De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Nunc ut ad probationem veniamus, tria demonstrare conabimur. Primum, Scripturas sine Traditionibus nec fuisse simpliciter necessarias, nec sufficientes. Secundo Traditiones apostolicas, non solum de moribus, sed etiam de Fide reperiri. Postremo, qua via certi esse possimus de veris Traditionibus.

Primum probo ex variis aetatibus Ecclesiae. Nam ab Adam usque ad Mosen fuit Ecclesia Dei aliqua in Mundo, et colebant homines Deum Fide, Spe, et Charitate, et externis ritibus, ut patet ex Genesi, ubi introducuntur Adam, Abel, Seth, Enoch, Noe, Abraham, Melchisedech, et alii homines justi, et ex Augustino lib. XI. Civit. Dei, et sequentibus, ubi deducit Civitatem Dei ab initio Mundi usque ad finem: at nulla fuit Scriptura divina ante Mosem, ut patet; tum quia omnium consensu Moses est primus scriptor sacer; tum quia in Genesi non fit mentio doctrinae scriptae, sed solum traditae, Gen. XVIII, Scio, inquit Deus, quod Abraham praecepturus sit filiis suis, et domui suae post se, ut custodiant viam Domini.¹ Igitur annis bis mille conservata est religio sola Traditione; non igitur Scriptura simpliciter necessaria. Quomodo enim conservari potuit antiqua illa religio sine Scriptura ad duo millia annorum, ita potuit doctrina Christi conservari sine scriptura ad mille quingentos. Deinde a Mose usque ad Christum per alia duo annorum millia, exstiterunt quidem Scripturae, tamen eae solae erant Judaeorum, reliquae autem gentes, in quibus etiam erat apud aliquos vere religio, et Fides, sola Traditione non scripta utebantur.

Nam quod, praeter Judaeos, multi alii ad Ecclesiam pertinerent, patet ex Job, et amicis ejus. Item ex Augustino, qui hoc constanter asserit lib. II. De pecc. orig. cap. 24. et lib. I. De praedest. Sanctor. cap. 9. et lib. XVIII. Civit. Dei, c. 47. et in ipso populo Dei, etsi Scripturae exstarent, tamen magis utebantur Judaei Traditione quam Scriptura, ut patet ex illo Exod. XIII. Narrabis filio tuo in illo die dicens, hoc est, quod fecit Dominus etc. Deuter. XXXII. Interroga patrem tuum, et annuntiabit tibi, maiores tuos, et dicent tibi. Job. VIII. Interroga generationem pristinam, et diligenter investiga patrum memoriam. Judicum VI. Ubi sunt mirabilia, quae narraverunt patres nostri? Psalm. XLIII, Deus, auribus nostris audivimus, patres nostri annuntiaverunt nobis opus quod operatus etc. Psalm. LXXVII. Quanta mandavit patribus nostris nota facere ea filiis suis, ut cognoscat generatio altera: filii qui nascentur, et exurgent, et narrabunt filiis suis. Eccles. VIII. Non te praetereat narratio seniorum, ipsi enim didicerunt a patribus suis.² Et tamen fuit Ecclesiasticus ex ultimis Scriptoribus Testamenti veteris.

Causa autem cur uterentur Hebraei magis Traditione quam Scriptura, videtur fuisse, quia usque ad tempora Esdrae, Scripturae non erant redactae ad formam librorum, ut facile et commode haberi possent, sed erant dispersae in variis annalibus et chartis, et interdum ex negligentia sacerdotum longo tempore non inveniebantur, ut patet ex IV. Reg. XXII, ubi narratur tanquam novum quid, quod in diebus Josiae fuerit inventum unum volumen Legis Domini in Templo. Esdras autem post captivitatem omnia collegit, et simul in unum corpus redegit, addens in Deuteronomio ultimum caput de vita Moysis, et quaedam alia hinc inde ad historiae continuationem. De quo vide Theodoretum praefat. in Psalm. Bedam in c. 9. lib. I Esdrae, et Petrum Antonium Beuter annotat. 9. de sac. Script.

Porro a Christi adventu per annos multos fuit Ecclesia sine Scripturis, ita ut adhuc suo tempore scribat Irenaeus lib. III, cap. 4. fuisse Gentes aliquas Christianas, quae solis Traditionibus sine Scriptura optime viverent. Igitur ex hac deductione satis apparet, Scripturas non esse simpliciter necessarias. Quod autem Chrysostomus dicit hom. I, in Matth., Scripturas non fuisse necessarias Patriarchis et Apostolis: tamen nobis propter hominum corruptionem esse necessarias; intelligitur de necessitate non simpliciter, sed ad bene esse, id est, de utilitate: nam alioqui etiam tempore Patriarcharum et Apostolorum multi improbi fuerunt.

Quod autem Scripturae non omnia ita contineant, ut sufficiant ipsae sine alia Traditione, probo primo: quia vel totus canon Scripturarum simul sumptus est sufficiens, vel singuli libri per se sunt sufficientes. Non potest Kemnitius dicere, quod singuli libri per se sint sufficientes; nam tunc falsum esset quod dicit, Traditionis usum fuisse in Ecclesia usque ad complementum totius canonis Scripturarum. Praeterea videmus, Evangelistas non singulos omnia continere. Nam Joannes nihil scripsit de Annuntiatione, Nativitate, Circumcisione, Epiphania Domini, et aliis multis rebus: idem de aliis dici potest. Item, si unus liber continet sufficienter omnia, quid opus fuit tot libris? Denique ipsi aperte dicunt, totum canonem esse necessarium ad hoc, ut sufficiens doctrina habeatur. At neque id vere affirmari potest. Nam multi libri vere sacri et canonici perierunt; igitur non habemus, nec habuimus a 1500 annis, sufficientem doctrinam, si tota sita est in Scripturis. Nam ex Testamento veteri multos libros periisse docet Chrysostomus hom. 9. in Matth. in illud, Nazaraeus vocabitur: «Multa,» inquit, «ex Propheticis periire monumentis, quod de historia Paralipomenon probare possibile est. Desides enim cum essent Judaei: nec desides modo, sed etiam impii, alia quidem perdiderunt negligenter, alia vero tum incenderunt, tum conciderunt.» Idem docet hom. 7. in priorem ad Cor. neque responderi potest, illa omnia quae perierant fuisse reparata per Esdram: nam Chrysostomus vult probare, nunc non omnia exstare vaticinia Prophetarum, et probat, quia Judaei multa amiserunt.

Praeterea Esdras non reparavit libros perditos, sed emendavit et collegit eos qui exstabant I, Paralip. ult: Gesta autem David, inquit, priora, et novissima scripta sunt in libro Samuelis Videntis et in libro Nathan Prophetae, atque in volumine Gad Videntis. Et II Paralip. IX. Reliqua autem opera Salomonis scripta sunt in verbis Nathan Prophetae, et in libris Aie Silonitis, in visione quoque Addo Videntis. Et lib. III Reg. IV. Locutus est Salomon tria millia parabolas, et fuerunt carmina ejus quinque millia.³ Ubinam sunt haec omnia? Ex Testamento novo probabile est periisse epistolam Pauli ad Laodicenses cujus ipse meminit aliquorum opinione, Colos. ult. et sine dubio aliam ad Corinth. cujus mentio fieri videtur I. Cor. V, in illis verbis Scripsi vobis in epistola:⁴ et facile potest fieri, adhuc aliqua alia periisse. Viderint ergo haeretici, unde resarcient tam insignem defectum.

Secundo, probatur hoc idem ex discrimine, quod est inter praedicationem, et Scripturam Apostolorum. Nam si Christo et Apostolis fuisset propositum verbum Dei coarctandi et restringendi ad Scripturam: in primis rem tanti momenti Christus aperte praecepisset, et Apostoli alicubi testarentur, se ex Domini mandato scribere, quemadmodum ex Domini mandato in toto orbe docuerunt: at id nusquam legimus. Deinde, ad praedicandum viva voce non expectarunt Apostoli oblatam occasionem, vel necessitatem; sed sponte sua, et ex proprio instituto perrexerunt: at ad scribendum nonnisi necessitate quadam coacti animum applicuerunt.

Matthaeum, scribit Euseb. lib. III, hist. cap. 24. vel c. 18. in alia editione, ea occasione scripsisse, quia cum praedicasset Hebraeis, et ad Gentes ire pararet, ut ille judicavit, si iis, quos corpore deserebat, aliquod memoriale doctrinae suae et praedicationis relinqueret. Marcum, refert idem Euseb. lib. II, hist. cap. 15. nec sponte sua, nec a Petro (cujus discipulus erat) jussum, sed compulsum precibus Romanorum scripsisse Evangelium. Lucam, idem Euseb. tradit lib. III, histor. cap. 24. ideo solum scripsisse, quia viderat multos alios temere praesumpisse ea litteris mandare, quae non perfecte noverant, ut nimirum nos abstraheret ab incertis aliorum narrationibus.

Joannem, scribit idem Euseb. ibidem, usque ad extremam senectutem sine ulla Scriptura Evangelium praedicasse, et addit Hieronymus in lib. de Script. Eccles., tandem eum compulsum fuisse ab Asiae Episcopis Evangelium scribere propter Ebionitarum haeresim tunc exorientem. Itaque nisi Ebionis haeresis exstitisset, Joannis Evangelium fortasse non haberemus, quemadmodum nec alia tria, nisi praedictae occasiones oblatae fuissent. Recte enim, scribit Eusebius loco notato, solum duos ex Apostolis duodecim Evangelium scripsisse, et eos neces sitate quadam ad hoc provocatos.

Ex quo manifeste colligitur, Apostolos non de scribendo, sed de praedicando Evangelio primaria intentione cogitasse. Praeterea, si doctrinam suam litteris consignare ex professo voluissent, certe Catechismum, aut similem librum confecissent. At ipsi vel historiam scripserunt, ut Evangelistae, vel epistolas ex occasione aliqua, ut Petrus, Paulus, Jacobus, Judas, Joannes, et in iis nonnisi obiter disputationes de dogmatibus tractaverunt. Denique, vel singuli Apostoli edidissent scriptam doctrinam Evangelicam, dum singuli haberent curam alicujus provinciae, vel certe omnes simul congregati, antequam discederent, in suas provincias communem aliquem librum edidissent, sicut constat eos communiter Symbolum Fidei composuisse, quod tamen non scripserunt, sed viva tantum voce tradiderunt, ut docent B. Irenaeus lib III, cap. 4. B. Hieronymus in epist. ad Pammach. cont. error. Jo. Hierosolym. Et B. Augustinus lib. De Fide et oper. cap. 9. B. Ambrosius epist. 81. ad Siricium, B. Leo epist. 13. ad Pulcheriam, Ruffinus et B. Maximus in exposit. Symb.

Probatur tertio ex multis, quae ignorari non possunt, et tamen in Scripturis non continentur. At primum, tempore Testamenti veteris sine dubio non minus foeminae, quam viri remedium aliquod habebant, quo a peccato originali purgarentur; et tamen pro masculis instituta erat circumcisio secundum multorum opinionem, quid autem esset pro foeminis, nusquam habet Scriptura.

Deinde, eodem tempore non est ullo modo credibile, non fuisse remedium ullum pro masculis morientibus ante octavum diem, quo solo poterant circumcidi, et tamen nihil exstat de hac re in Scriptura.

Tertio, gentiles multi salvari poterant, et salvabantur tempore Testamenti veteris, et vere ad Ecclesiam pertinebant, ut supra ostendimus; et tamen nihil prorsus de eorum justificatione a peccato originali, aliisque peccatis in Scriptura habetur.

Quarto, necesse est nosse, exstare libros aliquos vere divinos, quod certe nullo modo ex Scripturis haberi potest. Nam etiamsi Scriptura dicat, libros Prophetarum, et Apostolorum esse divinos, tamen non certo, id credam, nisi prius credidero, Scriptu ram, quae hoc dicit, esse divinam. Nam etiam in Alcorano Mahumeti passim legimus, ipsum Alcoranum de coelo a Deo missum, et tamen ei non credimus. Itaque hoc dogma tam necessarium, quod scilicet aliqua sit Scriptura divina, non potest sufficienter haberi ex sola Scriptura. Proinde cum Fides nitatur verbo Dei, nisi habeamus verbum Dei non scriptum, nulla nobis erit Fides.

Quinto, non satis est scire, esse Scripturam divinam, sed oportet scire quae sit illa: id quod nullo modo potest haberi ex Scripturis. Quomodo enim colligemus ex Scriptura, Evangelia Marci et Lucae esse vera, Evangelia Thomae et Bartholomaei esse falsa? cum ratio potius dictet, magis credendum libro praeferenti titulum Apostoli, quam non Apostoli.

Et unde colligam, epistolam ad Romanos esse vere Pauli, epistolam ad Laodicenses, quae nunc circumfertur, non esse Pauli? cum utraque praeferat titulum Pauli, et cum Paulus in epist. ad Coloss. cap. ult. dicat, se scripsisse ad Laodicenses, nusquam autem dicat, se scripsisse ad Romanos.

Sexto, oportet etiam non solum scire, qui sint libri sacri, sed etiam in particulari istos, qui sunt in manibus, esse illos. Non enim satis est, credere, Evangelium Marci esse verum, Evangelium Thomae non esse verum, sed oportet etiam credere, hoc Evangelium, quod nunc legitur nomine Marci, esse illud verum, et incorruptum quod scripsit Marcus, quod certe ex Scripturis haberi non potest. Quomodo enim ex Scriptura colligam, hoc Evangelium non esse suppositum, ut dicunt Mahumetani, vel certe totum depravatum, ut dicebant olim Manichaei, et nunc Anabaptistae?

Ad haec tria respondet Calvinus lib. I. Instit. c. 7. §. 1. et 2. Scripturas sacras discerni a non sacris per se, ut lucem a tenebris, dulce ab amaro. At contra: nam si ita esset, cur Lutherus judicaret epistolam Jacobi stramineam, et Calvinus Apostolicam? Ideo addit Calvinus ibid. §. 4. non omnibus apparere hanc differentiam Scripturarum, sed solum habentibus spiritum: nam etiam lucem a tenebris non discernit caecus. At contra, nam Calvinus ibidem cap. 9. §. 1. contendit, Apostolos et primae Ecclesiae Fideles habuisse verum spiritum: sed illi judicabant librum Sapientae esse sacrum, ut Augustinus testatur quem. De praedest. c. 14, tamen librum Calvinus, qui etiam spiritum jactat, vult esse profanum.

Praeterea, Veteres uno ore testantur, non aliunde nos habere Scripturam esse divinam, et qui sint libri sacri, quam ex Traditione non scripta. Sic apud Euseb. lib. VI, hist. cap. 10, Serapion rejicit quaedam falso inscripta Petro, quia per Traditionem acceperat, nihil tale scripsisse Petrum. Et cap. 11. Clemens Alexandrinus secundum Traditionem sibi a senioribus commendatam, docet quae sint vera Evangelia. Et cap. 18. Origines: «Ex Traditione, inquit, didici de quatuor Evangeliis, quod haec sola etc.» Basilius quoque lib. De Spir. sanct. c. 27. dicit, si Traditiones non scriptae negligentur, fore ut Evangelium etiam magnum detrimentum patiatur. Denique, Augustinus lib. cont. ep. fundam. c. 5. clare dicit, se Evangelio non crediturum, nisi Ecclesia id praecipiat.

Sed instat Calvinus: fundamentum Ecclesiae sunt Scripturae Apostolorum et Prophetarum, Ephes. II. igitur non credimus Scripturas esse divinas ex Traditione Ecclesiae, quia tunc fundamentum Scripturae esset Ecclesia. Respondeo: Apostolum non dicere, scripta Apostolorum et Prophetarum esse fundamentum, sed Apostolos et Prophetas. Isti autem non solum scripserunt, sed etiam ore tradiderunt, et docuerunt se scripsisse. Atque ita ex verbo Apostolorum non scripto, et per Ecclesiam nobis tradito cognoscimus, quod sit verbum Apostolorum scriptum. Sed de his diximus libro superiore.

Brentius igitur in Prolegomenis, non inve niens exitum, fatetur, hanc unam et solam Traditionem non scriptam esse recipiendam. Et idem docet Kemnitius, tractans secundum genus Traditionum, in Exam. Concil. Trid. At, si ita est, non igitur sola Scriptura sufficiens est, ut ipsi tam saepe et tam serio docent: si enim destituatur hac Traditione non scripta, et Ecclesiae testificatione, parum proderit. Praeterea si haec Traditio ad nos pervenire potuit, cur non per eamdem viam potuerunt etiam aliae pervenire? Denique, vel haec Traditio est verbum Dei, vel non: si non; igitur non habemus Fidem, Fides enim verbo Dei nititur: si sic, cur ergo clamant, nullum esse Dei verbum nisi scriptum?

Septimo, necesse est, non solum Scripturam posse legere, sed etiam intelligere: at saepissime Scriptura ambigua et perplexa est, ut nisi ab aliquo qui errare non possit, explicetur, non possit intelligi; igitur sola non sufficit. Exempla sunt plurima: nam aequalitas divinarum personarum; processio Spiritus sancti a Patre et Filio ut ab uno principio; peccatum originis; descensus Christi ad inferos, et multa similia deducuntur quidem ex sacris Litteris, sed non adeo facile ut si solis pugnandum sit Scripturae testimoniis, nunquam lites cum protervis finiri possint. Notandum est enim, duo esse in Scriptura, voces scriptas, et sensum in eis inclusum: voces sunt quasi vagina; sensus est ipse gladius spiritus. Ex his duobus primum habetur ab omnibus: quicumque enim novit litteras, potest legere Scripturas: at secundum non habent omnes, nec possumus in plurimis locis certi esse de secundo, nisi accedat Traditio. Et hoc forte dicere voluit Basilius de Spir. sanct. cap. 27. cum ait, sine Traditionibus non scriptis Evangelium esse purum nomen, id est, esse tantum voces et verba sine sensu.

Octavo credendum est, Beatam Mariam semper fuisse Virginem, contra errorem Helvidii, ut semper tota Ecclesia credidit; et tamen nullum de hac re est in Scripturis testimonium.

Nono credendum est, in novo Testamento Pascha esse celebrandum die Dominico; nam haeretici habiti sunt ab Ecclesia antiqua Quartodecimani: et tamen nihil prorsus de hac re exstat in Scripturis. Idem dici posset de multis aliis.

Decimo credere oportet, et credunt nobiscum Lutherani et Calvinistae contra Anabaptistas, Baptismum parvulorum esse ratum: id autem ex solis Scripturis, nec Catholici probant, nec Lutherani probare ullo modo possunt. Nam illi existimant, Baptismum sine Fide actuali propria nihil valere, et propterea credunt, infantes dum baptizantur actu credere, id quod non solum Lutherus docet in cap. 3. ad Gal. et Kemnitius in Exam. sess. VII. Conc. Trid. sed et Synodus generalis Lutheranorum Württembergae habita definivit: at hoc nullo modo ex Scripturis probari potest. Ubi enim, quaeso, Scriptura indicat, infantes uti ratione ante usum rationis dum baptizantur? Hinc videlicet Anabaptistae Lutheranos redigunt ad miras angustias, et cogunt eos, velint nolint, ad Traditionem et usum Ecclesiae recurrere.

Undecimo credit Lutherus Purgatorium esse. Sic enim ait in assert. art. 37. «Ego tamen et credo Purgatorium esse, et consulo suadeoque credendum.» Et tamen in art. illo 37. asserit, Purgatorium non posse probari ex sacris Litteris.

Denique credunt omnes haeretici hujus temporis, nullum esse verbum Dei nisi scriptum: at hoc certe in tota Scriptura nusquam invenitur. Quod enim praecipue solent adferre ex Deuter. IV. Non addetis ad verbum quod vobis loquor nec auferetis ex eo,⁵ nihil eos juvat, non enim dicit Moses ex verbo scripto, sed, ex verbo quod loquor.