Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Notandum 1. Legem humanam mutari posse tripliciter: primo per Dispensationem, seu relaxationem iuris circa aliquas personas, aut aliquos actus, vel effectus legis in iis casibus, in quibus alioquin obligaret, aut haberet talem effectum, ut quando quis eximitur a ieiunio tempore Quadragesimae, non propter infirmitatem, sed propter concessionem et relaxationem summi Pontificis; dispensatio enim definitur a Glossa in cap. requiritur I. q. 6. Iuris communis relaxatio facta cum cognitione causae ab eo, qui ius habet dispensandi. Secundo, per abrogationem, quae tripliciter fieri potest; nimirum vel per contrariam consuetudinem, seu legem non scriptam: vel per simplicem revocationem Principis: vel per legem contrariam expresse derogantem priori, aut statuentem illius oppositum. Tertio denique mutantur humanae Leges per Cessationem, seu simplicem desitionem, ut quando lex ad tempus lata, eo lapso expirat; sicut eessavit lex Mosayca, quae instituta erat dumtaxat, ut viam sterneret ad legem Evangelicam.

Notandum 2. Dispensationem in hoc a Privilegio distinguere, sicut et Absolutione, quod Privilegium proprie est privata lex, quae potest aliquando esse, non solum contra ius, quo in casu foret simplex dispensatio, sed etiam praeter ius, qua ratione non dispensatio, sed privilegium est. Similiter Absolutio non est contra legem communem, sed potius secundum illam, si persona absolvenda illam mereatur. Dispensatio vero est contra legem communem, cum sit iuris relaxatio. Hine dispensatio non incongrue vulnus, seu vulneratio legis appellatur. Lex enim ex duplici causa vim et vigorem obtinet: primo quidem ex auctoritate Legislatoris, cuius prudentia humanis actibus regulam imponit: secundo, ex consuetudine, quae est vis restrictiva legis: quando enim cum aliquo iuris rigor relaxatur, detrahitur aliquid de auctoritate Legislatoris, et de consuetudine, et sic veluti legi vulnus infertur. Id autem fit per dispensationem: per eam namque aliquid consuetudini legis firmativae detrahitur, sicut et auctoritati et prudentiae Legislatoris, qui per dispensationem tacite taxatur minoris prudentiae, eo quod casum illum non praesvidisse videatur.

Notandum 3. In hoc legis abrogatione ab eiusdem dispensatione, irritatione, derogatione, et correctio ne differre; quod abrogare legem est omnimodam eius vim et obligationem tollere; dispensare vero, est solum eam legem restringere et limitare circa aliquam personam, aut aliquos effectus, perseverante illius obligatione circa caeteros. Irritare legem, est impedire ne illa obligandi vim obtineat: eam autem derogare est solvere illius vim obligandi, quam iam habuerat. Derogare legi est illam non in totum sed in partem tollere. Emendare legem est illius obligandi vim moderari, aliquid ipsi addendo, vel ab ea demendo. Demum lex cessare dicitur quando vel finitur tempus, ad quod fuerat praescripta, vel cessat causa, ob quam lata fuerat: nam cessante causa, cessat effectus. His praenotatis, resolvendum est a quibus, et circa quae fieri possit legis humanae dispensatio, abrogatio, et cessatio.

Conclusio prima. — OMNIS ET SOLUS PRINCEPS TAM ECCLESIASTICUS, QUAM POLITICUS, QUI AUCTORITATEM HABET LEGES CONDENDI, IN EIS DISPENSARE POTEST PLENARIO IURE: POTEST TAMEN QUISQUIS PRAELATUS, AUT PRAEFECTUS INFERIOR IN IIS DISPENSARE EX DELEGATA SIBI AUCTORITATE. Haec est communis quantum ad utramque partem; quarum

Prima per se patet, qui enim facultatem habet leges condendi, habet et auctoritatem eas revocandi et abrogandi, ne videlicet ullam amplius obligandi vim habeant erga totam communitatem, cui praescriptae sunt. Ergo multo magis auctoritatem habet solvendi vim et obligationem legis erga aliquos ex illa communitate, perseverante semper eiusdem obligandi virtute erga caeteros, quibuscum talis facta non fuerit relaxatio: hoc autem est proprie dispensare in lege: igitur Princeps omnis tam Ecclesiasticus quam Politicus, qui condere potest legem, etiam in ea dispensare potest.

Patet etiam secunda pars, quisquis enim delegatam habet potestatem a Principe Ecclesiastico, vel Politico, penes quem est potestas condendi leges, in eis etiam dispensare potest iuxta facultatem sibi concessam: ita quod si plenariam habeat sibi commissam potestatem dispensandi et relaxandi circa obligationem subditorum prout expedire ipsi visum fuerit a qualibet lege Principi deleganti subdita, poterit iste delegatus, iusta interveniente causa, eos subditos a legibus solverе.

Hinc sequitur 1. Summum Pontificem facultate habere dispensandi in omnibus legibus Pontificiis, quas vel ipse, vel eius praedecessores statuerunt: pari enim cum suis praedecessoribus auctoritate pollet: subindeque eius auctoritas per sanctas a praedecessoribus leges non coarctatur, quia par in parem potestatem non habet. Potest etiam dispensare in legibus a Conciliis etiam generalibus praescriptis, ut constat ipsa experientia: siquidem summus Pontifex non raro dispensat, tum in aetate praescripta a Concilio Tridentino ad sacros Ordines suscipiendos, tum in gradibus prohibitis ad contrahendum matrimonium. Hine idem Concilium Sess. 25. cap. 22. De Reform. ait: Sancta Synodus omnia, quae in hoc sacro Concilio statuta sunt, declarat ita decreta fuisse, ut in his salva semper auctoritas Sedis Apostolicae et sit, et esse intelligatur. Suffragatur etiam ratio: occurrit enim interdum necessitas habendi dispensationis in eiusmodi legibus; molestissimum autem, difficillimumque foret convocare totam Ecclesiam ad Concilium Generale, quoties in iis legibus dispensatione opus esset; proindeque illa dispensandi facultas apud aliquem residere debet: non apud alium certe, quam summum Pontificem, qui est Ecclesiae caput: ergo statuendum est ipsum habere auctoritatem dispensandi in omnibus legibus Ecclesiasticis, tum a suis praedecessoribus, tum ab omnibus Conciliis praescriptis, et in iis quae spectant ad ecclesiasticam disciplinam, ut colligitur ex praefata sanctione Concilii Tridentini. — Haec tamen Summi Pontificis in largienda dispensatione auctoritas temperanda est iuxta Ecclesiae necessitatem ac utilitatem, nam, inquit S. Bernardus, lib. 2. De Consideratione ad Eugenium Pontificem, ubi necessitas urget, excusabilis: ubi utilitas provocat, dispensatio laudabilis est: utilitas dico communis, non propria: nam cum nihil horum est, non plane fidelis dispensatio, sed crudelis dissipatio est. — Hine qui asserunt Summum Pontificem pro arbitrio et nutu auctoritatem habere dispensandi de praescriptis a Conciliis et canonibus, etiamsi nulla interveniat necessitas publica aut privata, non solum graviter errant, sed inquit Melchior Canus episcopus Canariensis, lib. 5. De locis communibus, cap. 5. Sedis Apostolicae auctoritatem non tuentur sed labefactant, non firmant sed evertunt. Quod argumentum egregie confirmat cardinalis Contarenus in epistola quam ea de re scripsit ad Paulum III Romanum Pontificem, ubi expendens aliquorum iurisperitorum sententiam qui nimia adulatione abrepti pontificiam auctoritatem adeo promovent et amplificant ut eorum quidam non vereantur dicere, consuetudini Pontificis regulam quandam esse, quae eius actiones dirigantur, neque in iure positivo constituenda, aut abrogando, aut etiam dispensando, regulam quampiam Pontifici constitutam esse; quid de hac doctrina senserit dictus vero Eminentissimus, ex sequentibus intelligimus:

Hae positio, adeo falsa, adeo repugnans sensui, adeo est contraria doctrinae Christianae, inquit idem cardinalis, adeo depravat universi christiani populi gubernationem, ut nihil perniciosius inveniri potuerit. Nam per Deum immortalem, exclamat idem, nonne haec positio idololatriam sapit? Cui namque creaturae hoc attribui potest, quod actionum suarum voluntas eius sit regula? An non hoc proprium est solius Dei? Isti vero iurisperiti ob imperitiam huius potestatis pontificiae (qualis nam sit, et ad quam animi virium pertinet, ut aluantur) Pontifici, adeo absurdam positionem non sunt veriti in publicum prodere. — Amplius, pergit Contarenus, quid magis contra legem Christi, quae est lex libertatis, exeogitari potest, quam christianos subiectos esse, parereque debere Pontifici, cui tributum sit a Christo, ut pro arbitrio leges constituat, leges abroget, dispenset in legibus, habeat in his omnibus voluntatem suam pro regula? Convenit ne huiusmodi imperium, non dico christianis hominibus qui adsciti sunt in legem libertatis, ac propterea (ut inquit Aug. scribens Ianuario, de ritibus Ecclesiae quam paucissimis exterioribus legibus adstringendi sunt: non dicam etiam liberis hominibus) et cuipiam gubernationi hominum liberorum, quales sunt recta populorum atque approbata imperia. Sed cuinam domino in servos, quibus domini imperant ad sui ipsorum utilitatem, quibusque utuntur ut organis animatis, convenit hoc imperium atque dominium, ut pro voluntate eis imperet? Facessat, Deum immortalem precor, a christianis hominibus haec impia doctrina. » — His aliisque in destructionem illius positionis productis, ad Pontificem sermonem convertit: Pater Beatissime, tu qui doctrina excellis, et rerum experientia naturalique prudentia multum vales, perpende an ex hac doctrina lemere Lutherani ansam sumpserint componendi libros illos suos de Captivitate Babylonica? Nam per Deum immortalem, qua maior captivitas et servitus induci potuisset christiano populo, quam haec quam profitetur horum iurisperitorum doctrina de qua agimus? Nulla equidem. Ita cardinalis Contarenus: quem non tantum cardinalitia dignitas, sed vel maxime tractatus, quem in defensionem primatus Romani Pontificis adversus haereticos conscripsit, ab omni sinistro in Pontificiam auctoritatem affectu eximit. — His accedit deliberatio ac sententia octo doctissimorum Praesulum qui ab eodem Paulo tertio convocati ante Tridentinam Synodum ut libere dicerent quibus mediis et remediis emundari possent abusus et morbi quibus Ecclesia tune temporis divecebatur, ingenue responderunt:

Prohe noverat Sanctitas tua, inquiunt, principium horum malorum inde fuisse quod nonnulli Pontifices tui praedecessores, prurientes auribus, ut inquit Apostolus Paulus, conservaverint sibi magistros ad desideria sua, non ut ab eis discerent quid facere deberent, sed ut corum studio et calliditate inveniretur ratio, qua liceret id quod liberet. Inde effectum est (praeter quam quod principatui omni sequitur adulatio, ut umbra corpus, difficillimusque semper fuit aditus veritatis ad aures principum) quod continuo prodirent doctores qui docerent Pontificem esse dominum beneficiorum omnium: ac ideo cum dominus iure vendat id quod suum est, necessario sequi in Pontificem non posse cadere simoniam, ita quod voluntas Pontificis, qualiscunque ea fuerit, sit regula qua eius operationes et actiones dirigantur: ex quo procul dubio efficitur, ut quidquid libeat, id etiam liceat. Ex hoc, Sancte Pater, tamquam ex equo Troiano, irrupere in Ecclesiam Dei tot abusus et tam graves morbi, quibus nunc conspicimus eam ad desperationem fere salutis laborasse, et manasse harum rerum famam ad infideles usque (credat Sanctitas vestra scientibus) qui ob hanc praecipue causam christianam Religionem derident, adeo ut, per nos, inquiunt, nomen Christi blasphemetur inter gentes.

Viri autem illi celebres, praeter Contarenum, erant Ioannes Petrus Carapha, qui deinde fuit summus Pontifex nomine Pauli IV. Aderant pariter Reginaldus Polus cardinalis anglicus et nomine Pontificis in Concilio Tridentino unus ex praesidibus, ac cardinalis Sadoletus, cum aliis pariter pietate simul ac eximia sapientia viris illustribus.

Hinc sequitur 2. Inferiorem Praelatum vi suae potestatis ordinariae non posse dispensare in lege superioris Praelati; nam dispensare est tollere vim legis ex parte, et respectu personae, qua dispensatione donatur; sed tollere vim legis spectat duntaxat ad eum, qui legem condidit, vel aequali cum eo gaudet potestate, non vero illius, qui potestatem inferiorem habet; subindeque Praelatus inferior vi suae ordinariae potestatis non potest dispensare in lege superioris. Hine dispensatio facta a summo Pontifice in votis, vel aliis, quae sunt de iure Divino, aut naturali, nulla prorsus et irrita tuetur, nisi adsit legitima causa, quae personam dispensatam ab eiusmodi legum vi et obligatione solveret: sicque illa summi Pontificis dispensatio potiori ratione dicenda est dispensationis declaratio, quam dispensatio; nullus enim praeter Deum auctoritatem habet dispensandi plenario iure in iis, quae Divinum ius concernunt. — Hine pariter Episcopi dispensare non possunt in votis suorum subditorum, quae summo Pontifici reservantur, qualia sunt maxime quinque sequentia: castitatis perpetuae, Religionis approbatae, peregrinationis ad limina Apostolorum, ad S. Iacobum Compostellensem, et ultra marinum, seu in Terram Sanctam, quod utique probari potest extravag. Etsi dominici, ubi Sixtus IV. inter caetera Sedi Apostolica horum quinque votorum absolutionem reservat, et excommunicat eos, qui ab his praesumpserint absolvere. Sed responderi potest, ea solum subtrahi confessariis, qui praetextu facultatum a Sede Apostolica concessarum absolvebant, quos etiam ibidem excommunicat. Verum quamvis in iure non inveniatur expresse aliquod votum absolute reservari, nisi ultra marinum causa subsidii (de quo cap. Quod super his 8. et cap. Ex multa de voto, tamen stylus Curiae Romanae etiam alia reservat, cui parendum est, nisi alicubi alia sit consuetudo legitime praescripta, inquit Cardinalis de Lugo lib. 2. cap. 10. dub. 18. — Possunt igitur Episcopi dispensare in iis omnibus, quae summo Pontifici non reservantur; quia, seposita reservatione summi Pontificis, habent auctoritatem ordinariam, possuntque in sua Dioecesi, in iis quae ad iurisdictionem spectant, quidquid potest summus Pontifex in tota Ecclesia: sunt enim Principes sacrorum in sua Ecclesia: ac proinde habent potestatem necessariam ad eius rectam administrationem. Idcirco recte dispensare possunt primo, in voto religionis non approbatae, et in voto paupertatis et obedientiae perpetuae, quae in tali religione non approbata fierent, ubi videlicet occurreret necessitas dispensationem exigens: quia tale votum emissum non est vere votum religionis; religio enim non approbata a summo Pontifice non est religio. Item dispensare possunt in voto castitatis non perpetuae, puta 10. 15. 20. annorum, non autem 100. quia votum emissum castitatis servandae per centum annos censetur esse perpetuum. Similiter in voto suscipiendi sacros Ordines: quia non est votum castitatis, etsi hoc votum susceptioni Ordinum sit annexum. Item in voto de non petendo debitum; quia non sunt vota castitatis integra, sed tantum partialis, etc. — Sunt tamen aliqui casus, in quibus Praelati inferiores facultatem habent dispensandi in lege praescripta a Praelato superiore. Primus casus est, quando materia est levis, ita ut transgressio legis tantum veniale peccatum reputetur; sicut enim veniale peccatum nulli est reservatum, sed quilibet Sacerdos ab eo potest absolvere, sic etiam ab obligatione legis potest inferior Praelatus ratione levitatis materiae dispensare. Secundus est, quando frequens occurrit dispensationis motivum; puta in Festis celebrandis, ieiunio et similibus; non videtur enim congruum toties ad Principem Praelatum, aut Superiorem recurrere, quoties occurrit haec frequens dispensandi ratio; esset enim valde molestum Principi frequentior hic ad eum recursus in iis rebus, quae ad ordinarium regimen spectant: ideoque iuste praesumitur superior concedere Praelatis inferioribus in illis casibus dispensandi auctoritatem. Tertius est, quando gravis occurrit dispensandi necessitas, nec facilis est ad eum recursus, vel periculum esset in mora, aut grave detrimentum: sic Episcopus cum eo, qui habens votum simplex castitatis, contraxit matrimonium et consummavit, dispensare potest ut petat et reddat debitum, propter periculum incontinentiae. Similiter dispensare potest cum coniugibus, qui communi consensu voverunt continentiam, ne postea idem periculum utrique, vel saltem alteri eorum ingruat. Quarto, potest dispensare inferior Praelatus in his, quae ita propria sunt unius communitatis, ut nullo modo conveniant aliis; ea enim, quae sunt propria unius communitatis, sunt magis nota et perspecta immediato Gubernatori, quam supremo Principi, aut Praelato; ac proinde melius ipse quam superior de iis iudicare poterit. Demum potest Praelatus interior dispensare, cum dubium est utrum casus dispensatione egeat, vel non; tune enim praesumptio est pro libertate, qua possidet; unde fit ut casus, nisi certus sit, reservatus communiter non censeatur.

Quaeres: An superior possit dispensare erga seipsum?

Respondeo 1. Non esse dubium quin Praelatus possit erga seipsum in votis, et legibus dispensare indirecte; dando videlicet alicui e subditis potestatem, qua in ipsius voto dispenset; sic etenim Sacerdoti subdito potest dare potestatem, qua ipsum absolvat a peccatis, etiam a casibus reservatis: ita etiam qua liberet ipsum ab obligatione voti; alioquin superior esset deterioris conditionis, quam subditus.

Respondeo 2. Probabile esse Praelatum quemlibet in iisdem votis secum posse dispensare directe, in quibus dispensare potest cum sibi subditis, quod utique probat De Lugo loco citato dub. 17. Primo, quia sicut potest dispensare cum suis subditis in Legibus etiam superiorum, quando id ei permittitur, ut in lege ieiunii, esus carnium, audiendi Sacri, recitandi Officii: ita et in iisdem potest dispensare secum, quando causa iusta subest: ergo sicut potest dispensare in votis subditorum, potest etiam in votis suis; non enim hic plus iurisdictionis requiritur in seipsum, quam ibi. Secundo, potest se eximere, quando causa subest, ab obligatione, quam iure naturae contrahit occasione legis propriae; cur non etiam ab obligatione, quam adfert votum proprium? Tertio, Papa potest sibi ipsi conferre indulgentias, absolvendo se a debito poenae etiam iniunctae, ut docet Henriquez, De Indulgentiis, cap. 32. Ergo etiam potest se absolvere a debito voti. Quarto, quia si quid obstaret, quominus posset Praelatus in voto suo dispensare, id esset defectu iurisdictionis in seipsum: nemo enim potest in seipsum iurisdictionem exercere; unde nemo potest seipsum a peccatis absolvere: atqui hic defectus non obstat. Primo, quia non magis requiritur haec iurisdictio in dispensatione votorum, quam in dispensatione legum, collatione indulgentiarum, et obligatione per suas leges: atqui defectus iurisdictionis in seipsum non impedit, quin quis haec possit in seipsum, ut patet ex dictis. Secundo, quia quod iurisdictio postulet distinctionem personarum, est, vel quia est coactiva quae exercenda est in invitum, ut est potestas inferendi censuram: vel quia est contentiosa, inter partes ius distribuens, non enim videtur aequum, ut quis in sua causa sibi ius dicat contra ius adversarii se opponentis; sic enim esset sibi et iudex, et reus: vel quia pertinet ad absolutionem sacramentalem, quae iure divino postulat distinctionem iudicis, et rei: atqui iurisdictio illa, quae requiritur ad dispensationem voti, nihil horum est, ut per se patet: ergo non est cur requirat distinctionem personae.

Conclusio secunda. — HUMANAE LEGES ABROGARI POSSUNT PER PRINCIPES, ET LEGISLATORES, QUI EAS STATUERUNT, VEL EAS PRAESCRIBENDI AUCTORITATEM HABENT: ABROGARI TAMEN NON DEBENT, NISI EXINDE MAIOR ALIQUA SPERANDA SIT UTILITAS. Haec Conclusio tres continet partes; quarum

Probatur prima: Leges humanae spectari possunt vel ex parte sui principii, vel ex parte finis: hoc est, vel ex parte rationis humanae, a qua dicuntur, vel per respectum ad actus humanos, quos dirigunt: sed ex utraque parte revera mutabiles sunt; subindeque humanae leges abrogari possunt, et mutari. Prima minoris pars est evidens: cum enim humana ratio finita sit et limitata, et ab imperfecto ad perfectum procedere soleat, quo fit, ut Legislator praesvidere non possit ea omnia, quae ad Reipublicae utilitatem magis conducere possunt quovis tempore: contingit interdum, quod posteri animadvertunt aliqua Reipublicae rectae administrationi adversari, quae ad bonum ipsius regimen Maiores excitaverant: proindeque ex parte rationis humanae, quae est constitutiva legum, certum est eas esse mutabiles. Constat etiam secunda eiusdem minoris pars: saepe enim aliqua lex uno tempore expedit, quae alio, variatis hominum moribus, non expedire iudicatur: sic Deus aliis legibus et praeceptis homines ante ac post Christi incarnationem rexit: sic pariter tum Ecclesiasticae, tum Politicae constitutiones et sanctiones immutantur datis occasionibus, et prout diversa rerum ac temporum necessitas exigit pro stabilienda fidelium, ac subditorum quiete, et recta agendi ratione.

Probatur secunda pars: quisquis enim legem condidit, vel condendi potestatem habet, habet etiam auctoritatem eam revocandi; cum enim lex essentialiter a Legislatoris et Principis voluntate ac imperio pendeat, consequens est quod ad mutationem eiusdem voluntatis etiam lex mutari debeat. — Hine quisquis Princeps, et Superior non solum a se, vel suis praedecessoribus, sed etiam ab inferioribus sibi subditis Praelatis conditas leges abrogare potest; quia Superior plenam habet potestatem supra interiorem: et consequenter supra omnes leges ab eo sanctitas. — Nec potest tamen Praelatus inferior leges Superiorum revocare, aut abrogare absque eorum speciali concessione: quia voluntas, et ius inferioris non potest praevalebere contra ius, et voluntatem Superioris. Hinc in Clementina De electione cap. Ne Romani, decernit Clemens V. quod cum lex Superioris per inferiorem tolli non possit, leges a summis Pontificibus statutae circa summi Pontificis electionem per coetum Cardinalium Romanae Ecclesiae ipsa sede vacante modificari, corrigi, vel immutari, aut quidquam detrahi, sive addi, vel dispensari quomodocumque non posse.

Patet etiam tertia pars, nempe quod leges non debeant abrogari aut revocari, nisi maior inde sequatur communitatis utilitas: nam, ut inquit Ulpianus in Digesto veteri lib. 1. titulo t. De Constitutionibus Principum lege 2. In rebus a nobis constituendis evidens debet esse utilitas, ut recedatur ab eo iure, quod diu aequum visum est. Cum enim leges statuantur in bonum communitatis, tamdiu perseverare debet earum vigor, quamdiu maior ipsius communitatis utilitas non apparet. Hine peccare videretur in bonum publicum, qui leges ad illud stabiliendum, et firmandum conducentes revocaret, nisi maius inde emolumentum sequendum praeiudicaret. Nihilominus abrogatio tacta sine iusta causa valida est, nec subditi tenentur parere legi revocatae, etiam si nulla interveniat communitatis utilitas, quia subditi catenus dumtaxat obligantur ad legem servandam, quatenus, et quamdiu Legislatoris voluntas et imperium moraliter continuatur, quia ab eiusmodi voluntate et imperio tota lex vim et virtutem suam obtinet: non continuatur autem eiusmodi legis vigor, quando suam voluntatem, suumque imperium expresse revocat. — Tribus autem modis lex abrogari potest: Primo, per simplicem revocationem Principis: Secundo, per constitutionem novae legis priori repugnantis; nam si lex posterior non potest stare cum priori, illam destruit; quia posterior voluntas Principis tollit priorem, iuxta leg. sed et posteriores, ff. de legibus. Tune tamen abrogatio restringenda est quantum fieri potest: quippe communiter odiosa est, et de se nociva Reipublicae, nisi postulet necessitas. Quare leges, quoad fieri potest, sunt inter se conciliandae, et concordia abrogationi praefereuda. Tertio denique, lex abrogari potest per contrariam consuetudinem; cum enim consuetudo vim legis habeat, ut dictum est, consequens est, quod sicut lex abrogatur per legem contrariam, ita censeatur abrogari per consuetudinem ipsi oppositam.

Quaeres: An, et qualiter Humanae Leges sint interpretandae?

Respondeo 1. Triplicem distingui posse humanae legis interpretationem; nimirum authenticam, usuales, et doctrinalem; Legum enim humanarum interpretatio fit, vel auctoritate ipsius, qui legem condidit; quique suam mentem et voluntatem circa legis observantiam in dubiis aperit: haec autem dicitur authentica; quia ab eodem fonte, nempe Principis voluntate, ex qua lex ipsa dimanat; sicque haec interpretatio vim legis obtinet, ut colligitur ex lege ultima Codice de legibus; vel fit usu quodam, et consuetudine, qua leges hoc aut illo modo observantur ab hac aut illa communitate, quo fit, ut ipsa consuetudo dicatur optima legum interpres, haecque interpretatio usualis appellatur; vel denique legis interpretatio fit per doctrinam, et instructionem virorum peritorum, et haec explicatio doctrinalis dicitur: quae utique differt a prioribus in eo quod vim legis non obtineat, cum non procedat a potestate iurisdictionis, sed a iudicio peritorum. Hine per se non inducit obligationem, sed solum eam detegit et aperit; maxime quando omnes Doctores unanimi calculo in eundem legis sensum conspirant et consentiunt. Haec autem legis interpretatio doctrinalis, ut recte fiat, sequentes regulas maxime servandas sunt: Primo quidem diligenter attendenda est proprietas verborum, quibus lex ipsa concepta est: cum enim leges debeant esse clarae, ac verbis proprie significantibus expressae, qui eas doctrinaliter interpretantur, maxime debent verborum sensum attendere. Secundo, consideranda est etiam ipsa causa legis, seu motivum, propter quod Legislator legem hanc sanxit; motivum enim illud est ratio, qua veluti fulcro lex nititur; unde cum potestas Legislatoris in praescribendis legibus debeat esse rationi accommodata, recte colligitur Legislatoris intentio in praescribenda lege ex illius motivo et causa. Tertio denique, Legislatoris mens, et intentio detegi potest ex verbis antecedentibus, et consequentibus, necnon ex fine et circumstantiis, aut a finibus ipsius legis; si nempe aliae leges iisdem verbis conceptae hoc aut illo sensu accipiantur. — Interpretatio authentica, et usualis oritur ex defectu Legislatoris, qui cum non potuerit praesvidere omnes casus in quibus lex utilis, vel nociva futura est, cumque constet in eo casu eum non habere intentionem obligandi; ideo necessum est subditis, habita ratione boni communis, in eo casu legem explicari, vel ab ipso Legislatore, vel a consuetudine: posterior vero interpretatio, scilicet doctrinalis, oritur ex defectu subditorum, quibus est interpretanda hoc modo mens, et voluntas Legislatoris iis, qui illam non capiunt. — Rursus interpretatio doctrinalis dividitur in generalem, et specialem. Generalis est, qua explicatur in genere, quid lex vetet, aut imperet: quod fit trifariam: Primo, si sensus legis eruatur stando in terminis eius. Secundo, si vis legis extendatur ad similes, vel connexos casus. Tertio, si restringatur ad certas quasdam materias, cum alias ad plures extenderetur. Specialis est, qua explicatur quid hic et nunc lex vetet aut imperet; quod persaepe est difficillimum. Primo cum videntur simul duae leges contrariae obligare: Secundo, cum maius oriri bonum videtur ex legis inobservantia, quam ex eius observatione: Tertio, cum videtur in aliquo particulari negotio causa legis deficere, vel cum dubitatur aut de potestate, aut de voluntate Legislatoris, aut denique de validitate dispensationis datae.

Haec autem doctrinalis legis interpretatio solito vocatur Epikeia, quae ab Aristotele 5. Ethic., cap. 10. definitur: emendatio legis ex ea parte, qua deficit, propter universale, idest, aequa et rationabilis interpretatio, qua declaratur legem non obligare in aliquo particulari casu, licet verba legis particularia sint, et ad omnes casus protendi videantur. Sic v. g. lex generalis est, depositum reddendum est domino suo illud repetenti: aequa tamen et rationabilis interpretatio est depositum illud non esse reddendum in eo casu, quo noceret repetenti, aut alteri innocuo: sic non esset reddendus ensis furioso, qui eum repeteret ad seipsum vel alterum occidendum.

Licet autem uti Epikeia variis in casibus: Primo, quando est evidens nimis durum esse legem observare; lex enim humana possibilis debet esse secundum naturam, et patriae consuetudinem, idest, facilis observationis, ut alias diximus: ergo si in aliquo casu legis observatio nimis dura videatur, tunc opus est Epikeia, quae est legis emendatio propter defectum. Sic Machabaei lib. 1. cap. 2. cum viderent, quod plurimi Iudaei a suis hostibus trucidati fuissent die Sabbati, eo quod illo die sacro non iudicassent adversus hostes esse repugnandum, legem de servando Sabbato interpretati sunt, dicentes: Omnis homo quicumque venerit ad nos in bello die Sabbatorum, pugnemus adversus eum: et non moriemur omnes, sicut mortui sunt fratres nostri in occultis. — Secundo, quando probabiliter iudicatur legem non comprehendere aliquem casum, licet uti Epikeia; secus vero dum probabilius existimatur legem comprehendere casum illum: Nam, inquit Doctor Subtilis in 3. dist. 25. quaest. 1. n. 8. *in moralibus, quando sunt altercationes de aliquo peccato, quando primo est mortale, ut si unus peritus in scientia dicat, quod non licet sic mercari, et alius dicat quod sic licet, tutius est non procedere sic nec sic, sed expe> etare quousque veritas pateat aliunde: si enim ita esset, quod unus

Doctor diceret aliquem peccare mortaliter, nisi sic faceret, tunc simplex foret perplexus: ideo bene videndum est in moralibus antequam aliquid asseratur, quia videlicet cum habens duas opiniones contrarias perplexus sit, periculose se determinaret ad unam, nisi re diligenter inspecta probabiliorem cligeret. »

Quibus Doctor significat, quod in moralibus sufficit quidem interdum ad prudenter operandum iudicium probabile, quando videlicet non occurrit aliud probabilius: dum autem fit concursus duarum opinionum probabilium, nos teneri sequi eam, quam iudicamus probabiliorem; alioqui peccamus contra regulas prudentiae, quae dictat huic potius adhaerendum esse, quae nulli prorsus errandi, aut peccandi periculo nos exponit, quam illi, quae nos probabili saltem peccandi, et errandi periculo reddit obnoxios: unde S. Chrysostomus Hom. 4. in Matth.

Si vestimentum empturus, unum circuiris negotiatorem, et alterum: et ubi meliores vestes inveneris, et pretio viliori, ab illo comparas; an non oportet populum circuire omnes Doctores, et inquirere, ubi sincera veritas Christi venditatur, et ubi corrupta, veriorem eligere plusquam vestimentum?

Tertio denique Epikeia utendum est, quando incerti sumus, voluerit ne Legislator hunc casum comprehendere, eo quod verba legis non satis id significant, et licitum est uti Epikeia sine recursu ad Superiorem, quamvis per tempus recurrere liceat. Ratio est, quia quando agitur tantum de verborum significatione non tenemur ea interpretari secundum mentem Legislatoris, quando ipse eam non declaravit, neque ad illum recurrere, sed possumus iure nostro utendo, ea interpretari iuxta communem sensum, et secundum principia illius doctrinae, quae veram et germanam verborum significationem, modumque illum legitime interpretandi tradit.