura malitia Judaeorum, qui hos versus detraxerunt ex Hebraeo, ut ostenderent, Apostolum nostrum non fideliter protulisse testimonium Psalmi.

Respondit B. Hieronymus ad hanc objectionem, quae ipsi etiam olim facta fuerat, in praefat. lib. XVI. in Isaiam, hos versus non pertinere proprie ad Psalm. XIII. sed ab Apostolo allegari ex variis Scripturae locis; deinde ab aliquo alio ex Apostolo in Psalterium esse translatos. Inveniuntur enim primus, et secundus eorum versuum Psalm. V. tertius Psalm. CXXXIX. quartus Psalm. IX. quintus, sextus et septimus habentur Isaiae LIX. ultimus Psalm. XXXV. Atque ibidem addidit Hieronymus, hos versus non esse in interpretatione LXX, nec ullum Graecum auctorem in suis Commentariis hos versus exponere voluisse. Origenes quoque in Comment. cap. III. epist. ad Rom. dicit, Apostolum hos versus sumpsisse ex variis Scripturae locis. Quibus verbis manifeste significat, eos versus nec in Hebraeo textu, nec in LXX Seniorum interpretatione reperiri.

Sed instant et probant, aliquando hos versus fuisse in Hebraeo, quia nunc reperiantur in quodam codice vestutissimo Anglicano. Respondeo: illos versus codicis Anglicani manifeste esse addititios. Nam nec verba sunt omnia Hebraica, ut illud סוֹרָה בַּיָּל sors: nec etiam phrasis, praesertim in illo versu; אֶעֱרֹר פָּנֵיהֶם אֱלֹהִים וּסְרֹרָה מֵרָאָה quorum os dolus et amaritudo implevit. Non enim Hebraei verbum ad finem collocare solent. Vide plura de hac re in libro notationum ad varias lectiones vulgatae editionis Francisci Luae Brugensis.

Dices, si ita est, cur Ecclesia in editione vulgata hos versiculos esse patitur? Nimirum ea de causa, quoniam sunt etiam ipsi sacrae Scripturae partes quaedam; et quoniam sine turbatione et scandalo populi non possent auferri, cum longo jam tempore ibi fuerint: quomodo etiam patitur nonnullos errores typographorum.

Ultimo objicit Canus, evidens esse ab Hebraeis corruptos esse divinos codices, quia Gen. VIII. in Hebraeo legitur: Corvus egrediebatur, et revertebatur; cum vulgata editio, et LXX, et omnes Patres legant, non revertebatur.¹³ Respondeo: in Hebraeo non haberi, et revertebatur, sed יֹצֵא וְנָחָר וָאָרָב, hoc est, et exiit exeundo redeundo, donec siccarentur aquae; quod non significat, corvum rediisse intra Arcam, sed volitasse circa Arcam eundo et redeundo ad tectum Arcae, et inde abeundo, idque saepius donec siccarentur aquae; cum quo bene cohaeret, quod egrediebatur, et non revertebatur, nimirum intra Arcam. Adde, quod etiam non desunt Latini codices, qui habeant, egrediebatur et revertebatur: ut ex variis lectionibus ad Biblia Lovaniensia annotatis cognosci potest.

His ergo duabus sententiis refutatis, restat tertia, quam ego verissimam puto, quae est Driedonis lib. II. De Ecclesiast. dogmat. et Scriptur. cap. 1., et aliorum qui docent, Scripturas Hebraicas non esse in universum depravatas, opera vel malitia Judaeorum; nec tamen esse omnino integras et puras, sed habere suos quosdam errores, qui partim irrepserint negligentia, vel ignorantia Librariorum, praesertim cum in Hebraeo facile sit errare ob litteras quasdam simillimas, quales sunt; ב et כ et ד et ה, ח, et ת: י et י; partim ignorantia Rabbiorum qui addiderunt puncta. Cum enim possint dictiones Hebraicae variis modis legi, si punctis careant; non est mirum, si aliquando ipsi quoque in notatione punctorum a vero aberraverint. Potest etiam fieri, ut ex pravo affectu, et odio in Christum ea lectio interdum ipsis magis probata sit, quae minus Christianis favebat.

Caeterum non tanti momenti sunt ejusmodi errores, ut in iis quae ad Fidem et bonos mores pertinent, Scripturae sacrae integritas desideretur. Plerumque enim tota discrepantia variarum lectionum in dictionibus quibusdam posita est, quae sensum aut parum, aut nihil mutant. Errores autem qui ex additione punctorum acciderunt, nihil omnino veritati officiunt: puncta enim extrinsecus addita sunt, nec textum mutant. Itaque possumus, si volumus, puncta detrahere, et aliter legere.