De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Hactenus de primo ordine sacrorum librorum disputatum est: nunc de libris singulis secundi ordinis, de quibus major difficultas est, seorsim disseremus. Ac primus se offert liber Esther, quem librum tres gravissimi scriptores extra Canonem posuerunt, Melito Asianus apud Eusebium lib. IV hist. cap. 26., Athanasius in Synopsi, et Gregorius Nazianzenus in eo carmine quod scripsit de genuinis Scripturis. Non defuerunt etiam qui librum quidem Esther inter sacros libros numerandum censuerint; septem vero postrema capita, quod in Hebraicis textibus non habeantur, ejus libri vera membra esse negaverint, et tamquam adulterina, atque aliena a reliquo corpore resecanda putaverint. In qua sententia fuisse B. Hieronymum, ex ejus praefatione colligitur. Secuti S. Hieronymum sunt, non modo ante Concilium Tridentinum Nicolaus Lyranus, Dionysius Carthusianus, Hugo et Thomas de Vio Cardinales in Commentariis hujus libri; verum etiam post Concilium Sixtus Senensis in lib. I et VIII Bibliothecae sanctae.

At librum hunc sacrum et divinum esse, satis certe probant omnia illa Pontificum et Conciliorum decreta; necnon tam multa Patrum Hebraeorum, Graecorum et Latinorum testimonia, quae supra in quarto hujus libri capite annotavimus. Nam si Melitonem, Athanasium, et Gregorium detrahas, reliqui omnes de libri hujus divina auctoritate consentiunt. Quod vero attinet ad ea capita, quae in Hebraicis codicibus non habentur, ea quoque ad sacrum Canonem pertinere his rationibus confirmamus.

Primum enim negari non potest, quin vetera Concilia, Laodicaenum cap. 59, et Carthaginense III can. 47., veteresque Patres Graeci, Origenes in primum Psalmum, Eusebius lib. III Hist. cap. 25, Cyrillus Catech. IV, et Damascenus lib. IV cap. 18, necnon Patres Latini, Hilarius in primum Psalmum, Innocentius epist. 3, Ruffinus in Symbolo, et Augustinus lib. II Doctr. Christ. cap. 8, cum inter sacros libros volumen Esther numerant, de eo volumine esse locutos, quo tum ipsi, tum Ecclesia universa eo tempore utebatur. Utebatur autem eo tempore universa Ecclesia libris sacris juxta eam editionem, quam S. Hieronymus praefatione in librum Esther, et saepe alibi, vulgatam appellare solet, quae, ut ipse ait, Graecorum lingua et litteris continetur; in qua editione septem illa capita libri Esther, de quibus nunc agimus, non defuisse, testes sunt in primis ipsi Graeci textus, qui nomine septuaginta duorum Interpretum circumferuntur; testis quoque est S. Athanasius in Synopsis, ubi summam, et primas sententias singulorum librorum adscribit; testis denique est S. Hieronymus, qui in sua translatione aliquot locis admonet, septem ista capita in Hebraeis textibus non haberi, sed ex vulgata editione a se esse deprompta. Quare si Concilia et Patres librum Esther, qualem ipsi legere consueverant in sacrum Canonem retulerunt; certe librum integrum, atque his septem adjunctis capitibus retulerunt.

Quid, quod Patres non modo librum ipsum inter sacros numerant, sed etiam ex postremis septem capitibus non raro testimonia petunt? Vide Chrysost. hom. 3 ad populum Antiochenum, et Augustinum epistol. 199 ad Ediciam. Quid, quod Origenes in Epistola ad Julium Africanum, hanc ipsam partem libri Esther, quae in Hebraeorum voluminibus non habetur, sacram et canonicam esse demonstrat? «In libro, inquit, Esther, neque Mardochaei, neque Esther preces, quae legentes possunt aedificare, habentur apud Hebraeos; sed neque epistolae, neque quae ab Aman scripta est de eversione gentis Judaeorum, neque Mardochaei ex nomine Regis Artaxerxis gentem a morte liberans.» Apud septuaginta autem et Thedotionem ea sunt. Et infra: «Vide ergo, ne imprudentes, et inscientes abrogemus exemplaria, quae habentur passim in Ecclesiis, et legem statuamus fraternitati, ut deponant quidem sacros, qui apud eos feruntur, libros: assententur autem Hebraeis, et persuadeant ut nos puris impertiant, et qui nihil habeant figmenti. An non providentia in sanctis Scripturis dedit omnibus Christi Ecclesiis aedificationem? non curam gessit eorum, qui empti sunt pretio, pro quibus Christus est mortuus»?

Accedit postremo decretum Trident. Conc. sess. IV, quo libri omnes in ipso decreto paulo ante numerati, cum omnibus suis partibus approbantur, prout in Ecclesia legi consueverunt, et in Latina vulgata editione habentur: cujus Concilii auctoritas, quamvis apud haereticos nulla sit, apud Sixtum tamen caeterosque Catholicos maxima atque antiquissima est.

Sed Concilium, inquit Sixtus lib. I, de veris librorum partibus loquitur, non de additamentis, qualia sunt postrema capita libri Esther. Atqui si ista Sixti responsio vera esset, multae aliae partes sacrorum librorum, Danielis, Marci, Lucae, Joannis apud Catholicos in discrimen vocarentur. Quid enim haberet Sixtus quod diceret, si ei ad eas partes divinorum voluminum conservandas, Concilii decretum quasi murum quemdam objicienti, responderetur ab adversariis: Concilium de veris partibus esse locutum, ea vero additamenta esse, non partes?

Deinde quis ambigere poterat, certis libris a Concilio approbatis, omnes etiam veras partes eorum librorum esse approbatas? Quorsum igitur addit Concilium illa verba, cum omnibus suis partibus, nisi ut omnes intelligant, eas etiam partes, de quibus aliquando controversia fuerat, ad sacrorum librorum Canonem pertinere?

Denique Tridentinum Concilium sententiam suam sequentibus verbis ita luculenter explicuit, ut nullus omnino tergiversationi locus sit relictus. Cum enim dixisset: «Si quis autem libros ipsos integros cum omnibus suis partibus», adjunxit continuo: «pro ut in Ecclesia Catholica legi consueverunt.»¹ Quis autem nescit, feria quarta post Dominicam secundam Quadragesimae, publice in Ecclesia inter ipsa sacrorum sollemnia lectionem decantari ex XIII cap. Esther? Et rursum ex eodem capite lectionem pronuntiari in ea Missa, quae legi solet adversus Paganos? Ac demum orationem Esther recitari ex cap. XIV ejusdem libri, in Dominica 22 post Pentecosten, Evangelio ac Symbolo decantato? Sed operae pretium erit jam adversariorum argumenta diluere.

Aiunt primo, cum liber Esther Hebraico sermone scriptus sit, septem ista capita quae apud Hebraeos non habentur, sine dubio censeri debere supposititia. Respondemus cum Origine loco notato, probabile esse aliquando ista etiam capita in textu Hebraico fuisse, deinde casu aliquo excidisse. Certe Josephus lib. XI. Antiq. cap. 6. dum historiam Esther narrat, duas epistolas Assueri et orationem Mardochaei non praetermittit: cum tamen nihil horum nunc in Hebraeorum codicibus habeatur: neque credibile est a Josepho haec esse ficta, cum ipse idem de se ista loquatur: «In ipso, inquit, historiae meae principio propter eos qui quaestionem faciunt, aut in aliquo culpare nituntur, astruxi dicens, translaturum me libros Hebraicos in eloquium Graecum: et hos volentibus aperire, neque adjicere me aliquid seorsum, neque subtrahere me promittens.»²

Potest etiam responderi, primum libri hujus auctorem qui Hebraice historiam Esther scribendam suscepit, summam tantum historiae conscripsisse: deinde alio tempore scriptam fuisse historiam eandem ab aliquo alio copiosius, et translatam in linguam Graecam a Lysimacho, regnante in AEgypto Ptolemaeo Epiphane et Cleopatra, ut indicatur in hoc ipso libro cap. XI. Porro prioris auctoris librum ipsum Hebraicum, posterioris autem non ipsum librum, sed solum translationem ad nos pervenisse.

Secundo objiciunt; non cohaerere postrema ista capita cum superioribus: nam cap. II. narrantur insidiae duorum Eunuchorum, et detectio earumdem industria Mardochaei. Deinde rursum eandem narrantur cap. XI et XII, sed priori loco dicuntur insidiae factae fuisse anno septimo Assueri; et cap. VI additur, nihil omnino mercedis accepisse Mardochaeum, qui eas patefecerat: in loco autem posteriore, dicuntur factae anno secundo Assueri, et additur, datis pro delatione muneribus.

Respondeo septem illa capita libri Esther, quae sunt postrema in editione Latina vulgata, non esse revera postrema, sed quaedam eorum pertinere ad initium libri, ut cap. XI, et XII, quaedam ad medium, ut cap. XIII, XIV, XV, XVI; quaedam ad finem, ut cap. X; quod perspicuum est, tum ex Graecis codicibus ubi omnia suo ordine collocata sunt; tum ex annotatione S. Hieronymi inserta cap. X, XI, et sequentibus hujus libri in Bibliis Latinis. Patitur autem Ecclesia ea capita simul ad finem libri permanere, ubi ea S. Hieronymus collocavit, ut intelligamus, quid hujus libri sit, et quid etiam non sit in codicibus Hebraeorum.

Narratio igitur insidiarum quae habetur cap. XII, in Latinis Bibliis, ad initium libri pertinet, atque ibi narrantur insidiae per anticipationem, quae rursum narrantur postea suo loco c. II. Factae sunt autem anno septimo ut habetur cap. II; non autem anno secundo ut videtur colligi ex c. XI; siquidem illa verba c. XI: Anno secundo regnante Artaxerxe, etc. non debent extendi usque ad narrationem insidiarum, sed solum ad ea quae dicuntur idipso c. XI, id est ad somnium quod Mardochaeus vidit, antequam Esther Assuero conjungeretur.

Quod vero objiciebatur de mercede delationis, non habet difficultatem. Nam etsi non habuerat Mardochaeus mercedem pro delatione quando Rex jussit relegi sibi annales, ut dicitur cap. VI, tamen habuit postea amplissimam mercedem, quae describitur in eodem VI capite, et ea significatur cap. XII, per illa verba: Datis pro delatione muneribus.

Dices fortasse: si ista narrantur per anticipationem, cur in Graecis textibus sequitur: Et factum est post haec in diebus Artaxerxis, etc.? narratur enim convivium Regis Assueri factum anno tertio regni ejus, et indicat Scriptura id factum esse post detectionem insidiarum, quas supra diximus anno septimo factas esse. Respondemus, illud post haec non referri ad ea, quae narrata sunt per anticipationem, sed ad somnium Mardochaei quod suo loco narratum fuerat.

Objiciunt tertio: pugnare ista capita postrema cum aliis partibus hujus libri, totumque librum suspectum reddere. Siquidem in epistola Assueri quae habetur c. XVI, dicitur Aman gente atque animo Macedo fuisse, Persarumque imperium ad Macedones transferre voluisse: ex quibus verbis colligitur, historiam Esther incidisse in ultima tempora Regum Persarum. Nec enim timere potuit Assuerus, ne Regnum Persarum ad Macedones transferretur, nisi esset jam illud regnum alicujus nominis. Fuit autem regnum Macedonum obscurissimum usque ad tempora Philippi patris Alexandri Magni, ut Justinus testatur ad finem lib. VI., nec initio regni Philippi, sed anno vicesimo primum coeperunt vires ejus regni suspectae esse Persis, ut Diodorus refert lib. XVI. Incidit autem annus Philippi vicesimus in annum vicesimum tertium Regis Artaxerxis Ochi, ut ex Chronico Eusebii cognosci potest. Atqui nullo modo fieri potest, ut post annum vicesimum tertium Ochi contigerit historia Esther: quaero enim, quis fuit Rex ille Persarum qui habuit Esther uxorem? Ochusne? At haec historia non post annum XXIII, sed anno XII regni Assueri completa est, ut habetur in libro Esther cap. III. Num Arses Ochi successor? At ille solis quatuor annis regnavit; qua ratione nec Darius Arsis successor et postremus Persarum Rex maritus Esther esse potuit; quippe qui sex tantum annis regno potitus est.

Adde, quod si ad finem regni Persarum pertinere historia Esther, supervixisset Mardochaeus fere ad trecentos annos. Fuit enim Mardochaeus translatus cum Jechonia ex Jerusalem in Babylonem a Nabuchodonosor Rege Chaldaeorum, Esther II et XI., et certe habuit tunc aliquot annos: deinde mansit in captivitate annis LXX. Supervixisset postea ab initio regni Cyri usque ad finem Ochi, qui sunt anni ducenti et viginti. Conjunge annos LXX cum annis CCXX., et adde adhuc aliquot alios quos egit ante captivitatem, et invenies fere CCC annos. Et augetur difficultas etiam propter Esther; nam cum ipsa fuerit neptis Mardochaei juxta Hieronymi versionem, aut patruelis juxta Hebraicos et Graecos codices, vel fuit aequalis Mardochaeo, vel non multo junior; et quando etiam fuisset centum annis posterior, habuisset saltem vitae annos ducentos cum ad nuptias Assueri pervenit. Quis autem credat annum ducentorum annorum esse illam formosissimam virginem, quam Rex Persarum prae omnibus mulieribus adamavit?

Respondemus: multas esse de tempore quo vixit Esther Scriptorum sententias; et quamquam non sunt omnes aeque probabiles, tamen nulla est tam improbabilis, ut si eam sequamur, propositam objectionem diluere non possimus.

Aliqui igitur historiam Esther ante solutionem captivitatis Babylonicae constituunt, voluntque Assuerum Darii Medi patrem, cujus fit mentio Daniel IX, eum esse, qui duxit uxorem. Quae opinio placuisse videtur Melchiori Cano lib. XI. de locis cap. VI., et Gerardo Mercatori in Chronologia; qui auctores ad illam objectionem de Aman, qui transferre voluit imperium Persarum ad Macedones responderent: non ideo hoc voluisse Aman, quod jam tum regnum Macedonum ita floreret, ut cum Persis de imperio orbis terrae contenderet; sed contra potius, quia cum ipse gente Macedo esset, voluit gentem suam per ea tempora obscuram illustrissimam reddere, translato ad se et suos nobilissimo imperio.

Est tamen improbabilis haec sententia. Primo, quia maritus Esther passim dicitur Artaxerxes, quod nomen Medis non convenit, cum sit proprium Regum Persarum.

Secundo, quia maritus Esther regnabat ab India usque ad AEthiopiam, Esther I. Nunquam autem Medi tam amplum imperium possederunt. Loquimur autem de temporibus regni Medorum ante Cyri Monarchiam: tamen si enim eo tempore majus esset Medorum quam Persarum regnum, ut S. Hieronymus testatur in cap. V. Danielis; non tamen erat regnum illud Medorum tam amplum, quam postea fuit Monarchia Persarum, sive regnum Assueri mariti Esther.

Tertio, quia maritus Esther se et Persam et Persarum Regem diserte vocat, Esther ult. At Assuerus, de quo agitur Dan. IX., de semine Medorum erat.

Quarto, quia maritus Esther regnum suum a Deo Hebraeorum recognoscit, Esther ultimo. Nusquam autem legimus, Medos coluisse Deum Judaeorum: de Cyro vero et posteris ejus id legimus. Nam Cyrus dicit: Omnia regna mundi dedit mihi Deus coeli, et ipse jussit, ut aedificarem domum in Hierusalem,³ et I. Esdr.⁴ leguntur epistolae Darii et Artaxerxis Regum Persarum, quibus Deum Judaeorum hi Reges agnoscunt, et sacrificari pro se ac regno suo jubent.

Quinto, quia maritus Esther Susis regiam suam habebat, Esther I. At Susa non erat Medorum regia sed Persarum, ut scribunt Solinus cap. LVIII., Diodorus libr. XI. et Plutarchus in Artaxerxe. Neque his repugnant Justinus lib. I. et Q. Curtius lib. IV. qui Regiam Persarum scribunt fuisse Persepolim. Nam, ut refert Strabo lib. XV, et Persepolis et Susa Regiae urbes Persarum erant: sed Persepolis ideo Regia dicebatur, quod apud eam gazae et sepulcra Regum essent; Susa vero, quod in ea Reges ipsi morarentur. Susis autem sedem suam Cyrus constituit, quod cum ea civitas sita esset in finibus Assyriae, Persidis, et Mediae, commodissime poterat inde universum imperium defendi et regi. Non igitur Assuerus maritus Esther Medus aliquis fuit, sed Persa.

Aliorum opinio est, maritum Esther non alium esse posse quam Cambysem, qui etiam Assuerus dicitur, I. Esdr. 4. Quae sententia Judaeorum est in ea Chronologia, quae סדר עולם, id est, ordo saeculi inscribitur; et eamdem sequitur Gilbertus Genebrardus in sua Chronologia.

Porro Judaei tres tantum numerant Reges Persarum, Cyrum, Assuerum, et Darium, qui a Magno Alexandro victus fuit: quocirca nulla eis quaestio remanet de aetate Mardochaei et Esther, vel de Aman et regno Macedoniae. Tres autem tantum fuisse Reges Persarum, duobus testimoniis Scripturarum probant. Unum est Dan. XI., ubi Daniel posteaquam dixerat tres Reges futuros fuisse in Perside post Darium Medum, continuo subjungit de Alexandro: Surget vero Rex fortis, et dominabitur, etc.⁵ Alterum est in II libro Esdr. c. XII., ubi enumerat Nehemias magnos sacerdotes a Josue filio Josedech usque ad Jaddum, quem constat temporibus Alexandri Magni sacerdotio functum. Ex quo sequi videtur, ut pauci admodum fuerint Reges Persarum, cum Nehemias, qui tempore Cyri primi Regis vir maturus erat, tempora Alexandri Magni attigerit, qui Persarum Monarchiam destruxit.

Sed haec Judaeorum opinio nullo modo nobis probari potest. Nam Assuerus maritus Esther supra duodecim annos regnavit, Esth. III. Cambyses autem non vixit in regno nisi annos septem et menses quinque, juxta Herodotum libro III., vel annos tantum sex, si Josepho Hebraeo credimus, libro XI Antiquit. cap. II., quibus omnes alii Scriptores assentiuntur. Nec possunt Judaei dicere, multos praeterea annos Cambysem regnasse cum patre suo Cyro, cum ipsum Cyrum tribus tantum annis regnasse iidem Judaei velint.

Deinde Cambyses toto tempore imperii sui Judaeos odio prosequutus est, nec unquam permisit templum aedificari Hierosolymae; ut aperte colligitur ex lib. I Esdrae. c. IV. Quis igitur credat, Cambysem illum Assuerum esse, qui post mortem Aman Judaeorum amantissimus fuit? Quid quod Assuerus noster in libro Esther cap. ultimo indicat, se longo intervallo distare a temporibus Cyri, cum dicit, beneficio Dei coeli datum fuisse regnum majoribus suis, atque usque ad sua tempora conservatum! quae certe in Cambysem non conveniunt, qui Cyro proximus fuit.

Neque fundamentum Hebraeorum de tribus Persarum Regibus solidum est, cum non solum omnes omnino historici Graeci et Latini contradicant, et ipse etiam Josephus natione ac religione Hebraeus, sed etiam Daniel atque Esdras: Nam Danielis c. XI. post illa verba: Ecce adhuc tres Reges stabunt in Perside, sequitur: Et quartus ditabitur opibus nimis super omnes; et cum invaluerit divitiis suis, concitabit omnes adversus regnum Graecorum.⁶ Quibus verbis aperte describitur, Xerxes, qui cum innumerabili exercitu venit in Graeciam.

In libro autem I. Esdrae cap. IV. fit mentio Cyri, qui Templum exstrui jussit; Assueri seu Artaxerxis, qui id ipsum prohibuit; et Darii, qui iterum imperavit ut Templum aedificaretur. Deinde cap. VI. post Darium ponitur alius Artaxerxes, qui etiam nominatur in lib. II Esdrae cap. II. Cur autem Daniel post Xerxem continuo transeat ad Alexandrum Magnum, ratio est, ut scribit in eum locum S. Hieronymus, quia Daniel non proposuerat historiam Regum texere, sed praedicere regnorum mutationes. Numeravit igitur Reges Persarum usque ad Xerxem, qui bellum gessit adversus Graecos, ut indicaret, inde postea natam esse occasionem, ut Graeci armarentur in Persas, eosque tandem Alexandro duce imperio spoliarent.

Alterum illud argumentum de numero Pontificum, diluit Beda lib. III in Esdr. cap. 32. ubi docet: Nehemiam enumerasse genealogiam Josue Pontificis usque ad Jaddum, quia Jaddi infantiam attigit. Nam, ut habemus in II lib. Esdrae cap. ult., tempore Nehemiae summus Pontifex erat Eliasib nepos Josue, et proavus Jaddi, qui tempore Alexandri jam senex pontificatum gerebat: inter finem autem Artaxerxis Longimani, cujus pincerna erat Nehemias, et initium Alexandri, sunt anni nonaginta quinque. Fieri igitur optime potuit, ut Jaddus qui tempore Alexandri senex erat, tempore Nehemiae infans esset.

Alia sententia aliorum est, maritum Esther esse Darium Hystaspis, qui Cambysi successit. Quae sententia Joannis Carionis est in Chronico, et Joannis Benedicti in annotationibus marginalibus ad librum Esther; et quanquam superioribus duabus probabilior est, mihi tamen ob illa ipsa argumenta, quae ipsi pro se adferunt, rejicienda videatur.

Dicunt, existimare se Darium Hystaspis esse Assuerum nostrum, tum quia duos uxores habuit, Atossam, et Arystonam; tum etiam quia morabatur in urbe Susa: quae duo referuntur de Assuero nostro in lib. Esther. At Herodotus lib. III. docet, tam Atossam quam Artistonam uxores Darii, filias Cyri fuisse; quod certe nostrae Esther non convenit: incoluisse autem Susam non est proprium Darii, sed commune Regibus Persarum, ut supra docuimus ex Strabone.

Alia sententia, et quidem valde celebris, Artaxerxem Mnemonem maritum Esther facit: ita Eusebius docet in Chronico, quem Beda in libro de sex aetatibus, et permulti alii Scriptorum sequuntur.

Sed adversus hanc sententiam duo sunt non levia argumenta. Primum scribit Josephus in primo libro Contra Appionem, non haberi apud Hebraeos in canone sacrorum librorum eos libros, qui post tempora Artaxerxis Longimani scripti sunt. Siquidem librorum sacrorum canonem Esdras composuit, cujus vita non extenditur ultra tempora Longimani: at liber Esther semper in canone Hebraeorum fuit, ut ex eodem Josepho in lib. XI. Antiquitatum, cap. 6. et in eodem lib. I. Contra Appionem colligitur: non igitur historia hujus libri ad tempora Mnemonis referenda est.

Deinde Artaxerxis Mnemonis vitam diligenter scripsit Plutarchus, qui tamen ne innuit quidem aliquid eorum, quae habentur in lib. Esther, quin potius contrarium inde colligitur. Narrat enim Plutarchus, Artaxerxem Mnemonem duas conjuges habuisse, Statiram et Atossam: neutra autem esse potest Vasthi aut Esther, quae uxores Assueri nostri fuerant. Nam Vasthi repudiata fuit, Esther 1., Statira autem veneficio interfecta dum adhuc Regina esset, et cum ingenti Regis dolore: Atossa vero repudiata nunquam fuit, sed vixit cum Artaxerxe usque ad ejus mortem. Jam vero Esther Hebraea erat genere, et in matrimonium accepta ab Artaxerxe anno septimo regni ejus, Esther II., Atossa autem non Hebraea, sed Persica, et ipsius Artaxerxis filia erat: Statira vero, non anno septimo regni assumpta, sed antequam regnare inciperet Artaxerxes ab eo ducta fuerat.

Est igitur postrema sententia, eaque meo quidem judicio maxime probabilis, Josephi libro XI cap. 6., nec non Sulpitii lib. II sacrae historiae, et Nicephori Constantinopolitani in Chronico, et multorum aliorum, quos sine nomine refert Eusebius in Chronico, qui docent, Assuerum maritum Esther non alium esse posse, quam Artaxerxem, qui dictus est Longimanus, quam sententiam nos etiam sequimur, tum quod argumenta, quibus alias sententias refutavimus, adversus hanc sententiam nihil efficiant, tum etiam quia, si cui fides adhibenda est in hac historia, maxime Josepho, qui et Hebraeus et sacerdos et peritissimus rerum Hebraicarum erat. Verisimile etiam est, Nehemiam Hebraeum idcirco pincernam tanti Regis esse potuisse, quia et Regina Esther Hebraea, et Praefectus palatii Mardochaeus Hebraeus erat.

At, inquiunt, si Mardochaeus cum Rege Joachim translatus fuit ex Hierusalem in Babylonem; quomodo fieri potest ut usque ad tempus Artaxerxis Longimani supervixerit? Respondeo, non esse id omnino incredibile: sunt enim ab initio captivitatis Babylonicae usque ad Longimanum anni circiter 165: non est autem incredibile, eo tempore Mardochaeum superasse annum 165, quando diu postea S. Paulus Eremita annum attigit 115., S. Hieronymo teste, et nos ipsi viderimus senem annorum 105, ita robustum et vegetum, ut multos adhuc annos supervicturus esse videretur.

Deinde, quod Scriptura dicit, Mardochaeum translatum fuisse in Babylonem cum Rege Joachim; recte intelligi potest, etiam si nondum natus fuisset Mardochaeus. Siquidem transferri potuit, non in se, sed in parentibus, aut majoribus suis, quemadmodum Zorobabel et Josue dicuntur rediisse in Hierusalem ex captivitate, quam transtulerat Nabuchodonosor, II. Esd. VII., et tamen Zorobabel natus est in ipsa captivitate, Math. I., et idem verisimile est de Josue filio Josedech. Et Genes. XLVI., ac Deuteron. X. legimus, intrasse in AEgyptum cum Jacob septuaginta animas, in quo numero comprehenduntur duo filii Joseph, qui nati erant in AEgypto: nec alia ratione dici possunt in AEgyptum esse ingressi, nisi quia Joseph, in cujus lumbis ipsi erant, in AEgyptum intraverat.