Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Satis superque constat ex dictis, legem quamlibet vim et effica- ciam habere ad obligandos eos, quibus praescribitur ad executionem et observantiam earum, quae dictat: quocirca paucis determinandum est in presenti Articulo, quaenam et quanta sit Legum Humanarum vis et efficacia; quod utique fiet tribus in sequentibus Quaestionibus, quarum prima aperiet circa quid Humanae Leges versari possint: Se- cunda, qualiter obligent subditos: Tertia, quas conditiones exigant, ut vere ad sui observationem compellere queant.

Legem omnem versari circa actum humanum, idest factum scienter et libere; lex enim est regula actionum humanarum: quapropter sicut is, qui usu rationis et libertatis caret, lege non te- netur, ut dictum est in praecedenti Quaestione; sic nec lex alium quam rationis aut libertatis usum praecipit, aut vetat. Cum autem actus humanus sit triplex; quorum alius est moraliter malus, alter indiffe- rens, alter vero bonus; inde restat examinanda difficultas, an eiu- smodi triplicem actum praecipere possit.

Notandum 2. Actum humanum insuper distingui posse duplicem: internum videlicet, et externum. Internus ille est, qui elicitur a facul- tatibus internis, quales sunt intellectio, volitio, et imaginatio; externus vero qui producitur a facultatibus externis, quales sunt quinque sen- suum externorum operationes. Rursus, actus illi vel sunt puri interni, nec ullatenus connectuntur cum externis, vel non sunt puri interni, sed quandam connexionem habent cum actibus externis. Dupliciter autem potest connecti actus internus cum exteriori; nempe vel per se, vel per accidens. Actus internus connectitur cum externo per se, vel quando est causa, et veluti forma illius; qua ratione voluntas adul- terandi connectitur cum adulterio actuali: vel quando est conditio necessario requisita ad substantiam actus exterioris in genere moris considerato; qualiter attentio connecti debet cum oratione vocali, et dolor internus contritionis aut attritionis cum confessione Sacramentali, et intentio baptizandi cum actione externa baptizantis: non enim est vera oratio exterior in genere moris considerata, nisi procedat ex aliqua attentione, nec vera confessio Sacramentalis, quae non procedit ex dolore interno: nec vera actio baptizandi, quae ex intentione Mi- nistri non sequitur.

Notandum 3. Magnum esse discrimen inter actus internos, qui connectuntur cum externis per se, et eos qui solum connectuntur per accidens. Nam actus, qui connectuntur per se, sufficienter manife- stantur per exteriores; quis enim non videat volitionem furandi ma- nifestari per furtum exterius? Actus vero connexi per accidens, non sufficienter manifestantur per exteriores; recitatio enim exterior officii non sufficienter manifestat attentionem et devotionem, cum possit esse sine illa. Tertio, actus interior potest connecti cum exteriori non per se, sed per accidens, etiam quantum ad esse morale actionis, sicut motivum poenitentiae per accidens coniunctum est externo ieiunio, et motivum vanae gloriae largitioni eleemosynae. — Praesens ergo diffi- cultas procedit universaliter, utrum videlicet lex Humana, tam Civilis quam Ecclesiastica, possit obligare ad actus internos, tam secundum se, et ut sunt puri interni, quam ut connectuntur cum exterioribus, tribus modis iam explicatis. Duo igitur maxime veniunt hac in Quae- stione resolvenda: Primum, an et qualiter Leges Humanae praecipere possint omnes actus humanos non solum bonos, sed etiam indifferen- tes, et malos. Secundum, an, et quomodo praecipere, aut prohibere possint actus internos.

Conclusio prima. — LEGES HUMANAe PRAeCIPERE POSSUNT OMNES ACTUS BONOS, ET INDIFFERENTES, NON VERO MALOS. Haec Con- clusio tres habet partes, quarum

Probatur prima: id omne praecipere possunt Humanae Leges, quod per se conducit ad bonum commune stabiliendum et conservandum: sed omnes actus boni conducere possunt ad bonum commune: subin- deque potest lex humana eos omnes praecipere.

Patet etiam secunda pars: quia actus indifferentes possunt inter- dum conferre ad bonum commune, et ipsi interdum adversari: igitur per leges humanas praecipi, aut prohiberi possunt.

Tertia pars est contra Politicos quosdam impios, qui cum nefario Machiavello existimant Principem pro tuendo regno posse quaecumque mala praecipere et permittere; cuius quidem impiae assertionis falsitas constat: quia lex mala praecipiens, directe militat in primum princi- pium morale nempe, declina a malo. — Deinde, nullus potest obligari ad peccandum: sed si quis teneretur parere legibus mala praecipienti- bus, obligari posset ad peccandum: ergo, etc. Maior constat: quia nemo teneretur obedire legi inferioris potestatis in his, quae prohibentur a lege auctoritatis superioris: sed si quis posset obligari ad peccan- dum, teneretur obedire legi latae ab inferiori potestate, nempe creata, in iis, quae prohibentur per legem et auctoritatem divinam, quod aperte falsum est, iuxta illud Act. 5. Oportet obedire Deo magis, quam homi- nibus. — Denique, nusquam efficaciori modo procuratur bonum com- mune temporale Reipublicae, quam cum divinae leges observantur; quid enim magis ad bonum commune confert, quam ubi male agendi necessitas omnino praecluditur? quid vero magis ipsi adversatur, quam male agendi necessitas?

Dices: Plerumque expedit ad pacem et quietem publicam haere- ticos permittere, ut suos errores in conventiculis suis publice doceant, et leges ferre, ne ullus eos in suis ministeriis interturbet; sed hoc per se malum est: ergo leges humanae possunt interdum mala praecipere. — Respondeo, posse quidem interdum licite mala quaedam tolerari, ne gravius aliquid inde accidat; sicut enim in corpore naturali ex- pediat aliquando pati detruncationem et abscissionem alicuius membri, ne totum corpus tabe inficiatur et intereat, sic et in corpore politico iuvat interdum quaedam mala minus infestantia pati, ne grandiora exurgant, quibus Respublica omnino pessundaretur: hac autem ra- tione in plerisque regnis tolerantur haeretici, ne scilicet ob eorum perduellionem tota Respublica bellis intestinis divexaretur, subindeque rueret. Adde quod longe diversum sit mala tolerare, et ea praecipere; fatemur enim interdum ea posse tolerari, ne graviora inde emergant; negamus autem posse usquam ea praecipi quocumque praetextu.

Conclusio secunda. — LEGES HUMANAe PRAeCIPERE POSSINT ACTUS INTERNOS, QUI PER SE SUNT CAUSA ACTUUM EXTERIORUM, QUIVE AD EORUM INTEGRITATEM REQUIRUNTUR IN GENERE MORIS, VEL AD EOS CONFERUNT UT CONDITIONES NECESSARIAe; NON VERO EOS, QUI PURI INTERNI SUNT, VEL QUI TANTUM PER ACCIDENS CONIUNGUNTUR CUM EXTERIORIBUS. Haec conclusio quatuor particulas complectitur, quarum

Prima et secunda simul probantur: quicumque praecipit, vel pro- hibet aliquid faciendum aut omittendum, etiam praecipit et prohibet id omne quod cum ipso necessariam connexionem habet, et sine quo esse non potest: sed actus exteriores, qui praecipiuntur aut prohiben- tur per leges humanas, necessariam habent connexionem cuin actibus interioribus, qui vel sunt causa actuum exteriorum, sicut vo- luntas furandi est causa furti, quod admittitur; vel qui requiruntur ad actus exteriores, ut censeantur esse completi integritate morali: ergo eaedem leges, quae tales actus exteriores praecipiunt, aut prohi- bent, etiam interiores, qui sunt eorum causa, vel ad eorum integri- tatem moralem desiderantur, censentur praecipere vel prohibere.

Tertia, et quarta pars similiter constat, nempe quod leges humanae non possint praecipere, aut prohibere actus pure internos; nec eos, qui tantum per accidens connectuntur cum exterioribus; quia potestas le- gislativa humana per se primo tendit ad externum, et commune Reipu- blicae regimen: sed actus pure interni, aut qui tantum per accidens cum exterioribus coniunguntur, non spectant ad externum, et sensi- bile regimen Reipublicae: ergo per leges humanas praecipi, aut prohiberi nequeunt. Maior constat, Minor pariter; quia potestas legislativa huma- na tantum sese extendit circa ea, quae Principum iudicio, et animadver- sioni subiacere possunt: sed illi actus interni hominum animadversioni, aut iudicio non subiacent, quia unus homo naturaliter non subditur alteri secundum animam, sed secundum corpus: Errat enim, inquit Seneca 3. De Beneficiis, si quis putat in servitutem totum hominem descendere, pars enim melior excepta est: corpora obnoxia sunt et ad- scripta dominis, mens sui iuris est. Quocirca adorandus Salvator suos

Discipulos monebat Matt. 10. Nolite timere eos, qui occidunt cor- pus, animam autem non possunt occidere, sed potius timete eum, qui potest animam, et corpus perdere in gehennam. — Confirmatur haec assertio ex cap. 11. Cogitationis de poenitentia dist. 1. Cogitationis poenam nemo patitur; quod desumptum est ex iure civili, lib. ff. Digest., tit. 11. lib. 1. Item cap. Erubescant dist. 32. De Manifestis, ubi de homine dicitur, Quod de manifestis quidem loquimur: secreto- rum autem cognitor Deus, et Iudex est. Similiter cap. Tua nos de Simonia habetur, Ecclesiam tantum de manifestis, non de occultis iu- dicare. Quam utique sententiam confirmat Concil. Trid. Sess. 24. c. 1. De Reform. Matrimonii: affirmans, quod Ecclesia de occultis non iudicat.

Dices 1. contra duas priores partes: Christus Dominus Matthaei 18. potestatem Ecclesiasticam conferens suis Discipulis generaliter di- cit, Quaecumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in Caelo: sed actus interni fiunt super terram: ergo Ecclesiasticae iurisdictioni subiacent. Confirmatur, quia potestas Ecclesiastica respicit bonum, et salutem animarum; ad id autem actus interni maxime conducunt: ergo in illos etiam a Christo est concessa potestas. — Respondeo, illam auctoritatem generalem a Christo concessam non absolute, sed distri- butive tantum esse accipiendam; nempe quantum ad ea, quae neces- saria sunt, ut recte, et convenienter Ecclesia possit regi, vel tantum ad ea, quae consentanea sunt legislativae potestati sensibili, qua ho- mines inter se communicare possunt. Inde est quod auctoritas a Christo Discipulis, et Ecclesiae Praelatis concessa, tantum versatur circa actus interiores, qui necessariam habent connexionem cuin ex- terioribus; nam cum illa concessa potestas tantum spectet ad guberna- tionem sensibilis hierarchiae, etiam tantum concernit actus, vel qui sunt exteriores, vel sine quibus huiusmodi exteriores actus esse non possunt.

Dices 2: Ecclesia remittit exterius culpas per absolutionem Sacra- mentalem: Similiter praecipit fidelibus, ut singulis annis confiteantur peccata sua, etiam pure interiora. Denique, reservare potest peccata mere interna: ergo habet auctoritatem in actus pure internos. — Nego consequentiam, et ad primum dico, quod cum Sacramentalis absolutio, et poenitentia spectet ad auctoritatem et iurisdictionem a Christo Ecclesiae ministris concessam, in cuius administratione Sa- cerdos se gerit tamquam minister Christi, hinc illa potestas legislativa non est pure humana, sed potius divina: unde cum Ecclesia, vel abso- lutionem largitur de peccatis internis, vel satisfactiones internas in- iungit, vel concedit indulgentias etiam pro peccatis internis, aut dis- pensat in votis, vel iuramentis internis, id non exequitur per potesta- tem sibi velut propriam et connaturalem, qua potest actus externos praecipere vel prohibere, quatenus conferunt ad bonum commune so- cietatis fidelium: sed per potestatem velut vicariam nomine Dei et Christi, aut solvendo peccata, aut satisfactionem iniungendo, aut re- laxando poenas peccatis debitas, et declarando cessare obligationem ex promissione Deo facta resultantem, aut denique negando potesta- tem absolvendi a tali, vel tali peccato interno, si forte poenitens illud Ecclesiae clavibus per confessionem sensibilem subiiciat: quae omnia, ut constat, non sunt actus potestatis legislativae, et propriae, sed potius divinae, et a Christo delegatae.

Dices 3: Ecclesia punit et prohibet plures actus mere internos: ergo revera habet auctoritatem et iurisdictionem in eos. Probatur an- tecedens; nam in Concilio Toletano primo dicitur anathema non solum dicentibus, sed etiam credentibus contrarium Fidei Catholicae. Et in Clementina prima De haereticis cap. Multorum, excommunicantur In- quisitores haereticae pravitatis, si odii, gratia, vel amoris, lucri, vel commodi temporalis obtentu contra iustitiam, et conscientiam suam omiserunt contra quemquam procedere, ubi fuerit super pravitate haere- tica procedendum: et cap. Dolentes, De celebratione Missarum, praeci- pitur Clericis, ut divinum officium, nocturnum pariter et diurnum, quantum eis Deus dederit, studiose celebrent pariter et devote: sed haeresis, amor, odium, devotio sunt actus interni: ergo, etc. — Respondeo, hos omnes actus ita prohiberi, non quatenus pure inte- riores sunt, sed solum prout connexionem habent cum exterioribus: sic excommunicatio decernitur in haeresim, non ut pure peccatum mentis est, sed quatenus haeresis illa interna per signa, aut verba exteriora manifestatur. Unde ad Concilium Toletanum dico, illud non ferre anathema praecise in non credentes, sed proponere tamquam credenda de fide; ac proinde ipsum declarare eos fore haereticos, qui contra- rium, etsi animo tantum, crediderint. Similiter odium, et amor pu- niuntur, ut coniuncta sunt cum actibus exterioribus: et interna de- votio praecipitur, ut coniuncta est orationi vocali.

Obicies: Eos actus aut praecipere, aut vetare non possunt leges humanae, de quibus potestas humana iudicare non potest: fru- stra enim praecipiuntur, quae si omittuntur, puniri non possunt: atqui leges humanae iudicare non possunt de actibus internis: sicut enim de ignotis nulla est cupido, ita nec potest esse iudicium. — Respondeo: Nego maiorem. Ratio est quia cognitio actuum requiritur quidem ad vim coactivam quae posita est in poenis quibus in praevaricatores ani- madvertitur. Ut enim praevaricatores puniantur, necesse est ut de praevaricatione convincantur: sed ea cognitio non requiritur ad vim directivam, possunt enim humanis legibus imperari quae an postea a subditis fiant aut non fiant, ignoratur. Nec inde sequitur quin humanum praeceptum de eis fiat: licet enim praevaricatores per prae- varicationis manifestationem apud homines rei non sint, rei tamen apud Deum constituuntur.

Certum esse non omnes humanas leges ad sui obser- vantiam obligare sub mortali; quia neque ipsamet divinae leges talem obligationem important; nec enim leve furtum, puta denarii, aut assis, censetur esse mortale, propter levitatem materiae, licet furtum omne tam divina, quam humana lege vetitum sit. Multo minus igitur omnis humana lex sub mortali obligare censenda est. Restat igitur determi- nandum, an aliquae saltem humanae leges in conscientia sub mortali obligare queant.

Notandum 2. Eam fuisse variorum Haereticorum erroneam asser- tionem, quod nullae leges humanae in foro conscientiae obligare queant. nec eas transgredientem reum esse culpae apud Deum. Ita imprimis docuerunt Waldenses, ut affirmat Guido lib. De Haeresibus. Eumdem errorem innovarunt Ioannes Wiclef, et Ioan. Hus, ut testatur Bellarm. lib. 4. De Summo Pontifice, cap. 11. quos secutus est Calvinus 1. Instit., cap. 15. et sequentibus, ubi tametsi concedat Praelatos, et Ma- gistratus politicos posse leges aliquas ad conservationem disciplinae et pacis inter cives praescribere, negat tamen eas in conscientia obli- gare, Cum conscientia, inquit, soli Deo subdita sit, ideoque ab eo so- lum ligari, seu lege coerceri possit. Ab hoc errore non longe distare videtur Ioannes Gerson. Tract. De Vita spirituali, lect. 4. asserens solum Deum habere auctoritatem obligandi in conscientia: unde licet admittat leges humanas obligare in conscientia; contendit tamen illam vim ipsis non competere ratione auctoritatis humanae, sed solum divi- nae; ita quod Legislatores, dum leges statuunt, solum declarent obliga- tiones, quas Deus imponit: ipsi vero nullam obligationem in foro con- scientiae praescribant: cuius assertionis exemplum profert de aegrotis, qui in conscientia tenentur medicis obedire, non quod medici imperan- di auctoritatem habeant, sed quia declarant id, ad quod aegrotus lege naturali, ac divina obligatur.

Notandum 3. Controversiam non levem moveri inter Theologos, num humanae leges ad sui observationem interdum obligent cum vitae dispendio: in cuius difficultatis resolutione duae sunt sententiae ex- treme oppositae: Altera quidem Almaini in Moralib., tract. 1. cap. 3. concl. 4. negantis legem humanam unquam obligare ad sui observationem cum dispendio vitae: Altera autem Adriani in 4. qu. 3. De Clavibus, asserentis omnem legem humanam, quae obligat sub peccato mortali, servandam esse in omni eventu etiam cum vitae discrimine, nisi aliqua lex interveniat ex benignitate Legislatoris, quae talem obligationem expresse non importet. Inter has autem extreme oppositas sententias mediat Tertia, affirmans legem humanam interdum obligare cum pe- riculo, et dispendio vitae: non tamen semper. Quibus praemissis sit

Conclusio prima. — LEGES HUMANAe TAM CIVILES, QUAM ECCLESIASTICAe OBLIGARE POSSINT IN FORO CONSCIENTIAe, ITA QUOD EARUM TRANSGRESSIO SIT CULPABILIS APUD DEUM.

Probatur 1. de Legibus Civilibus ex Scriptura; dicitur enim 1. Petri 2. Subditi igitur estote omni humanae creaturae, sive Regi quasi praecellenti, sive Ducibus tamquam ab eo missis, in vindictam malefa- ctorum… Haec est enim voluntas Dei. 2. Petri 1. dicitur, eos, qui spernunt dominationem, reservari in diem iudicii cruciandos. Et ad Rom. 13. Qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit; qui autem re- sistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt. Quod de damnatione etiam apud Deum Chrysost. et alii Interpretes ibidem intelligunt. Et versu 5. Adeoque necessitate subditi estote, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam. Addit ibid. versu 6. Principes esse Dei Ministros, unde qui illis resistit, Deo resistit; adeoque Deum of- fendit.

Probatur idem de Legibus Ecclesiasticis; primo quidem aucto- ritate Concilii Constantiensis sess. 8. et 15. ubi damnantur errores Wiclefi, et Ioann. Hus negantium ullam legem humanam, sive Eccle- siasticam, sive Civilem obligare in conscientia. Hoc ipsum definitum est in Concilii Trid. sess. 7. can. 8. his verbis: si quis dixerit baptizatos li- beros esse ab omnibus S. Ecclesiae praeceptis, quae vel scripta vel tradita sunt, ita ut ea observare non teneantur, anathema sit. — Idem constat ex variis Scripturae testimoniis; Christus enim sic pro- nunciat: si Ecclesiam non audierit, sit tibi tamquam Ethnicus, et Pu- blicanus, ubi Chrysost. hom. 16. Considera quomodo publicanum ad exemplum summae nequitiae posuit. Praeceptis ergo Ecclesiae non obe- dire summe nequitiae est. Idem Christus Luc. 10. ait: Qui vos sper- nit, me spernit. Et Paulus ad Hebr. 13. Obedite praepositis vestris, et subiacete eis: ipsi enim pervigilant, quasi rationem pro animabus vestris reddituri. Demum idem Apost. ait 1. ad Cor. 7. Praecipio non ego, sed Dominus. Et Act. 15. Apostoli dicunt: Visum est Spiritui Sancto, et nobis, nihil ultra imponere vobis oneris, quam haec neces- saria, etc. Quibus locis designatur specialis potestas legum Ecclesia- sticarum obligandi in foro conscientiae, ut procedunt a Legislatoribus humanis, alias non diceret Paulus: Praecipio non ego, sed Dominus, nec Apostoli: Visum est Spiritui S. et nobis. Neque hoc ultimo loco continetur solum consilium, ut Haeretici volunt: iis enim contineri praeceptum in conscientia obligans, indicant verba illa, oneris, et ne- cessaria.

Probatur utraque pars ratione: Primo quidem, omnis lex, quae per auctoritatem a Deo derivatam fertur, obligare potest in conscientia: at leges tam Ecclesiasticae, quam Politicae feruntur per auctoritatem a Deo derivatam; subindeque obligare possunt in conscientia. Maior constat: hac enim ratione lex Vetus et Nova censentur obligare in conscientia, quia per auctoritatem divinam, vel a Deo emanatam latae sunt, et promulgata. Minor etiam patet ex praefatis Scripturae texti- bus, quibus tam Ecclesiastica, quam Civilis potestas declaratur homi- nibus a Deo tradi. Hinc Prov. 8. Deus ipsimet ait: Per me Reges regnant, et legum Conditores iusta decernunt. — Secundo, potestas obligandi in conscientia reperitur in qualibet communitate imperfecta, quae constat ex viro, uxore, filiis, ac famulis: ergo multo magis reperi- ri debet in communitate perfecta, quae constat, vel Praelatis, et Fi- delibus subditis, vel Principe, Magistratu, et Civibus. Patet antece- dens, tum ex Deuter. 21. ubi iubetur, Morte puniri filium inobe- dientem, et contumacem. Et ex Apostolo ad Ephesios 5. ubi monet uxores esse subditas viris suis. Et ex 1. Petri 2. ubi servi iubentur teneri ad obtemperandum dominis suis. Consequentia etiam patet ex eo quod maius debitum sit obediendi Principi propter bonum Reipublicae, quam patrifamilias propter bonum unius domus; quia bonum quo uni- versalius est, eo divinius. — Tertio, si lex humana, sive Ecclesiastica, sive Civilis, non posset ad culpam, et in foro conscientiae homines obligare, sequeretur eam plerumque frustrari effectu; saepe namque contingit, quod quis violare possit legem absque periculo incurrendi poenam praescriptam; subindeque si ex conscientia non teneretur eam servare, non raro posset eam transgredi.

Dices 1: Ille solus obligare potest ad culpam, praecipue mortalem, qui potest hominem privare gratia, qui potestatem habet ligandi in foro conscientiae: sed nullus homo potest alterum gratia privare; quem- admodum nullus potest in eum gratiam inducere: similiter Legislator, saltem Civilis, non habet potestatem ligandi, atque solvendi in foro conscientiae: ergo vel nulla lex obligare potest in conscientia, vel sal- tem Civilis, et Politica id non potest. — Respondeo ad maiorem, primam illius partem tantum esse veram de potestate privativa gratiae primaria, et per se, qualis tantum Deo competit: non vero de potestate secundaria, et ratione decreti aut statuti conditi per auctoritatem de- rivatam a Deo, quod decretum qui transgreditur, per illam volunta- riam transgressionem privat se gratia demeritorie: privatur autem eadem efficients per Deum, qui non vult amplius conservare gra- tiam in anima hominis legem transgredientis. Ad alteram vero ma- ioris partem dico illum solum posse condere legem, in quo est po- testas ligandi et solvendi in foro conscientiae: vel iudicialis, qualis est, quae per actus clavium exercetur, et per quam remittuntur, vel retinentur peccata: vel imperativa et constitutiva decreti, cuius ob- servatio ne bonus actus elucet: inobservatio ne vero malus.

Dices 2: Potestas Legislatoris interioris non potest inducere obli- gationem in iudicio, et foro potestatis superioris: sed forum conscien- tiae est forum superioris potestatis, scilicet Dei: ergo potestas Legisla- toris humani non potest obligationem inducere in foro conscientiae. Minor patet: Maior etiam videtur manifesta: nam ordinarii iudices non possunt inducere obligationem in iudicio superioris Principis, nec Epi- scopi in iudicio Papae: quia nimirum corum potestas exceditur a iudi- cio superioris potestatis, — Respondeo distinguendo maiorem: po- testas Legislatoris interioris non potest obligationem inducere in foro potestatis superioris, contra, aut preter ordinem superioris potestatis, concedo maiorem: ut subest ordini superioris potestatis, nego maiorem: et ad illius probationem eodem modo respondetur, ordinarii scilicet Iu- dices, aut Episcopi id non posse contra ordinem Principis, aut Pon- tificis, bene tamen ut stant sub ordine illorum: quasi Princeps daret potestatem ordinario Iudici, ut ferret legem obligantem in suo foro: sic autem contingit in nostro casu: nam eo ipso quod lex humana est iusta, subest ordini naturalis Legis, aut divina, ex qua participat vim obligandi etiam in foro divino, quod est forum conscientiae.

Dices 3: Potestas Principum saecularium est mere temporalis, et politica: ergo non potest se extendere ad aliquid spirituale: nec per consequens obligare ad culpam, et in foro conscientiae. — Respon- deo, potestatem Principum secularium dici temporalem ratione obiecti, quia secundum se tota est de personis, rebus, et actionibus tempora- libus; ratione tamen obligationis, quam inducit, dici potest spiritualis, et in conscientia obligare: licet enim per se primo respiciat bonum temporale Reipublicae, et per se primo non intendat ligare conscien- tias sub poena damnationis aeternae, sed solum praecipere aliquid ad promovendum tale bonum sub poena temporali proportionata ad con- sequendum suum finem: ex consequenti tamen, quia hoc praecipit ut stat sub ordine divinae potestatis, et in virtute illius potentis obligare in foro conscientiae quantum ad culpam et poenam aeternam, ad culpa et in foro conscientiae obligat.

Conclusio secunda. — INTERDUM UTROQUE LEGES TAM EC- CLESIASTICAe, QUAM CIVILES OBLIGANT SUB MORTALI.

De Ecclesiasticis quidem constat: in consensu est enim apud omnes, plures esse leges Ecclesiasticas, quae ad sui observationem sub mortali obligent: qualis est lex de quadragesimali ieiunio, de annua confessione facienda, de communione in Paschate, etc.

De Politicis pariter eadem veritas patet ex Apost. ad Rom. 13. dicente, Eos, qui superiori potestati resistunt, damnationem sibi acquirere; quod de damnatione aeterna SS. Interpretes ibidem intelligunt: sed damnatio aeterna nonnisi ob peccatum mortale incurritur: igitur lex humana etiam politica aliquando sub mortali culpa obligare potest. Quod etique confirmat S. Augustinus Epist. 50., quae est ad Bonifacium comitem et exercituum imperialium praefectum, qui cum ab Augustino inquisivisset utrum tuta conscientia cogere posset haereticos Donatistas armorum vi, ut iuxta Imperialia edicta sese ad Ecclesiae Catholicae sinum reciperent, respondet S. Augustinus istud nedum esse licitum, sed etiam pernecessarium.

Quoniam, inquit, multi per illas leges correcti sunt et quotidie corriguntur, et se esse correctos, atque ab illa furiose pernicie liberatos gratias agunt. Et qui oderant diligunt, molestasque sibi fuisse saluberrimas leges, quantum in insania detestabantur, tantum recepta sanitate gratulantur.

Deinde subdit:

Quando Imperatores pro falsitate contra veritatem constituunt multas leges, probantur bene credentes, et coronantur perseverantes. Quando autem pro veritate contra falsitatem constituunt bonas leges, terrentur scientes, et corriguntur intelligentes. Quicumque ergo legibus Imperatorum quae contra veritatem Dei feruntur obtemperare non vult, acquirit grande praemium. Quicumque autem legibus Imperatorum quae pro Dei veritate feruntur obtemperare non vult, acquirit grande supplicium, scilicet apud Deum, apud quem nonnisi propter mortale peccatum grande supplicium incurritur.

Quo pacto autem dignosci possit, quando leges humanae obligent sub veniali, aut sub mortali, hic quatuor regulae sunt spectandae: Prima. Lex illa censetur obligare sub mortali, quae pro tali habetur ex consensu et consuetudine Ecclesiae universalis, ut lex de servando quadragesimali ieiunio ab iis qui nec labore, nec infirmitate, nec aliis impedimentis excusantibus detinentur. — Secunda Regula, quando lex humana praecipit aut prohibet aliquid quod est grave, et bono communi maxime conducens, censetur obligare sub mortali: hinc nulla lex humana potest in levi materia obligare sub mortali: quia vis obligativa legis humanae derivatur vel ex lege naturali, vel divina: sed Deus sua lege naturali, vel divina numquam imponit obligationem ad culpam mortalem, quando materia est levis, ut tententur omnes; ergo nec Legislator humanus potest obligare sub mortali, nisi materia sit gravis. Hinc Legislator humanus non potest rem levem, et minimi momenti praecipere sub mortali; quia ut lex humana obliget, debet esse iusta; quamvis autem iusta sit ratio praecipiendi rem levem, non est tamen iusta praecipiendi eam sub mortali, sicut neque iusta est ratio praecipiendi rem gravem sub veniali dumtaxat. Quapropter, Praelati non possunt praecipere res leves sub poena excommunicationis. Ideirco cap. Nomo Episcoporum, causa 11. qu. 3. ex Concil. Meldensi capit. 56. statuitur, quod anathema est retinendae mortis damnatio, et nonnisi pro mortali debet imponi crimine, et illi qui aliter non potuerit corrigi. — Tertia Regula est, quod lex censetur obligare sub mortali, quando praecipit aut prohibet aliquid sub graviori poena, v. g. mortis, mutilationis, excommunicationis, irregularitatis; nam severitas poenae argumentum est, quod res, quae praecipitur, est gravissima. — Quarta denique Regula est, quod lex obliget sub mortali, quando id, quod praecipitur, licet leve sit, spectata ratione obiecti, et materiae, grave tamen est habita ratione finis, quem intendit Legislator, et ad quem lex, aut praeceptum ordinatur. Hinc quia dicitur 1. ad Tim. 2. Finis praecepti est caritas, illa censetur materia gravis, quae ad dilectionem Dei, vel proximi necessaria est. Item quia lex ad bonum commune ordinatur, illa erit materia gravis, quae ad bonum Reipublicae, vel Communitatis stabiliendum, et tuendum necessaria est, licet secundum se sit levis: unde quia in Religionibus prohibitum est, ne Monasterii, vel Conventus negotia saecularibus propalentur, quamvis haec propalatio in aliquibus videatur levis ratione materiae, tamen gravis est ratione boni communis.

Conclusio tertia. — Leges humanae non semper et regulariter obligant ad sui observationem cum dispendio vitae, ac nedum cum periculo gravioris damni. Ratio est, quia nec leges quidem divinae mere positivae taliter censentur obligare, nisi Deus, qui pro sua summa auctoritate potest praecipere et obligare prout voluerit, aliud significet, aut eius voluntas aliunde constet: adeoque Christus Dominus Matthaei 12. refert factum Davidis qui 1. Reg. cap. 21. comedit panes propositionis in necessitate, quibus tamen non licebat nisi Sacerdotibus vesci, illud factum non damnat, imo usurpat ad retundendam Pharisaeorum calumniam qua carpabant Christi Discipulos, quod die Sabbati vellerent spicas, et manducarent: et Luc. 14. etiam Christus Dominus demonstrat Pharisaeis licere die Sabbati extrahere asinum, qui in puteum cecidisset, quamvis alioqui omne opus faciendum prohibeatur die Sabbati.

Conclusio quarta. — Leges humanae obligant cum dispendio vitae quando plus confert observatio earum ad commune bonum, quam mors unius hominis: secus vero quando hominis vita potior est observatione legis humanae.

Patet prima pars assertionis; quia homo non solum quantum ad ea quae possidet, sed etiam quantum ad seipsum est pars Reipublicae: ergo ubi conservandum est ac tuendum bonum publicum, tenetur vitam suam discrimini exponere: cum enim in Republica sit potestas ad suam conservationem necessaria, et ad bonum commune: alioqui non esset provisa sufficienter eius gubernationi, et conservationi: hinc est quod ferri potest praeceptum obligans ad aliquid agendum propter Republicae bonum, etiam cum vitae dispendio: sicut enim quilibet homo habet potestatem exponendi partem sui corporis dispendio, quando id necessarium est ad totius conservationem, sic Respublica habet potestatem exponendi singulos, qui sunt eius partes, et membra, quando necessitas totius, seu boni communis id exigit. — Hinc est quod Miles teneatur cum vitae periculo non deserere suam stationem, necnon et aggredi hostes ad praeceptum sui ducis: quia desertio stationis, et non aggressio plus noceret bono publico, quam noceat iactura vitae illius militis. — Hinc pariter Parochi etiam cum vitae discrimine tenentur residere personaliter in suis parochiis, si id praecipiat Episcopus, etiam tempore pestis aut alterius imminentis periculi mortis; nam iactura vitae illius parochi non est tanti momenti, ac salus plebis, quam per eius residentiam personalem et actualem potest procurari, etc.

Patet etiam secunda pars assertionis; ubi enim non adest boni publici imminens periculum, quisque tenetur ex lege naturali ad servandam suam vitam; idque est in praxi in Ecclesia: nam quamvis prohibeatur sub poena excommunicationis, proindeque sub mortali peccato, ne quis communicet cum haereticis excommunicatis inanitestis; nihilominus licet cum eis participationem habere, ut habetur causa 11. qu. 3. cap. 103. ubi statuitur, Licere in pluribus casibus necessariis ad societatem, et vitae sustentationem cum ipsis communicare.

Dices. Regula ordinis Carthusianorum praecipit eisdem Religiosis non vesci carnibus etiam cum vitae discrimine: sed eiusmodi abstinentia non plus censetur conducere ad bonum commune, quam vita plurium Monachorum qui sanctitate sunt aliis quamplurimis exemplo: ergo falsum est quod teneatur quis ad legis humanae observationem cum vitae periculo tantum, quando ex illa maius bonum sequitur, quam ex privata privati hominis.

— Respondent ad antecedens Almainus, Vaior, et nonnulli alii Doctores Parisienses, illam Regulam non solum non obligare, sed etiam si adsit periculum teneri Carthusianum iure naturae ad esum carnium, ut si ex Medicorum consilio esus ille iudicatur necessarius ad vitam servandam, et sanitatem restituendam: et eos peccare contra ius naturale de conservanda propria vita, si ab illis abstineant. — Censent aliqui cum Victoria lect. De Temper. n. 8. Carthusianum in extrema necessitate infirmitatis constitutum posse quidem licite a carnibus abstinere; non tamen teneri, sed eis posse vesci licite, si id iudicio Medicorum omnino censeatur necessarium ad vitam tuendam. Quam utique assertionem probabiliorem existimo: eam autem plurimis utrinque librare videtur Ioannes Gerson Cancellarius Parisiensis in Tractatu De non esu carnium a Carthusiensibus, quem edidit adversus eos, qui illos religiosos indiscertos et inhumanos ex hoc statuto iudicabant: dicit autem pro parte affirmante, primo, quod Carthusiani ad hoc nullo voto expresso tenentur: sed vi dumtaxat cuiusdam ordinationis sive institutionis positivae, ne hoc quisquam praesumat attentare, idque non sub poena peccati mortalis, sed tantum disciplinae Ordinis. Secundo, quod in hac constitutione debet excipi casus necessitatis extremae, atque infirmitatis. Tertio, quod non habetur expresse Carthusianus ad ea teneri, etiam in casu extremae necessitatis: quo clausula si apponeretur, non posset secus faciens ab iniquitate excusari. Unde subdit, quod cum celeberrimos ex hoc ordine aliquando interrogasset, quid agerent ubi in deserto nihil haberent praeter carnes ad vescendum: responderunt se absque scrupulo de illis, vitae tuenda causa, comesturos. Hinc etiam factum est, quod cum quidam ex Carthusianis iter equo conficeret, atque in summam famem, sitimque redactus, deficientibus cibariis, sanguine equi sitim levasset, res ad Fratres delata, et cognita extrema in qua constitutus fuisset necessitate, liber ab omni disciplina Ordinis susceptus est. — Addit tamen pro opposita sententia, casum necessitatis extremae non fuisse exceptum: tum quia sufficienter intelligitur, etiamsi expressus non sit: tum etiam quia metuendum est, ne si casus aliquis fuisset exceptus distincte, homines exinde arripuissent occasionem dilatandi exceptionem ad alia: sicque succedentibus temporibus desisset robur esse in illo statuto. Insuper, licitum est agere multa sive temporalia, sive spiritualia, per quae et in quibus homo abbreviat vitam suam, aut infirmitatis debilitatem incurrit: quod probat primo de temporalibus, tum quia alias homo teneretur vacare studio Medicinae, aut Medicorum consiliis, atque regiminibus continuo uti deberet: quia ex illorum omissione in varias aegritudines incidimus, ex quibus sequitur vita abbreviatio: tum etiam quia alias quilibet teneretur desistere ab operibus et actibus, ex quibus sequuntur debilitationes corporis, mortisque ut plurimum acceleratio, qualia frequentia sunt in omni fere hominum statu. Probatur secundo de spiritualibus, nam certum est ad multa spiritualia assequenda licerepati sanitatis debilitationem ac vitae abbreviationem. Primo, ad obediendum Deo: unde et licet in hoc casu etiam pati mortem. Secundo, ad satisfaciendum pro peccato suo, quod constat ex operibus satisfactoriis. Tertio, ex charitate ad satisfaciendum pro peccatis alienis: quod declaratur ex fundationibus Monasteriorum plurimorum factis, ut qui in eis vivunt, lugeant, atque poenitentiam agant pro peccatis fundatorum, aliorumque. Quarto ad evitandum grave scandalum: tunc enim ipsam mortem subire tenemur: unde Apostolus 1. Corinth. 8. si esca scandalizat fratrem meum, non manducabo carnes in aeternum. Quinto, ad acquirendas virtutes in se, vel in alio: unde nihil faciunt viri sancti labores, vigilias, et sudores, nisi ut in virtutis exercitio sint, aut ut alios ad virtutem accendant: unde licet homini servare castitatem etiam cum periculo vitae, neque tenetur, qui vult perpetuam petere dispensationem a summo Pontifice, si nullus sit alius modus tuendae vitae, quam matrimonialis coniunctio, iusta sapientiorum Medicorum consilium. Atqui si Carthusiani non servent illud statutum ut Deo obediant, illud tamen servant, ut Deo satisfaciant pro peccatis suis: servant ex charitate in proximum, pro peccatis illius satisfacientes per eiusmodi abstinentiam Deo, quemadmodum et pro suis propriis: servant, ne Fratribus scandalo sint, si carnibus uterentur: servant denique in virtutis exercitium, atque in extirpationem suorum vitiorum, nec in casibus illis, ubi agitur tantum de abbreviatione vitae, aut infirmitate, dispensatos se putant. — Addit Gerson, quod consuetudo ita naturam mutat, ut venenum esse possint quibusdam stomachis carnes: etsi per esum carnium aliqua certa futura esset vita prolongatio: quia tamen incertum foret utrum postea deterior illa esset, non tamen foret iis vescendum: quemadmodum prudentiores Medici non consulunt potiones quasdam, quae cum praesenti statui aegroti patientis videntur satis idoneae, ex usu tamen pigrum et segnem sint effecturae naturam. Unde subiicit, sibi notum esse aliquem Carthusianum virum doctissimum asserentem, quod plures ex Fratribus morerentur aut aegrarentur in ista religione, si carnibus uterentur: quia vigilia, solitudo, et quies, etc. huiusmodi devotionis exercitia digestionem impediunt, et ita cruditatem aliquam in stomacho relinquunt. Adiungi potest, quia vix aut raro temperanter et sobrie inter haec gula incitamenta versamur. Concludit Gerson totum illud opus, dicendo, prudentem Directorem non tam attendere debere ad labores, vexationes, et abbreviationem vitae, quam ne sensus efficiantur hebetes, et stolidi per excessivam in ieiunio vel fletu assiduitatem, quo fiat ex consequenti, ut iudicium rationis evertatur.

Scopus praesentis Quaestionis est determinare, an ad efficacitatem, et obligationem legis necessario desideranda sit illius promulgatio per auctoritatem Legislatoris.

Notandum 1. Leges promulgari cum primum in vulgus eduntur, et quasi promulgantur, inquit Pompeius Sextius: hinc promulgatio est legis evulgatio, seu significatio facta communitati auctoritate Legislatoris. Certum est autem ad legis efficacitatem et obligationem in actu secundo necessario requiri, ut lex aliqualiter promulgetur: tum quia Lex se habet per modum regulae et mensurae actuum humanorum, cui homines suas actiones conformare debent, ne a recto fine exorbitent; sed id praestare nequeunt, nisi lex eis innotescat, nec potest innotescere, nisi per promulgationem: ergo ut obliget, necessario desideratur aliqualis eius promulgatio: tum quia lex ex natura sua est directiva et illuminativa; quod autem in Legislatoris voluntate, aut praetore reconditum est, dirigere non potest nec illuminare subditos: unde merito cap. De Legibus dicitur, Leges sanctissimae nec constringunt homines nisi intelligi ab omnibus debeant: tum denique quia cum voluntas non possit ferri in incognitum, sequeretur homines obligari ad impossibile si tenerentur legem servare ante sufficientem illius promulgationem. — Dixi notanter requiri aliqualem eius promulgationem, quia promulgatio non desideratur aequaliter in omnibus legibus, sed diversimode, et iuxta naturam cuiuslibet: aliter enim lex natura hominibus innolescet, aliter leges divinae positivae tam Evangelica quam Mosaica promulgatae fuerunt. An autem haec promulgatio spectet ad ipsam legis essentiam, ita ut nullam habeat vim obligandi, nisi prius fuisset promulgata, an vero tantum sit conditio ad eius vim obligandi desideranda, determinandum est in praesenti.

Notandum 2. Legem posse considerari duobus modis, nempe quatenus est regula nondum applicata, prout nempe iam constituta est apud ipsum Legislatorem, et quantum est ex parte ipsius vim habet obligandi: vel prout est regula quadam applicata subditis, qui eam legem cognoscentes, debent ipsi suos actus conformare, ut recte, proindeque fiant.

Notandum 3. Quantum ad acceptationem legis a subditis, primo certum esse illam non esse necessariam, ut lex naturalis et divina obligent: quia sive legibus istis assensum suum populus dare velit, sive negare, non minus eis tenetur. Certum pariter non hic esse sermonem de acceptatione legis a singulis interioribus: hac enim ratione nulla pene lex obligaret: siquidem nulla lex est humana, quae alicui subditorum non videatur gravis; subindeque ab eo esset respuenda, si id eius voluntati concederetur. Nec etiam hic sermo est de non acceptatione legis a populo iuncta conniventia superioris; in hoc enim casu certum est, legem non obligare, nam ut lex obliget, necessaria est voluntas obligandi in eo qui legem condidit: tunc vero cessaret voluntas Legislatoris si populo respuente legis observantiam, conniveret. — Denique difficultas non moretur de non acceptatione quae ex longa contravenientium consuetudine derivata fuerit: nam, ut infra constabit, lex humana contraria consuetudine longa abrogatur: tota igitur difficultas esset de non acceptatione voluntaria quae non sit fundata in longa contravenientium consuetudine. Qua de re iurisperitos consulatis.

Conclusio prima. — Lex considerata ut regula subditis applicata essentialiter promulgationem exigit: secus vero quatenus consideratur apud ipsum Principem constituta.

Patet Conclusio tum ex dictis in primo Notabili, tum quia lex est quoddam regiminis instrumentum, quo subditus regitur a superiore, humano more: scilicet ut intelligens et volens, ad quod necessum est voluntatem, et decretum superioris intimari subdito, ut ad illud inferior se scienter et libere accommodet: et quia lex fertur non uni privatae personae, sed perfectae communitati, idcirco debet intimatio esse publica. Hinc, facta publico modo, et communitati accommodato, quae intimatio dicitur promulgatio. — Insuper, lex est quoddam praeceptum: non habet vero praeceptum vim obligandi, nisi is qui praecipit voluntatem suam manifestet et intimet: neque enim Deus, aut quivis alius Legislator censetur aliquid praecipere ex eo quod apud se statuat aliquid faciendum vel non faciendum, nisi significet illud: ergo, etc.

Dices 1. Lex naturalis est vera et propria dicta lex, quae obligat: adeoque vim habet obligandi: assignari vero non potest quando fuisset promulgata. Item lex aeterna ex multorum sententia computatur inter leges proprie dictas: at non potuit promulgari per totam aeternitatem, ut evidens est, neque dici potest quando fuisset promulgata in tempore: ergo, etc.

— Respondeo, legem naturae promulgatam fuisse sufficienter ex hoc ipso, quod Deus illam mentibus hominum inseruit naturaliter cognoscendam: unde Psalmista: Signatum est super nos lumen vultus tui Domine. — Ad secundum dicò quod lex aeterna spectata ex parte Dei, fuit promulgata et verbo, et scripto ab aeterno: quia promulgata fuit in Verbo divino, quod aeternum est: et praeterea in libro vitae, qui aeternus quoque est, et hi sunt duo modi, quibus publicatur lex omnis, nimirum vel verbo, vel scripto, inquit S. Thom. 1. 2. q. 91. art. 1. Vel rectius censeo respondendum cum Doctore in t. d. 3. q. 1 ubi agit de obligatione baptismi, promulgationem videri necessariam tantum ad legem positivam: Nullus, inquit, tenetur ad aliquod praeceptum divinum, nisi per aliquem idoneum et authenticum sibi praedicetur, vel fama credibili, et testimonio bonorum, cui debet quilibet rationabiliter credere, et hoc intelligo de lege positiva, quia non est nota interius in corde. Quibus indicat promulgationem non videri necessariam nisi ad leges positivas: quod maxime verum est de promulgatione, qua fit per notitiam exterius acceptam: nam aliunde certum est, ut mox diximus in prima responsione, legem naturalem in nostris mentibus signato super nos divino lumine manifestari. Certum pariter legem aeternam per aliquod signum nobis intimari: nempe vel per legem ipsam naturalem, vel per alias divinas leges, quae ab illa aeterna lege veluti rivuli a fonte dimanant.

Dices 2. Si qua esset ratio, propter quam necessaria dicitur promulgatio ad hoc ut lex habeat vim obligandi, maxime quia per promulgationem lex fit nota subditis, qui lege tenentur: sed haec nulla est, nam ad multa tenentur homines, quae invincibiliter ignorant: v. g. tenentur ad observationem legis naturae, etiamsi illam ignorent invincibiliter. Item tenentur ad baptismum recipiendum, iuxta illud Christi Ioan. 3. Nisi quis renatus fuerit, etc. Item possessor bonae fidei obligatur ad restitutionem quamdiu detinet alienum, necdum praescripserit. Item contractus humani irritantur per legem humanam, sive sit nota ista lex, sive ignota, ut patet in matrimonio clandestino, et impedimentis matrimonii, ac irregularitatibus, quae ligant etiam rudes, et invincibiliter legem ignorantes.

— Respondeo ad maiorem, requiri promulgationem, ut lex nota fiat subditis, qui ea tenentur notitia communi, sed non esse necessarium ut fiat nota notitia privata: est autem notitia communis, quando lex promulgatur. Quae si affertur in obiectione, procedunt de notitia privata.

Probatur secunda pars, nempe quod lex sumpta pro regula apud ipsum solum legislatorem residentem non includat essentialiter promulgationem. Ut sic enim vim totam obligandi habet ab ipsa legislatoris voluntate: at legislatoris voluntas ut decernat legem vim obligativam habere, non opus habet aliquo externo signo sensibili, quo suum decretum statuat: subindeque sic considerata lex, promulgationem non exigit. Insuper, lex est actus prudentiae, necnon et auctoritatis existentis in principe: sed actus prudentiae, et auctoritatis dictantis aliquid esse faciendum, existere potest tum in iudicio practico, tum in voluntate principis ante quodlibet signum externum: proindeque lex spectata, quatenus est regula a principe constituta, promulgationem non requirit. Denique, statim ac concepta est lex a Principe, censetur apta ad obligationem inducendam: ad hoc enim concipitur et instituitur ut obliget: sed haec aptitudo sufficit ad legis essentiam: igitur hac ratione lex essentialiter promulgationem non exigit. — Nihilominus generaliter dicendum arbitror leges essentialiter promulgationem exigere: tum propter rationes in priori assertione expressas, tum quia, ut ait Gratianus cap. in istis d. 4. Leges instituuntur cum promulgantur, firmentur cum moribus utentium approbantur.

Conclusio secunda. — Leges civiles tam Imperiales quam regiae non censentur subditos obligare, nisi in Provinciis et Regnis, pro quibus constitutae fuerint, promulgatae.

Quod utique patet ex authentica, Ut novae constitutiones, ubi Iustinianus Imperator statuit suam legem non valere, nisi postquam fuerit proposita Metropolitanis Provinciarum. Nec obstat, quod ibi loquitur linperator de solis constitutionibus imperialibus, quae spectant ad testamenta; nam ratio legis istius non minus valet pro caeteris materiis, ut rubrica de omnibus legibus loquitur, quae talis est. Ut novae dictae constitutiones post insinuationes earum post duos menses valeant. Est autem axioma receptum apud Iurisconsultos rubricam esse pro lege, quando perfectum sensum reddit, quatenus textui non repugnat, et habere vim extendendi, quod in textu strictius ponitur. Quapropter leges strictius loquentes censentur potius esse exemplum quoddam rubricae iam obtinentis vim legis, quam leges ipsae. Id autem adeo verum est, ut Pius IV in Bulla super declaratione temporis ad observanda decreta Concilii Tridentini, rubricam hanc pro lege citaverit his verbis: Quia in iure crimimum sancitum est, ut constitutiones novae vim nonnisi post certum tempus obtineant, etc. Unde dispar est ratio rubricarum iuris civilis, et rubricarum iuris Canonici, quae privato Gratiani sensu scriptae, neque aut Pontificia aut regia auctoritate absolute probatae, neque ab Ecclesia universali pro legibus acceptatae sunt. Accedit ratio; quia non potest praesumi sufficienter in notitiam subditorum venisse ea lex quae non fuerit in illa Provincia publicata, in qua degunt. Hinc lex Regia non obligat, nisi fuerit promulgata iuxta consuetudinem eius regni, in quo fertur: unde mos invaluit in Galliis, ut Regiae Constitutiones promulgentur in parlamentis; et exinde mittantur ad interiora subsellia iudicum Provincialium, ac regionum; nec ante censeantur obligare, quam fuerint in illis locis publicatae. Quantum autem ad leges ecclesiasticas iam multorum invaluit sententia, eas non habere vim obligandi per universum orbem, quantumvis fuissent Romae, vel alibi promulgatae, nisi pariter promulgentur in singulis Provinciis.

Quod probatur. Primo: Ratio cur imperialis et regia lex in singulis Provinciis debeat publicari, est quia non potest praesumi sufficienter promulgata, ut ad notitiam subditorum perveniat ea lex, quae in Provinciis non est promulgata: atqui eadem ratio locum habet respectu legum Pontificalium. Secundo: Quia si in aliqua Provincia non publicetur lex Romani Pontificis, habebit populus rationem aliquam existimandi, vel quod non sit eiusmodi lex lata, vel si lata sit, mentem summi Pontificis non esse, ut in ista Provincia obliget. Tertio: Quia Concilia, in quibusdam legibus, quas tulerunt, declaraverunt eas non obligare, nisi postquam in singulis Dioecesibus per locorum Ordinarios fuerint publicatae. Sic Concilium Lateranense sub Innocentio III. cap. 22. et habetur cap. Cum infirmitas, de praeemptionibus, et remissionibus statuit, tum demum Medicos ea constitutione teneri, quae praecipitur illis, ut cum advocantur ad infirmos, ante omnia ipsos inducant et moneant, ut Medicos advocent animarum, hoc est, ut sacramentaliter confiteantur, quando fuisset publicata per locorum ordinarios: eadem vero est huius, et caeterarum constitutionum Ecclesiasticarum ratio. Quarto: Haec eadem veritas suadetur ex veteri Ecclesiae praxi: constat siquidem in more fuisse, ut decreta Romanorum Pontificum, et Conciliorum publicarentur in Provinciis; tumque obligare inciperent. Sic legimus apud Tertullianum lib. De Pudicitia, cap. 1. Decretum

Zephyrini Romani Pontificis pro reconciliandis poenitentibus contra Montanistas fuisse adfixum ad valvas Ecclesiarum, et lectum in Ecclesiis. Sic Dionysius Olympiorum Episcopus Epist. ad Soterem, testatur lectam sibi a Sotere, ad quem scribebat missam Epistolam, missam etiam a Clemente, idque die Dominica in ore fidelium. Sic constitutio Stephani de non rebaptizandis haereticis missa fuit per Provincias, ut testis est Cyprianus Epist. 74. quae est ad Pompeium. Sic decreta Nicaenae Synodi, ut refert Marius Victorinus lib. 2. adversus Arium, per totum orbem fuerunt missa. Sic et Sardiensis decreta cum Nicaenis transmissa scribit Theodoretus lib. 1. Historicae, cap. 9. et lib. 2. cap. 8. Sic Chalcedonensis a Leone ad Episcopos per Provincias directa, ut ipse nos docet Epist. 71. et 81. Mitto alia. — Atque hinc factum est, ut plurima Concilia numero Patrum minus spectabilia, propterea quod in Provinciis recepta fuissent et probata, in quas missa sunt, alia habuerint vim Conciliorum totius Occidentis vel Orientis, alia Ecclesiae universalis. Hine etiam factum est, ut plurimae summorum Pontificum constitutiones non obligent in multis partibus orbis v. g. Bulla Coenae Domini, quae non obligat in Gallia, Germania, Polonia. Hinc etiam est, quod Innocentius I. Epist. ad Exuperium Tolosanum, ut refertur cap. Posuisti, dist. 82. statuit, ut lex, quam edidit Siricius Papa adversus Diaconos et Presbyteros incontinentes, quas decrevit omni honore privandos, non obliget eos, ad quos, ut loquitur, haec non probatur pervenisse.

Obicies 1. Si vera sit nostra propositio, sequetur vix esse leges Pontificias, quae obligent; nam primo decretum Gratiani privata eius auctoritate congestum est, et nunquam fuit promulgatum. Secundo, libri quinque Decretalium, qui compilati sunt a Gregorio IX. videntur fuisse promulgati in sola Bononiensi Academia, ut colligitur ex earundem praefatione. Tertio eadem quoque est ratio libri sexti Decretalium, ut bene glossa observat in data libri istius sexti. Quarto, Clementinae, quas Ioannes XXII. paulo post obitum Clementis V, a quo sunt editae, datae sunt publico, videntur in sola Romana curia promulgatae.

— Respondeo primo decretum Gratiani non obligare: neque etiam, quod forte nonnulli non putarent, quatenus praelegitur in Academiis, quia plurima docentur in scholis, ad investigationem antiquitatis, et disciplinam, et non ad praxim. Unde nec obligat quidquid in iure civili continetur, licet praelegatur in Academiis. Obligat itaque decretum Gratiani ex parte, qua continet statuta Conciliorum vel Pontificum olim in Provinciis promulgata, aut etiam quatenus continet aliqua, quae iudiciorum consuetudine probata sunt. Secundo, libri quinque Decretalium non tantum directi sunt ad Bononiensem Academiam a Gregorio IX. sed etiam ad omnes Provincias, in quibus promulgatos fuisse, atque receptos scribit Matthaeus Paris sub Henrico tertio Anglorum Rege. Tertio, Liber sextus Decretalium non fuit promulgatus in Galliis. Editus est a Bonifacio VIII. inter quem et Philippum Pulchrum graves, quae exarserunt inimicitiae, prohibuerunt ne in hoc regno promulgaretur. Id tantum est in isto libro auctoritatis, quod alias suum robur, atque auctoritatem habuit: qualia sunt quae ex Concilio Lugdunensi, aliisque in Gallia receptis petita sunt: qualia etiam sunt ea, quae vel iudiciorum consuetudine, vel moribus utentium recepta sunt: v. g. quod triplex sit tantum Episcopus, a quo aliquis in Clericorum numerum adscribi potest, originis, beneficii, vel animarum. Quarto, Clementinae maxima ex parte receptae sunt in Galliis: nam ex decretis Concilii Viennensis coalescunt, quod quidem in Gallia coactum est, et cuius pars magna fuerunt Galli Episcopi. Deinde Clemens iste ex Episcopo Burdigalensi Pontifex factus, Lugdunum Cardinales omnes convocarit, curiamque Romanam in Gallias traduxit, ubi per 70. et amplius annos perseveravit: quare quacumque ab isto Pontifice in curia promulgata fuissent, ea in Galliis fuisse promulgata certum est, neque rationabiliter negari potest, quod in singulis Galliae Provinciis fuissent promulgata. Quinto, Extravagantes communes Ioannis XXII. in Gallia quoque promulgatae sunt: quandoquidem ille fuit Clementis V. successor, natione Gallus ex Avenionensi summus Pontifex renuntiatus Lugduni: nec videtur negari ideo posse, quod in singulis Provinciis Galliae promulgatae fuissent. Eae vero, quae sunt Bonifacii VIII. non sunt receptae propter rationem supra dictam. Aliae quae sunt summorum Pontificum, qui sederunt in Galliis, videntur in singulis Provinciis promulgatae. Aliae denique vel non debuerunt promulgari, utpote solventes tantum ab aliqua obligatione, vel fuerunt moribus utentium, et iudiciorum consuetudine receptae.

Obicies 2. Ubique vitandi sunt hi qui sunt nominatim excommunicati in aliqua Dioecesi, propter Ecclesiasticae communionis utilitatem, ut constat ex causa 11. q. 3. licet non ubique sententia excommunicationis fuerit promulgata. Item si quis noverit aliquem locum esse interdictum, non potest in eo celebrare, sed tenetur tale interdictum servare, ut constat ex Innocentio III. cap. 1. De pastulatione Praelatorum, etiamsi tale interdictum non fuerit ubique promulgatum: ergo à pari obligat lex Pontificia, licet non promulgata in singulis Provinciis.

— Respondeo ad primam partem argumententis distinguendo in hunc modum: Sunt à singulis vitandi ob sententiam excommunicationis praecise. Nego: vi legis Ecclesiasticae ubique receptae, quae cavet, ut vitentur. Concedo. Habes legem hanc causa, et quaestione citatam.

Ad alteram partem respondeo, distinguendo eodem modo: subiungo vero auctoritatem Innocentii non tacere ad rem: quia ibi agitur de postulatione Episcopi Altisiodorensis in Archiepiscopum Senonensem facta a Canonicis Ecclesiae Senonensis, qui Episcopus non servaverat interdictum latum auctoritate Romani Pontificis in terras regis Franciae: excusabat autem se praedictus Episcopus de interdicto non servato, quia sententia interdicti non pervenerat ad suam notitiam: neque per litteras Papae, neque per litteras Legati, qui sententiam publicaverat, neque per mandatum alicuius executoris, et praeterea quod dictus Rex in Altisiodorensi Dioecesi terram non haberet. Sed excusationum istarum rationem habendam non esse decernit Innocentius: posterioris quidem, quia tota Dioecesis Altisiodorensis subdita erat Regi Franciae: iusserat autem summus Pontifex terram Regis Franciae subiici interdicto, et Legatus interpretatus fuisset mandatum Pontificis de terra omni, quae ditioni regis suberat: prioris vero, quia in Ecclesia Metropolitana ipsius Episcopi Altisiodorensis, nimirum Senonensi, haec sententia interdicti promulgata, recepta, servataque fuisset: quare non facit ad rem praesentem haec auctoritas.

Obicies 3. Qui Romae sancti declarati sunt, ubique pro sanctis haberi debent, etiamsi promulgatio decreti de sanctitate eorum non fuerit facta per singulas Provincias: ergo lex Ecclesiastica obligat, etiamsi non fuerit per singulas Provincias promulgata.

— Respondeo ad antecedens distinguendo: ita ut eorum officium per singulas Provincias fieri debeat, aut festum celebrari, Nego; ad id enim necessarium est, ut lex promulgetur in Provinciis; ita ut in veneratione habeantur tamquam personae veneratione dignae, Concedo; ad id enim non requiritur lex, sed sufficit, quod persona declaratur digna veneratione.

Obicies 4. Obligant Canones fidei, etiamsi non sint per Provincias promulgati: ergo à pari ad hoc ut obligent Canones, et leges Pontificiae de moribus, ac disciplina, non est necesse eas in Provinciis promulgari.

— Respondeo negando consequentiam, disparitas enim est, quod Canones fidei sint tantum declaratorii iuris divini: at ius divinum promulgatum est; adeoque non est necessaria nova promulgatio, ut Canones fidei obligent: leges vero Pontificiae non sunt promulgatae sufficienter, nisi in Provinciis singulis promulgentur.

Denique quod spectat ad leges Episcoporum, dico quod ad hoc ut obligent, debent promulgari, ut fieri assolet, in missis Parochialibus regulariter loquendo: quod si alia sit consuetudo alicuius Ecclesiae particularis, debet talis consuetudo servari.