De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Nona haeresis Evangeliorum libros in universum fere repudiat. Auctores hujus erroris bifariam dividuntur. Nonnulli enim in ea haeresi sunt, ut neque ab Apostolis, neque ab aliis discipulis Domini scripta esse Evangelia arbitrentur, sed a quibusdam impostoribus, qui multa falsa veris admiscuerint, et tamen haec sua commenta pro scriptis Apostolicis venditaverint. Ita sensisse atque scripsisse Faustum Manichaeum, auctor est S. Augustinus lib. XXXII, Contra Faustum, cap. 2. et lib. XXXIII, cap. 3. Nonnulli vero Evangelia quidem, ab Apostolis scripta esse non negant, sed ea tamen plurimis in locis, vel ipsa secum, vel cum veritate pugnare contendunt: propterea quod Apostoli partim, ut homines interdum erraverint, partim studiose magistri sui gloriam fictis narrationibus ornare non dubitaverint.

Atque haec sententia permultos habuit patronos. Primum Ethnicos, teste Augustino II. Retract. c. 16. deinde Julianum apostatam, teste Cyrillo lib. X. in Julianum; tum Mahumetem Pseudoprophetam, teste Joanne Damasceno, libro De centum haeresibus; denique etiam nostris temporibus Othonem Brunfelsium, teste Joanne Cochlaeo libro De Scripturae et Ecclesiae auctoritate, cap. 3 et 4.

Ac priorem quidem haeresim, qui est Manichaeorum, S. Augustinus, lib. XXXII Contra Faustum, c. 16 et 21. et lib. XXXIII c. 7, duplici ratione confutat: Primum, quod Manichaei, cum ex Evangeliis errores suos confirmare nitantur, et tamen eadem Evangelia ab impostoribus quibusdam scripta esse contendant; ita sane agere videantur, ac si quis testem suum prius dicat falsitate esse corruptum, et tunc demum eum producat ad testimonium.

Deinde, quoniam si ex tam clara tot saeculorum sibi invicem succedentium contestatione continua, non satis probatur, Apostolorum esse eas litteras, quas Apostolorum dicit, et tenet Ecclesia ab ipsis Apostolis propagata, et per omnes gentes longe lateque diffusa; omnium litterarum atque librorum fides pereat necesse sit. Siquidem Hippocratis libros, Platonis, Aristotelis, Ciceronis, Varronis, aliorumque hujusmodi auctorum, unde constat esse ipsorum? Unde, si quis hoc neget; nec saltem refellitur, sed ridetur; nisi quia sic eos ab ipso eorum tempore usque ad hoc tempus successionis series commendavit, ut plane sit hac de re dubitare dementis?

Alteram deinde haeresim hisce argumentis idem Augustinus lib. I De consen. Evangel. cap. 7 et 8, non minus breviter, quam acute refellit: Primum, si de Pythagora atque Socrate, qui nihil ipsi suum scripserunt, discipulis eorum scribentibus credimus; quae causa est, cur Apostolis de magistro suo scribentibus non sit fides habenda? An illi fortassis, quoniam sapientes erant, discipulos facere veraces potuerunt; non potuit veraces facere discipulos Christus, qui, ipsis etiam consentientibus, sapientia omnibus praestitit?

Deinde cum illi ipsi, qui falsa scripsisse Apostolos clamant, Christum sapientissimum hominem fuisse censeant, neque id aliunde, quam ex Apostolorum litteris discere potuerint; an non satis perspicue convincuntur, Apostolorum libris modo credere, modo non credere, non rationis judicio, sed arbitrio voluntatis? Praeterea si magistri gloriam discipuli nimis cupide scriptis suis amplificare studuissent, debebant certe crucis ignominiam aut silentio tegere, aut attingere quam brevissime: in reditu vero ab inferis, atque ascensione in coelum explicanda orationem longissimam ponere. Quo igitur consilio Evangelistae omnes resurrectionem atque ascensionem vix commemorant; in exponendis vinculis, flagellis, cruce, contumeliis, dedecore, cruciatibus, quam diutissime immorantur? Nimirum non magistri laudes falsa narratione prosequi, sed Christi sermones, resque ab eo gestas simpliciter ac vere litteris commendare propositum habuerunt.

Decima haeresis tres Evangelistas recipit, Matthaeum, Marcum, Lucam, Joannem ut illis contrarium repudiat. Hanc haeresim sine nomine auctoris Philastrius refert c. 60. sed Alogianorum, sive Alogorum dici posse, censet Epiphanius haeres. 51, quem sequitur S. Augustinus haeres. 30.

Undecima haeresis solum Matthaeum ex Evangelistis probat: auctorem hujus haeresis Ebionem fuisse, scribit Irenaeus lib. I, cap. 26. Vide etiam de hac re Epiphanium haeres. 30, et Eusebium lib. III hist. Eccles. cap. 21.

Duodecima haeresis, quae est Cerinthi, eodem teste Irenaeo, l. III c. 14, solius Marci Evangelio utitur.

Decimatertia haeresis Marcionis est, ut Irenaeus ibidem, et Tertullianus libro de praescrip. adversus haereticos scriptum reliquerunt, solum Lucam in pretio habet; quanquam nec integrum, sed mutilum et corruptum, ut ex Tertulliano lib. IV contra Marcionem, et Epiphanio haeres. 24 planum est.

Decimaquarta haeresis Evangelistam nullum agnoscit, praeter unum Joannem; cujus haeresis auctorem Valentinum ibidem Irenaeus facit. Atque hanc haeresim vigere ac florere vehementer optasse videtur Martinus Lutherus, tametsi, quoniam rem esse hoc tempore nimis difficilem intellexit, non nimium operae ac laboris in eo ponendum esse putavit. Certe praefatione in novum Testamentum, ut etiam Joannes Cochlaeus animadvertit in libro de Scripturae et Ecclesiae auctoritate, cap. 3. et in Septicipite cap. 5. abolendam esse dicit illam falsam opinionem, quod sint tantum quatuor Evangelia. Item Joannis Evangelium esse unicum, pulchrum, verum, ac principale Evangelium, aliisque tribus longe ac late praeferendum, adeo ut etiam Pauli ac Petri Epistolae longe praecedant tria illa Evangelia Matthaei, Marci, ac Lucae.

Has quinque postremas haereses veteres Patres ut refutarent, multis rationibus demonstrare conati sunt, non modo quatuor tantum esse libros Evangeliorum, verum etiam nec plures, nec pauciores confici debuisse. Vide Irenaeum lib. III, c. 11; Tertull. lib. IV. in Marcionem; Ambrosium praefatione Commentariorum in Lucam, et lib. X, cap. 101; Eucherium lib. I in Gen. c. 14; Hieronymum praefat. Commentariorum in Matth. August. lib. I, de consensu Evangel. c. 6; Greg. hom. IV in Ezech. Et sane, ut rationes alias interim omittamus, quid significare credenda sunt quatuor illa animantia, quae Ezechieli et Joanni divinitus ostensa sunt, Homo, Leo, Vitulus, Aquila; nisi quatuor Evangelistas, Matthaeum, Marcum, Lucam et Joannem? Id enim non solum litteris et vocibus populi ubique testantur, sed ipsi etiam parietes signis et imaginibus clamant.

Quintadecima haeresis librum Actorum Apostolorum e numero divinorum voluminum detrahit. Auctores hujus haeresis multos habemus, Cerinthum apud Philastrium cap. 36; Cerdonem apud Tertull. de praescript.; Tatianum apud Eusebium lib. IV hist. cap. 29.; Manichaeum apud Augustinum lib. de utilitate credendi cap. 3.

Sextadecima haeresis Ebionitarum est, qui scripta omnia Pauli Apostoli rejiciunt, et ipsum Paulum Graecum atque apostatam vocant: testes sunt Irenaeus lib. I, cap. 26., et Epiphanius haeres. 30. Eundem errorem Helcheseitis postmodum placuisse, scribit Eusebius in VI libro hist. Eccles. cap. 27.

Decimaseptima haeresis, quae est Marcionis, testibus Epiphanio, haeres. 42., ac Hieronymo praefat. Comment. Ep. ad Titum, Epistolas ad Timotheum et Titum integras respuit: e caeteris, quod sibi videtur, spongia sua delet. Refellit has tres haereses accurate Petrus Cluniacensis Abbas in epistola priore adversus Henricianos et Petrobusianos: nec est operae pretium in re tam perspicua tempus terere.

Postrema, eorum haeresis est, qui in ipsis B. Pauli epistolis, aliisque sacris ac divinis libris, non omnia scripta esse volunt dictante Spiritu sancto, sed aliqua interdum sola prudentia et ratione humana duce. Quocirca totam Epistolam ad Philemonem, ut more humano scriptam contempserunt. Laborabant olim hoc errore, tum Anomoei apud Epiphanium haeres. 76, tum etiam alii quidam apud Hieronymum in cap. VI Michaeae, et praefat. Comment. epist. ad Philemonem, et apud Augustinum lib. II contra adversarium legis et Prophetarum cap. 2.

Nostro saeculo Erasmus eandem haeresim renovavit: siquidem in annotationibus suis ad II et XXVII cap. Matth. non obscure scripsit, non esse metuendum, ne totius Scripturae corruat auctoritas, si levis aliquis error in ea deprehendatur, praesertim cum Evangelistas interdum memoria lapsos Augustinus concedat, lib. III de consensu Evangel. cap. 7; et negari nullo modo posse videatur.

Refellunt hanc haeresim Epiphanius, Hieronymus, et Augustinus locis paulo ante notatis. Quia vero S. Augustini testimonio Erasmus abutitur, operae pretium erit, ut hujus unius doctoris verba in medium adferamus. Sic igitur loquitur S. Augustinus, II de consensu Evangelistarum: «Omnem autem falsitatem abesse ab Evangelistis decet, non solum eam, quae mentiendo promitur, sed etiam eam, quae obliviscendo.»¹ Non igitur, ut vult Erasmus, errorem ex memoriae lapsu Evangelistae tribuit Augustinus.

Rursum in epist. 8 ad S. Hieronymum, inquit: «Admisso enim semel in tantum auctoritatis fastigium officioso aliquo mendacio, nulla illorum librorum particula remanebit, non ut cuique videbitur, vel ad mores difficilis, vel ad fidem incredibilis, eadem perniciosissima regula ad mentientis auctoris consilium officiumque referatur.» Quae ratio Augustini firmissima est, si enim erratum aliquod in Scripturis, sive imperitia, sive oblivione, sive alia quacumque humana imbecillitate ab auctore committi potuit, quicumque locus proferatur, de eo quaestio esse poterit, an in eo scribendo auctor non dormitaverit.

Quid igitur, inquires, sibi voluit Augustinus, cum in tertio libro, de consensu Evangelistarum, quod apud Matthaeum legatur Hieremias pro Zacharia, nominis errorem tribuit lapsui memoriae? Respondeo, non legisse me apud Augustinum errorem, vel lapsum, ut Erasmus dicit, sed a Spiritu sancto mirabiliter gubernatam mentem Evangelistae, sine errore et sine lapsu. Id unum Augustinus dicit, scribenti Evangelistae, divina providentia unius Prophetae nomen pro alio occurrisse: in quo si lapsus, aut error fuit, certe Spiritus sancti fuit. Spiritum sanctum vero labi, aut errare posse, nemo sanae mentis unquam dixit. Sed verba ipsa S. Augustini audiamus.

«Quid, inquit, intelligendum est, nisi hoc actum esse secretiore consilio providentiae Dei, qua mentes Evangelistarum sunt gubernatae? Potuit enim fieri, ut animo Matthaei Evangelium conscribentis pro Zacharia Hieremias occurreret, ut fieri solet, quod tamen sine ulla dubitatione emendaret, saltem ab aliis admonitus, qui ipso adhuc in carne vivente hoc legere potuerunt, nisi cogitaret recordationi suae, quae sancto Spiritu regebatur, non frustra occurrisse aliud pro alio nomen Prophetae, nisi quia ita Dominus hoc scribi constituit. Cur autem ita constituerit Dominus, prima illa causa utilissima debet facillime cogitari, etiam sic esse insinuatam, ita omnes sanctos Prophetas uno spiritu locutos mirabili inter se consensione constare, ut hoc multo amplius sit, quam si omnia Prophetarum uno unius hominis ore dicerentur, et ideo indubitanter accipi debere quaecumque per eos Spiritus sanctus dixit, et singula esse omnium, et omnia singulorum. Cum igitur et quae dicta sunt per Hieremiam tam sint Zachariae quam Hieremiae; et quae dicta sunt per Zachariam tam sint Hieremiae quam Zachariae; quid opus erat ut emendaret Matthaeus, cum aliud pro alio sibi nomen occurrens a se scriptum relegisset, ac non potius sequens auctoritatem Spiritus sancti, a quo mentem suam regi plus nobis ille utique sentiebat, ita hoc scriptum relinqueret, sicut eum admonendo constituerat ei Dominus, ad informandos nos tantam verborum suorum inter Prophetas esse concordiam, ut non absurde, imo congruentissime etiam Hieremiae deputaremus, quod per Zachariam dictum reperimus?»²

Argumenta quae Melchior Canus lib. II. De locis Theolog. cap. 16, 17, 18, pro hac haeresi adducit, et diluit, praetermittenda mihi esse putavi, tum quod ea apud nullum haereticorum legerim, tum etiam quod ab ipso Cano facile peti possint.