Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Notandum 1. Posse legem esse iustam, et iuste latam, intelligi tripliciter: nempe vel ex parte obiecti quod praecipitur; vel ex parte Principis legem ferentis: vel ex parte formae, et modi secundum quem lex ipsa statuitur. Primo quidem ex parte obiecti Lex potest esse iusta, et honesta duplici modo: vel negative, quatenus id quod praecipit aut statuit non est turpe et inhonestum: vel positive, quatenus nempe id quod praecipit aut statuit est honestum antecedenter ad legem, vel saltem consequenter: quia licet sit de se indifferens, per legem refertur ad bonum finem, et in aliqua materia virtutis constituitur: possunt enim per leges aliqua statui, quae antecedenter erant indifferentia; puta abstinere a certo genere ciborum, terrae vestes huius aut alterius materiae, vel figurae, etc. Ex parte vero legem ferentis, Lex potest censeri iusta, si nempe illam praescribat ex affectu iustitiae, et honestatis; non autem ex aliquo perverso, et malo motivo ductus: et hoc ad valorem legis non videtur esse necessarium; nam, ut diximus, potest Princeps legem validam, et legitimam ferre quae cedat in commune bonum subditorum, quamvis illam praescribat odio ductus in illos, vel ob alium perversum finem. Tertia, Lex potest intelligi iuste ferri quoad formam, sive quantum ad modum requisitum ex parte legis; qui quidem modus in tribus maxime consistit: Primo, ut feratur iuste ex parte finis, qui est bonum commune: quod fit quando lex ad eum finem consequendum aut stabiliendum utilis est. Secundo, ut feratur iuste ex parte potestatis; nempe ut Legislator non plus statuat, quam illius auctoritas sese extendat, nec aliis quam suis subditis legem praescribat; actus enim agentium non potest excedere agentis potestatem. Tertia, ut feratur lex secundum aequalitatem proportionis; dum videlicet iusta proportione subditis respective imponuntur onera ad bonum commune: esset enim contra rectam rationem gravare aliquos subditos supra modum, non habita ratione virium, et facultatum. Hine ubi secus accidit, leges illae non obligant in conscientia, nisi propter vitandum scandalum, vel seditionem, ac perturhationem publicam praepediendam: in his enim casibus homo quilibet particularis suo iuri cedere tenetur. Advertit tamen Suarez lib. 1. cap. 2. n. 16. ad nullitatem legis ex hoc capite requiri tantam improprietatem, et inaequalitatem, ut redundet in detrimentum commune, et in grave iniustumque onus plurium membrorum communitatis: alioquin enim si lex de se sit utilis, et gravamen aut excessus sit paucorum, non propterea lex erit omnino nulla, neque desinet alios obligare: sed illos solos non obligabit quoad excessum, qui iniuste gravantur: quod ut clarius appareat,

Notandum 2. Quod ad hoc ut lex obliget, et iuste feratur, tres iustitiae virtutis species in ea ferenda desiderantur: prima est Iustitia legalis cuius est commune bonum intendere, et consequenter iura communitati debita servare. Unde lex iusta dignoscitur ex fine boni communis quem respicit. Secunda est Iustitia commutativa, ad quam spectat ut Legislator non aliis praecipiat, quam subditis suis: quae iustitia maxime necessaria est ad legis valorem: nam, ut mox diximus, si Princeps legem ferat pro non sibi subditis, suam potestatem excedit, peccatque contra iustitiam commutativam respectu illorum quibus legem praescribit: etiamsi actum de se honestum et utilem praecipiat. Tertia denique est Iustitia distributiva quae etiam in lege requiritur: praecipiendo multitudini quasi distribuit onus inter partes reipublicae in ordine ad eius bonum stabiliendum: et ideo necessum est, ut in ea distributione servet aequalitatem proportionis, quae ad iustitiam distributivam pertinet; et ideo iniusta erit lex si inaequaliter onera dispenset. Unde legis iniustitia spectari potest vel ex parte materiae, vel ex parte formae: ex parte quidem materiae si praescribat quaedam impossibilia, divino cultui, naturalique inclinationi adversantia, et communi bono ac honestati repugnantia: ex parte vero formae potest esse iniusta vel ex fine privati commodi, et non communis boni: vel ex parte agentis, et defectu potestatis: vel ex defectu formae, seu iustae distributionis. An autem haec omnia vera sint, utrum videlicet ut lex sit iusta, iusteque feratur, has omnes condiciones involvere debeat, hic erit resolvendum.

Notandum 3. Duplicem a Philosophis solito distingui perpetuitatem: unam quidem ex parte initii, quam vocant a parte ante: aliam ex parte finis, quam a parte post appellant. Hic autem maxime sermo est de perpetuitate in futurum, ex quo lex semel est praefixa, et lata. Quae perpetuitas ulterius distingui potest in perpetuitatem simpliciter, qualis est aeternitas: vel in perpetuitatem secundum quid, qualis est diuturna temporis duratio, quam interdum Scriptura sacra saeculum, et saeculum aeternum appellat. Perpetuitas autem, de qua sermo est in praesenti Quaestione, maxime significat legis stabilitatem, qua fit ut habeat suum esse cum valore, ac efficacia ita firmum, et permanens, quantum est ex vi suae originis, et constitutionis, ut de se semper perseveret, aut saltem per indefinitum, vel diuturnum tempus. Rursus hic modus perpetuitatis potest esse duplex: unus quidem negativus, alter positivus. Negativus est quando lex indefinite feratur, et ideo indefinitam habet durationem, licet revocari possit: qualiter suspensio dicitur perpetua negative, quae inducitur sine termino. Positiva autem perpetuitas dicitur lex, quae natura sua vel per expressa verba feratur, ut semper duret, et revocetur numquam; sic depositio et degradatio dicitur suspensio perpetua. An autem, et quae perpetuitas ad legitimam legem desideretur, declarabitur infra.

His praelibatis, duo maxime sunt in praesenti Quaestione resolvenda: Primum, quod lex omnis iusta debeat esse. Secundum, quod ex se perpetuo sit duratura.

Conclusio prima. — DE NATURA LEGIS EST UT SIT IUSTA, ET IUSTE LATA, EX PARTE OBIECTI, LEGISLATORIS, ET FORMAE.

Haec Conclusio tres partes complectitur, quae simul probantur. Prima quidem auctoritate SS. Patrum, maxime vero S. Augustini, lib. 1. De libero arbitrio, cap. 5. cum dixit, Mihi lex esse non videtur, quae iusta non fuerit. Et de eadem intelligi potest, quod dicit lib. De vera religione, cap. 31. Conditor legum temporalium, si is bonus est, et sapiens, legem consulit aeternam, ut secundum eius incommutabiles regulas, quid sit pro tempore statuendum, iubendumque discernat. Unde sicut lex aeterna solum iusta praecipit, quia est ipsa iustitia per essentiam, ita vera lex humana esse debet participatio eius, et ideo non potest valide praecipere nisi iusta, et honesta. Hoc ipsum docet S. Isidorus lib. 5. Etymolog., cap. 2. affirmans legem honestam, iustam, et possibilem esse debere: idemque refertur distinct. Erunt autem lex.

Probatur 1. Ex fine legis, qui est homines bonos facere. Unde Aristoteles 2. Ethicorum, cap. ait, Legum latores, ipsos cives assuefacientes bonos efficere. Et lib. 3. Politic., cap. 1. dicit, Civitatis finem esse bene vivere, et honestatem aliquem participare, Et cap. 6. addit: De virtute, et vitio cogitant quicunque curam habent bene instituendi civitatem.

Probatur etiam ratione: primo quidem: omnis potestas ferendi leges vel divina est, vel a Deo emanat, iuxta illud Sap. 6.¹ Per me Reges regnant, et legum Conditores iusta decernunt: Quae autem sunt a Deo, inquit Apostolus ad Rom. 13, ordinata sunt: Deus enim, qui summe bonus est et rectus per essentiam, non potest suis legibus statuere nisi iusta et honesta: ergo nec alii Legislatores, qui potestatem a Deo derivatam, et ipsi subditam habent, non in destructionem, sed in aedificationem. Deinde, nullus inferior potest obligare contra legem et voluntatem superioris: sed lex praecipiens actum pravum et inhonestum, esset contra legem Dei prohibentis illum: ergo nulla lex potest obligare ad aliquid turpe et illicitum; nam inde sequeretur nos habere simul duas obligationes contradictorias, et teneri facere aliquid, quia lex humana id praeciperet; et non facere, quia idipsum divina lex prohiberet. Denique, Deus non potest licite offendi: sed si aliqua lex praescriberet aliquid a Deo vetitum et illicitum, sequeretur quod Deus impune et illicite posset offendi, offenderetur quidem, quia aliquid ab ipso vetitum fieret: idque fieret licite, quia nempe lege cautum et sancitum esset: ergo, etc.

Dices: Nonnullae sunt humanae leges quae malum permittunt: ergo lex potest esse iniusta ex parte obiecti. — Distinguo antecedens: aliquae leges humanae permittunt malum, et quod intrinsece illicitum est, statuendo ut liceat illud patrare, nego: permittunt illud non vindicando nec arguendo, propter videlicet maius aliquod bonum inde oriendum, et maius malum declinandum, concedo; haec autem permissio non est mala, sed honesta, et rationabilis; aliud enim est malum ipsum, et aliud permissio mali per simplicem tolerantiam: quamvis enim malum sit turpe et illicitum, potest tamen iustis de causis interdum tolerari a superioribus, ne severitas in illo puniendo sit causa maioris mali, puta perduellionis subditorum: est enim rectae rationi congruum duobus malis simul inevitabilibus vitare ac declinare id quod maius est.

Ex his collige nullam pariter legem ferri posse de impossibili simpliciter aut moraliter, hoc est, valde difficili: tum quia quidquid cadit sub legem, cadit aliquatenus sub libertatem: quatenus scilicet ab illa pendet ut fiat, vel non fiat: vel ut sit, aut non sit, sicut praecipitur aut statuitur: at impossibile non cadit sub libertatem: unde recte S. Augustinus ait, lib. De Fide contra Manichaeos, cap. 10. Quis non clamet stultum esse praecepta dare ei cui liberum non est quod praecipitur facere: et iniquum eum damnare, cui non fuit potestas iussa complere? Et lib. De Natura, et gratia, cap. 43. Deus impossibilia non iubet: sed iubendo admonet, et facere quod possis, et petere quod non possis; quae verba ex eo desumpsit Conc. Trid. Sess. 6. c. 11. addens, et adiurat ut possis. Quam utique veritatem tutius probatariam, et sufficienter ad omnem divinam legem implendam.

Conclusio secunda. — DE RATIONE LEGIS EST QUOD LEX EIUSDEM STABILIS SIT, PERMANENS, AC DURET, ET OBLIGET QUOUSQUE REVOCETUR; SUBINDEQUE ALIQUO MODO DEBET ESSE PERPETUA.

Probatur 1. ex communi consensu Iurisperitorum, qui maxime hoc discrimen assignant inter praescriptum datum per modum praecepti personalis, et latum per modum legis seu constitutionis: quod purum praescriptum expirat per mortem praecipientis; lex vero per Legislatoris obitus non extinguitur. Cuius quidem differentia ratio petitur ex natura ipsius praecepti, et legis; nam lex cum feratur communitati, et pro bono communi, videtur ferri a Principe nomine ipsius, et auctoritate ipsius reipublicae: subindeque cum semper respublica maneat, perseverat etiam legis vigor, etsi Princeps moriatur: at vero praescriptum singulare alicui praescribitur a Principe vel Superiore, ut curam illius gerat: non enim Princeps aut Superior respicit dumtaxat bonum commune, sed etiam bonum singulare huius aut alterius subditi aut inferioris; et ideo cum praescriptum feratur, quatenus ipsum pertinet curam singulorum civium, quae cura expirat per mortem vel mutationem Superioris, ideo etiam ipso desinente, praescriptum desinit.

Confirmatur haec veritas per inductionem; nam lex aeterna cum in divina mente existat, perpetua est, et immutabilis: licet enim quatenus respicit creaturas, secundum diversum earum existentiae modum, iis leges praescribat, non pro toto tempore, sed iuxta modum ab ipso Deo definitum: nihilominus lex semel iuxta illum modum a Deo concepta ex parte Dei, et in divina eius mente, immutableis perseverat. Similiter lex naturalis, quae est quaedam participatio aeternae legis, etiam dici potest absolute perpetua, tam ex parte mentis in qua scripta est, quam ex parte obiecti; prohibet enim quae intrinsece mala sunt, et praecipit quae per se sunt necessaria: quod autem necessarium est, perpetuum est; et sic immutable dicitur a Gratiano d. 1. in principio. Lex etiam divina veteris Testamenti perpetua fuit constanter omnes obligando usque ad adventum Christi, et donec successit lex Evangelica, ad quam ut ad perfectiorem disponebat. Pariter Lex divina novi Testamenti perpetuitatem sibi vindicat, siquidem duratura est usque ad mundi finem. Idem dicendum de omnibus legibus tam Civilibus quam Ecclesiasticis, quae debent esse permanentes et stabiles, ut congruant administrationi humanae communitatis, quae stabilitatem et uniformitatem postulat. Hine leges dicuntur esse quasi reipublicae fundamenta, quibus nixa haeret inconcussa, et in bono ac pace perseverat. Nec refert, quod plurima sint humanae leges tam Civiles quam Ecclesiasticae, quae temporis successu abrogantur et mutantur: hic enim non loquimur de perpetuitate positiva, qua nusquam varietur; sed negativa, quae tamdiu duret, donec vel contraria consuetudine, vel expresso Principis mandato revocetur; haec enim perpetuitas sufficit ad distinguendam legem a praecepto, quod non modo negative, sed etiam positive temporale est, durans tantum ad vitam praecipientis, nisi per succedentem Superiorem innovetur ac confirmetur. — Ad faciliorem autem praefatorum intelligentiam et confirmationem, advertendum est cum Suarez lib. 1. c. 10. n. 7. triplici respectu legem aliquam perpetuam dici: Primo quidem respectu ferentis; quia durat lex, illo etiam amoto vel mortuo; non enim expirat lex per mortem Legislatoris; alioquin in Republica maxima fieret legum humanarum mutatio, non sine magno eius detrimenta. Secundo, ex parte subditorum, ad quos fertur: quia non tantum obligat praesentes, qui vel nati sunt, vel territorium incolunt cum lex fertur, sed etiam eorum successores postea natos, vel demum ibi habitantes. Tertio, ex parte ipsius legis; quia semel lata semper durat, donec vel revocetur, vel materia eius, aut causa ita mutetur, ut iusta esse desinat.

Conclusio tertia. — LEX OMNIS DEBET ESSE PRAECEPTIVA, ET OBLIGATIVA; PRIMAVERO TAMEN IPSIUS RATIONIS CONSISTIT UNIVERSALITER IN EO QUOD PRAECIPIAT.

Haec complectitur duas partes, quarum prima communis est, et probatur:

Primo quidem, quia nulla species legis probari potest quae non sit praeceptiva; sumendo praeceptum in latiori usurpatione; videlicet tam pro affirmativo quam pro negativo seu prohibitivo. Nam de lege directe praecipiente vel prohibente res est manifesta: constat namque prohibitionem vel iussionem praestare. Lex autem Permissiva, qua aliquid fieri permittitur, virtualiter etiam praeceptum importat; praecipit enim ne id quod permissum est, fieri impediatur, eo modo et ordine, quo permittitur: sic v. g. lex quae permittit uxorem dimitti quantum ad thorum et cohabitationem propter adulterium, consequenter praecipit ne id fieri prohibeatur. Similiter lex statuens poenam vel praemium, praeceptum infert iis ad quos spectat, ut poenam vel praemium delinquentibus, aut praeceptum implentibus retribuant. Pari modo lex irritans consequenter praecipit ne fiant tales actus, neque illorum amplius ulla habeatur ratio. Item lex statuens et decernens id quod spectat ad esse morale personarum vel rerum: puta quod tales sint irregulares, excommunicati, incapaces percipiendi fructus beneficiorum, consequenter prohibet ne illi, quos irregulares fecit, promoveantur ad ordines, neve promoti illos exerceant; ne excommunicatis Sacramenta et Ecclesiae suffragia conferantur, et ne cum eis consortium ineant. Similiter ne beneficiarii percipiant fructus quibus iure privantur, et si perceperint, restituant. Denique, Lex declarativa continet praeceptum rem ita intelligendi, ut ipsa declarat: et lex pure poenalis obligat vel delinquentem ad suscipiendam et subeundam poenam, vel Iudicem aut Superiorem ad eam imponendam et praescribendam.

Probatur secundo: Omni legi opponitur aliqua inobservantia legis, quae est peccatum: sed ipsa peccatum non esset, nisi lex induceret obligationem praecepti: ergo omnis lex inducit hanc praecepti obligationem. Maior constat, quantum ad primam partem: quod enim a Legislatore ordinatur, fieri potest aut non fieri; etenim ea quae ex necessitate sunt, non egent ordinante: quae autem possunt esse aut non esse, libere possunt executioni demandari: sed omni executioni liberae opponitur inexecutio; adeoque omni legi opponi potest aliqua inobservantia. — Patet etiam secunda pars eiusdem maioris, tum ex dictis, quibus constat peccatum esse legis violationem, tum ex eo quod Scriptura sacra pro uno eodemque usurpat transgressionem legis, et iniquitatem: sic primae Ioan. 3. Omnis iniquitas est peccatum, et peccatum est iniquitas, seu ut tertii Graeca versio. Est transgressio Legis. Minor pariter constat, nempe quod non esset peccatum in legis inobservantia, nisi esset ex ea obligatio praecepti: nam peccatum universaliter nullum est nisi contra aliquam obligationem, adeoque contra rationem praecepti. Denique, ratio legis maxime constituitur in eo quod decernat de statu morali personarum, vel rerum, et actionum humanarum: at hoc decretum praecepti rationem importat: nam decernere de huiusmodi statu rerum, vel actionum, nihil aliud est, quam de earum rerum vel actionum habeatur, vel non habeatur ratio a subditis; decernere autem quod subditi habeant, vel non habeant rationem huiusmodi rerum in agendo, nihil aliud est quam praecipere aut prohibere quod subditi ita se gerant respectu huiusmodi rerum: ergo lex omnis praecepti rationem importat.

Probatur similiter secunda pars, nempe quod primaria legis ratio tantum consequenter, et non primario praecepti rationem importet. Probatur, inquam, quia lex permissiva non per se primo praecipit, sed dumtaxat permittit licite aliquid fieri, v. g. uxorem dimitti posse propter adulterium: solum autem consequenter prohibet ne id fieri impediatur. Lex irritans per se primo statuit ut actus, quos irritos declarat, sint invalidi, neque ullatenus eorum habeatur ratio in ordine ad bonum communitatis: consequenter vero praecipit, ut non fiant, neve ad bonum communitatis destinentur. Item lex excommunicans ipso facto maiore excommunicatione per se primo privat suffragis Ecclesiae, et Sacramentorum participatione; consequenter autem prohibet ne suffragia pro illis applicentur, nec Sacramenta eis ministrentur. Idem de caeteris legibus dicendum est: ergo, etc.

Dices contra primum partem: consilium est lex, ut communiter volunt Canonistae, attirmentes legem consulentem bono civili, quam consultoriam appellant, esse revera legem, quamvis ea nemo teneatur obstrictus, ut docet Azor. lib. 1. cap. 2. parag. ultimo: ergo falsum est omnem legem obligare aliquatenus et praecipere. Insuper, consilia Evangelica refertuntur inter partes Legis gratia, unde cap. Licet de Regularibus, consilium sequendi statum religiosum vocatur Lex privata: haec tamen non obligat: ergo verum non est quod omnis lex praecepto obligat. Denique, privilegium est lex privata, ut docet Isidorus 5. Etym. cap. 18: privilegium tamen non obligat; siquidem ille in cuius favorem inducitur, potest ei renuntiare: ergo verum non est quod omnis lex praecepto obligat. — Nego consequentiam; et ad primum probationem dico, consilia leges appellari, non proprie; quia consilium potest dari a privato quolibet homine etiam interiori, nec requirit auctoritatem superioris, qualis ad legem ferendam desideratur; sed improprie consilium vocatur lex, eo quod legis instar illuminet, dirigat, moveatque suaviter voluntatem ad aliquid faciendum, vel omittendum; quamvis non obligat ad exequendum id quod consulit. Ad secundam probationem dico, nomine legis Evangelica interdum comprehendi totum Evangelium, et novum Testamentum: sicut vetus Testamentum nonnumquam nomine legis Mosaicae significatur; adeoque non mirum si consilia Evangelica inter Legis novae praecepta annumerentur, non quod revera praecepta sint, habeantque rationem legis, sed tantum quia comprehenduntur sub novo Testamento, quod nova Lex appellatur. Ad tertiam denique probationem, respondeo privilegium etsi per se non obligat primario, obligat saltem consequenter, ne vel alii impediant usum privilegii, neve ipse privilegiatus interdum renuntiet suo privilegio: maxime quando privilegium conceditur intuitu alicuius boni communis: cuiusmodi v. g. sunt privilegia Clericorum, quibus eximuntur a vectigalibus aut actibus forensibus, quibus privati Clerici renuntiare non possunt: adeoque ad utendum ipsis privilegiis eatenus obligantur, quatenus ista privilegia habent quandam legis rationem, quippe cum dentur in perpetuum, et pluribus sibi invicem succedentibus.

Dices 2 contra secundam partem: Prima Legislatoris intentio est obligare subditos ad id exequendum vel omittendum, quod faciendum aut cavendum esse decernit: ergo pariter lex omnis primario et per se obligat. Probatur antecedens: Lex est ordinatio, qua superior subditos ordinat ad finem congruum: non quidem in essendo, sed in agendo; nempe movendo per viam auctoritatis eorum intellectum et voluntatem: sed quicumque per viam auctoritatis movet intellectum et voluntatem alterius ad aliquid faciendum vel cavendum, ille aut praecipit aut prohibet, si agat positive: aut si agat quasi negative, dispensat et eximit ab obligatione: ergo primaria Legislatoris intentio est praecipere aut prohibere per viam auctoritatis et superioritatis legitimae.

— Nego antecedens: nam, ut dictum est in probatione secunda partis, leges permissivae, irritantes, et caetera huiusmodi per se primo praeceptum non important, sed solum consequenter, nec Legislator eas praescribendo primario intendit eam inferre obligationem, ut quis v. g. uxorem in adulterio deprehensam deserat et divortium faciat: alias peccaret quisquis maritus qui talem adulteram uxorem non desereret, quod utique nemo dixerit; licite namque potest cum ea cohabitare, etsi ad id non teneatur; adeoque falsum est, quod primaria Legislatoris intentio in illis legibus praescribendis sit obligare subditos ad id exequendum quod decernit, sed consequenter dumtaxat hanc obligationem inducit.

Quaeres 1. — Quotuplex, et qualis sit Legis divisio?

Triplicis generis leges distinguit Faustus Manichaeorum Episcopus, apud S. Augustinum, lib. 19. ex triginta tribus quos adversus ipsum conscripsit; et illi cuique legi suos assignat prophetas:

Sunt autem, inquit, legum tria genera: unum quidem Hebraeorum, quod peccati et mortis Paulus appellat: aliud vero Gentium, quod naturale vocat. Gentes enim, inquit, naturaliter quae legis sunt faciunt, et eiusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis. Tertium vero genus legis est veritas, quod perinde significans Apostolus dicit: Lex enim Spiritus vitae in Christo Iesu liberavit me a lege peccati et mortis.... item prophetas, alii sunt Iudaeorum, alii Gentium, alii veritatis. Sed de Iudaeorum quidem nullus quaesiverit, notum est enim. De Gentium vero si quis ambigit, audiat Paulum qui scribens ad Titum de Cretensibus dixit: Dixit quidam proprius eorum propheta: Cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri; ac per hoc dubitandum non est, et illos suos habere prophetas. Necnon et veritatem habere prophetas suos, tam idem Paulus significat, quam etiam Iesus. Et Iesus quidem, ubi dixit: Ecce mitto ad vos sapientes et prophetas, et ex ipsis interficietis in singulis locis. Paulus vero cum dixit: Ipse Dominus constituit primum apostolos, deinde Prophetas. — Verum praeterquam quod in ista divisione nonnulla occurrunt, praesertim in primo eius membro, quae ibidem improbat S. Augustinus, ista etiam universalior est, quam quae legibus omnibus complectendis et explicandis sufficiat. Quamobrem ut proposita quaestioni distinctius faciam satis,

RESPONDEO, Legem primaria sui divisione distribui in Aeternam, et Temporalem. Lex enim omnis vel est in Deo, vel extra Deum: si in Deo, aeterna est, quia ipse Deus est aeternus: Lex autem omnis quae non est in Deo, est extra Deum; quod autem ita est extra Deum, temporale est; aeternum enim et temporale differunt tamquam creatum, et increatum; quia quidquid est aeternum increatum est, et quidquid temporale creatum est. — Lex autem Aeterna est ordinatio quaedam divinae voluntatis ab aeterno fixe determinantis quae sint agenda, vel carenda a creatura rationali, ut debitum finem assequatur. — Lex Temporalis est, quae a Deo vel hominibus condita est in tempore; estque reluti participatio legis aeternae in mente divina existentis, quare lex per participationem, aut participata dicitur. — Lex Temporalis rursus distribuitur in Naturalem, et Positivam. — Lex autem Naturalis est ordinatio Auctoris naturae permanenter, et fixe statuentis de illicitis et licitis, agendis et non agendis, quatenus dictamine naturali intellectus velut promulgatore denuntiatur.

Utrum autem haec definitio sit legitima et accurata, determinabimus intra inquirendo et resolvendo quid sit ius naturale et in quo consistat.

Lex Positiva ea dicitur, quae non est innatae naturae, vel gratiae intrinseca, sed aliunde emanavit, nimirum ab aliquo principio, et naturae, et gratiae extrinseco potestatem habente a quo posita est. Ratione cuius dicitur Positiva, quasi posita iuxta legem naturalem, vel illi addita: hanc definit Philosophus 5. Ethic. cap. 3. Legitimum, quod a principio nihil refert si hunc aliter habeat; cum vero positum fuerit refert. Dixit, a principio nihil refert a quo fiat, quia eius obligatio non est a natura: sed ubi posita est ab habente potestatem, obligat; quare addidit: Postea cum positum fuerit refert.

Rursus Lex Positiva est duplex, nimirum Divina, et Humana. — Lex Divina Positiva est quam Deus in tempore hominibus notificarit, posuerit, et praescripsit; idque vel per ministerium Angelorum aut hominum. Haec autem est maxime duplex: Prima est lex veteris Testamenti, quam Deus per ministerium Angelorum Moysi, et per Moysen populo Israelitico posuit ac praescripsit. Secunda est lex Novi Testamenti, quam Christus Dominus praescripsit, et partim per seipsum, partim per Apostolos promulgavit.

Haec divisio intelligenda est tantum de lege divina scriptis consignata. Nam universum ius divinum humano generi quater a Deo consignatum et legem praescriptam reperimus, nimirum statim post hominem conditum, quando Deus Adamo prohibuit ne ederet de ligno scientiae boni et mali. Secundo in reparatione generis humani post diluvium, quando Deus Noe eiusque filiis tradidit praecepta quae Noeidae dicuntur, de quibus intra. Tertio per Moysen cui ei decem praescripsit mandata Israelitis consignanda ut ab eis eorumque posteris servarentur, ac deinde ab universo humano genere. Quarto tandem per Christum Dominum qui legem Evangelicam universa divini iuris capita complectentem praescripsit.

Lex Humana ea est quae fertur immediate humana auctoritate; cum autem auctoritas haec duplex sit: nempe Ecclesiastica, et Saecularis; inde fit, quod lex humana dividatur in Ecclesiasticam et Civilem. Illa fertur potestate Ecclesiastica, ut summorum Pontificum et Conciliorum; ista potestate saeculari, ut Regum et Imperatorum. Utraque haec ex parte obiecti, et rei praeceptae subdividi potest in Naturalem, et Positivam; Potestas enim Ecclesiastica et Civilis recte possunt ea praescribere et confirmare quae sunt Iuris naturalis; potest etiam quaedam statuere quae spectent ad observantiam legis a Deo praescriptae: Prima Ius Canonicum, altera Ius Civile appellatur.

DE IURE CANONICO — Ius Canonicum variis ex legibus et constitutionibus diversis integratum fuit in unum corpus, quod propterea dicitur corpus iuris Canonici. Quod dividitur in Decretum, et Decretales. — Decreti collector et ordinator fuit Gratianus Monachus Ordinis sancti Benedicti, qui post veteres Canonum et Decretorum collectores ingens illud opus contexuit et composuit, partim ex summorum Pontificum decretis, partim ex canonibus Conciliorum, partim ex dictis et sententiis SS. Ecclesiae Patrum, circa annum 1151. quodque approbavit Eugenius III. et postmodum confirmavit Gregorius XIII. — Decretum vero in tres partes dividitur: Prima pars continet distinctiones centum et unam, quae subdividuntur in capita, seu canones. Loca autem ex illa parte desumpta sic citantur, Can. vel cap. Humanum, dist. 1. Secunda pars Causas triginta sex complectitur, quae dividuntur in quaestiones, et quaestiones in capita; sic de illa parte fiunt citationes, Can. vel cap. Quicumque studet, 2. q. 1. idest, cap. vel Canone qui incipit per illa verba, Causa secunda, Quaestione prima. Tertia pars habet Tractatum De Consecratione: qui dividitur in quinque distinctiones, et quaelibet distinctio in capita: et sic citari debent ista capita, can. vel c. Pasu de consecratione, dist. 1. In prima parte agitur de Iure in genere, in viginti sex primis capitibus, et de personis seu ministris Ecclesiasticis in omnibus reliquis. In secunda parte, de iis quae concernunt formam iudiciorum Ecclesiasticorum agitur: in causa tamen trigesima tertia, quaestione tertia, continetur Tractatus De Poenitentia, divisus in septem distinctiones, quae subdividuntur in capita: et iste Tractatus sic debet citari, Can. vel cap. reperiuntur, De Paenit. dist. 13. Tertia pars agit de consecratione Ecclesiasticorum, de Missarum celebratione, de Eucharistia, Festis Ecclesiasticis caeremoniis, Confirmatione, et ieiuniis. — Decretales collectae, et ordinatae fuerunt auctoritate, et ordinatione Gregorii IX. Summi Pontificis per S. Raymundum de Pennafort, non ita pridem in album Sanctorum receptum, eiusdem Pontificis capellanum, et sanctae Ecclesiae Romanae Poenitentiarium: collectae sunt autem maxime ex Gregorii IX. et aliorum Pontificum epistolis, et constitutionibus: unde vocatae fuerunt Decretales epistolae, quae distinguuntur in hoc a Decreto Gratiani, quod multo magis compilatae sint ex epistolis Pontificum, quam ex Conciliis; e contra vero Decretum Gratiani plus nititur Conciliorum Decretis, quam epistolis aut constitutionibus Pontificum. Quinque libros complectuntur Decretales, in quibus Iuris canonici materia exponitur. Primus liber agit de personis quibus competit iurisdictio aliqua, et de iudiciorum praeparatoriis. Secundus explicat iudiciorum ordinem. Tertius agit de rebus Ecclesiasticis quae in iudicium venire solent. Quartus de Sponsalibus, et matrimonio. Quintus de criminibus, et poenis.

Decretales alias vocantur, extra, quia erant extra Decretum Gratiani, quod antea digestum erat: unde apud antiquiores sic citabantur, extra De Iudaeis, cap. Post Iudaeos: nunc autem ubi ingrediuntur corpus iuris Pontificii, citantur sine addito, sic scilicet v. g. cap. Tuce nos, de iureiurando, et pro tunc intelliguntur libri Decretalium per excellentiam, et non citantur distinctiones, nee causae, ut in Decreto. — His quinque libris Decretalium Gregorii, sextum addidit Bonifatius VIII. ex Concilio Lugdunensi, decretalibus epistolis Pontificum successorum Gregorii, nonnullis ipsiusmet Gregorii novellis Constitutionibus, et multis etiam suis propriis compilatum: et hic liber vocatur Sextus Decretalium, constans etiam libris quinque, cuius citatio fit eodem modo quo citantur Decretales: excepto quod capita, et tituli huius libri citentur cum addito: dicendo scilicet in Sexto: sic v. g. cap. Volentes de privilegiis in 6. Clemens V. paulo post Constitutiones edidit, partim suas, partim ex Concilio Viennensi cui praefuit, desumptas; quas ipso mortuo absolvit et publicare fecit Ioannes XXII. Ab ipsarum auctore Clementinae dictae sunt, sicque citantur, Clem. Dudum, de sepulturis, idest, Clementina, quae incipit per hanc vocem. Dudum, titulo De usuris. Postea denique Ioannes XXII Constitutiones edidit viginti, et post ipsius obitum diversae a diversis Pontificibus exierunt, quae extravagantes dictae sunt; quia licet nunc sint de corpore iuris, tamen aliquamdù extra illud, quasi sede incerta vagantes extiterunt: illae autem sic solent citari: extrav. Unigenitus, idest, constitutione extravaganti, sub titulo Unigenitus.

DE IURE CANONICO ET CIVILI.

Ius civile est rectum humanae rationis dictamen et iudicium in iis quae spectant ad quam perfectam et pacificam Reipublicae administrationem. Hoc autem pro multiplici hominum ordinata et ad aequitatis normam composita societate, multiplex est; utpote cum quaelibet Respublica et quodcumque regnum bene moratum peculiares suas habeat leges, quibus recte instituatur ac pacifice consistat. Quoniam vero longum esset, et extra metam nostram, per singulas legibus temperatas hominum societates excurrere, atque hic referre leges et instituta quibus illae reguntur et ordinantur; pauca tantum delibabimus de Iure Civili Romano, quod potissimum apud Europeas nationes obtinuit, et ex cuius placitis et sanctionibus caetera cuiusque regni ac reipublicae instituta tamquam a fonte rivuli videntur esse derivata. — Ius autem Romanum dicitur illud quod a romanis magistratibus et principibus olim constitutum est; cuius initium repetendum est a Romulo ipsius romanae civitatis ac illius reipublicae fundatore anno mundi 3198, iuxta Sethi Calvisii chronologiam. Princeps enim ille cum olim adverteret urbis Romae recentes incolas absque ulla institutione vivere, quasdam sanctiones edidit pro numinum cultu, populi regimine, magistratus administratione, matrimoniorum coniunctione, educatione filiorum, aliisque ad rectum reipublicae florentissimae regimen necessariis. Constitutiones vero illae, teste Anthonio Augustino, De legibus, cap. 8. dictae sunt curiatae, eo quod constitutae fuissent de consensu populi romani, in triginta partes seu curias distributi. Ad cuius exemplum caeteri romani reges illius successores spatio 214 annorum varias etiam leges sanxerunt, quas Sextus Papirius anno conditae civitatis 215 in unum volumen compexit dictum Ius civile Papirianum. At cum regiam auctoritatem excussisset romanus populus, has omnes leges abrogarunt auctoritate legis Tribunitiae; unde mirum non est quod ex tot regum legibus et constitutionibus nullae iam extent in Iure Romano. — Itaque abrogata prorsus apud Romanos auctoritate regia et expunctis regiis legibus, cum absque illis certis constitutionibus degerent Romani, atque adeo in iure dicendo varias scinderentur in partes; tandem (referente Dionysio Halicarnasseo, lib. 2. Antiq. Romanorum) decem ex suis, quos peritiores noverant, selegerunt, eisque fecerunt auctoritatem colligendi ex variis Graecorum institutis, ea quae ad Romanae Reipublicae pacificum regimen felicius conducerent: hi vero Decemviri iniuncto sibi munere sedulo defungentes curarunt leges quas exseripserant exarari in decem eburneis tabulis. Cum autem animadvertèrent quaedam in ipsis decem tabulis deficere, duas alias adiunxerunt anno sequenti, scilicet conditae civitatis 303. Unde leges illae omnes dictae sunt leges duodecim tabularum, ad quarum apices Romani sese conformare tenebantur. At cum ex eorum collatione et novis exorientibus simultatibus recurrendum esset ad iurisperitos qui priseusum legis aperirent, ex diversis earum publicis responsis et iudiciis, conflatum est volumen dictum Ius Civile, collectum quidem primum ab Appio Claudio, sed evulgatum a Gnaeo Flavio; hinc liber iste dictus est Ius Civile Flavianum. At cum Romana plebs sese a senatu subduxisset, ut propriis viveret et regeretur legibus, plures edidit constitutiones plebiscita dictas, quae per legem Hortensiam vim legis obtinuerunt. His accesserunt senatus-consulta, nimirum varia Romani Senatus edicta quae ad Reipublicae administrationem spectabant. Unde pro diversa ipsius Romanae Reipublicae sorte, diversae fuerunt illius constitutiones et leges tam a Senatu quam ab Imperatoribus conditae, et divisim exscriptae, donec opera Gregorii et Hermogenis iurisperitorum duos in codices coaluerunt, dictos codices Gregorianum et Hermogenianum, in quibus praesertim extabant constitutiones imperiales, ab Adriano ad Constantinum usque. His tertius codex adiunctus est cura et mandato Theodosii Iunioris, per Antiochum, Maximinum, Martyrium, Sperantium, Apollodorum, Theodorum, Epigenem et Procopium iurisperitos ea aetate celebres. — Verum cum illae constitutiones tribus his codicibus comprehensae invicem non cohaerunt, et aliunde plures extarent minus utiles et antiquatae; varias deinde itum est in partes in ipsarum legum expositione, iuxta diversas iurisconsultorum sententias, qui apud Romanos floruerunt: inter quos primas habuit Papinianus sub imperio Septimii Severi, quem tanti fecit eruditissimus Cuiacius, ut in epistola praefixa editioni codicis Theodosiani asserere non dubitaverit, neminem unquam exstitisse, nec exstiturum in iuris civilis peritia ipsi comparandum. Ad eum tamen proxime accessit Ulpianus eadem pene aetate iurisperitus celeberrimus, quem Iustinianus diversis in locis encomiis celebrat, ut virum iuris civilis et legum callentissimum. Mitto caeteros iurisperitos qui doctissimis suis commentariis ius civile illustrarunt et foverunt. — At prae caeteris celebrandus est Iustinianus imperator, qui cum animadverteret ius romanum tot constitutionibus et commentariis ampliatum, ut aetate sua ad quatuor millia voluminum excresceret, ut non solum armis et victoriis sicut et regiminis aequitate ac imperiali munificentia, sed etiam eximia sua iuris aemulatione et peritia gloriosum suum nomen ad posteros traduceret, omnem dedit operam ut ius civile romanum certas in classes distribueretur, nec in indigestam et confusam molem amplius excresceret. Ut autem votorum suorum fieret compos, rem absolvendam mandavit Tribuniano suo cancellario, Theophilo, Dorotheo, Anatolio, Cratino et quibusdam aliis ea aetate celeberrimis iurisperitis. Iussitque ut ex legibus duodecim tabularum, plebiscitis, senatus consultis, praetorum edictis, principum constitutionibus, et iurisperitorum responsis (ex quibus omnibus romanum ius constabat) eligerent, quae maxime ad Reipublicae felicitatem et optimum regimen conducere iudicarent. — Itaque eximii illi viri iniunctum sibi munus sedulo exequentes, universum romanum ius civile quatuor libris complexi sunt, scilicet Digesto, Institutis, Codice et Novellis. Digestum est epitome praecipuarum constitutionum quae exstabant in legibus duodecim tabularum, plebiscitis, senatus consultis, responsis prudentum et libris iurisperitorum; quamobrem volumen istud dictum est etiam Pandecto, nomine latino formato et derivato ex duabus graecis voculis, quod idem significat ac totum capio, quia universam veteris iurisprudentiae scientiam contineret. Ut autem legum cupidi adolescentes haberent facilem et simplicem viam qua progredi possent ad amplissimam iuris scientiam, Iustinianus componi curavit quatuor Institutionum libros, ut essent totius iuris elementa atque principia. Hoc autem Institutionum opus tanti facit doctissimus Cuiacius, lib. 2. Observationum, cap. 38, ut illud caeteris iuris romani collectionibus anteponere non dubitet. — Quoniam vero tam Digestorum quam Institutorum voluminibus plures deerant, nec integrae in eis referebantur imperiales constitutiones, curavit idem Iustinianus imperator, ut omnes illae sanctiones ab Adriano ad suam aetatem in unum codicem ex codicibus Gregoriano, Hermogeniano, et Theodosiano compingerentur, quod utique factum est anno Christi 514. At cum haec collectio nimia festinatione nec maturo satis consilio fuisset primum edita, praecepit idem imperator ut ad incudem revocaretur, hisque adiicerentur quinquaginta decisiones quibus ipse componit maiores controversias quae possent suboriri ex iure romano et veterum iuris consultorum responsis et placitis. Verum cum ipse Iustinianus imperator plures alias constitutiones ad finem usque sui principatus spatio circiter quadraginta annorum circumscripti, ediderit, has omnes constitutiones numero sexaginta octo eas constitutiones Novellas appellavit, quae cum primum graece, deinde latine fuerint fideliter et exacte editae, dictae sunt etiam authenticè, ut distinguerentur ab Epitome Iuliani, qui Constantinopoli consul Novellas etiam edidit; necnon ab iis quas iurisperitus Irnerius Codici inseruit regnante Friderico primo, quae Novellae constitutiones minus exactae sunt, nec videntur pure Iustinianae, sed interpolatae ex adiunctis quibusdam constitutionibus ipsius imperatoris Friderici primi. — Tametsi vero Iustinianus imperator plurimam et feliciter operam impenderit in praefigendo civili iure romano, nihilominus ipso per mortem sublato diu Constantinopoli vim non obtinuerunt omnes ab eo constitutae leges, sed omnino elanguerunt sub imperio Mauricii, Phoca, Basilii eiusque filiorum imperatorum. Basilius namque ut Iustiniani nominis gloriam obscuraret, confici curavit sexaginta libros collectarum legum, eosque Basilicas appellari voluit, et ad earum normam ius omnibus diei, iustitiamque administrari: quas Constantinus Porphyrogenitus secundus ipsius Basilii filius viginti post extinctum patrem annis emendavit et observari iussit. Unde factum est ut eo tempore nullatenus vigerent Iustiniani constitutiones: tum quod agentibus Leone philosopho, et Constantino Porphyrogenito Basilii filiis, Basilicae apud Graecos, et Orientis imperium vigerent; tum quod plurimae nationes barbarae Romani imperii sedem, et occidentales partes diutissime occuparint et devastarint, sub quarum tyrannide nullum scientiarum nec iuris civilis studium vigebat. — Hinc est quod diutissime neglectae ac veluti sepultae iacuerint omnes illae Iustinianae institutiones, donec tempore Lotharii imperatoris Occidentis et sub pontificatu Innocentii secundi anno circiter 1135 repertae sunt a Pisanis Pandectae ad quas recurrebant iurisperiti. Sed expugnatis Pisanis a Florentinis, illae Florentiam deductae sunt. Hinc recruduit studium iuris civilis praesertim sub Magistris Bartolo et Baldo, quorum hic Bononiae et Paduae, ille verò Pisis et Perusiae publicas iuris civilis scholas instituerunt et erexerunt circa annum 1300. Eis praeiverat Accursius qui cum quadragenarius esset, tanto studio et animi ferveore se iuris peritiae dedit, ut brevi temporis spatio omnes longe antecesserit. Ius Caesareum, maxime Digestum et Novellas, adeo egregiis notis illustravit ut idem tentandi ceteris ansam praeripuerit. Horum studia deinde aemulati sunt plures iurisperiti celebres. In Gallia quidem Budeus qui propter eximiam prudentiam et iurisprudentiam sub Francisco primo Gallorum rege fuit libellorum supplicum praefectus, et eiusdem ad summum Pontificem Leonem decimum legatus. Duarinus qui omnes suae aetatis iurisperitos et dicendi gratia et docendi methodo antecessit. Caroleus Molineus multiplici titulo celebrandus propter egregias animi dotes, si omnino catholice sapuisset. At omnes longe antecessit Iacobus Cuias patria Tolosanus, graecis et latinis litteris sicut et iure Caesareo egregie instructus, qui Tolosae, Cadurci, Valentiae, Taurini et Burdigalae per 40 annos summa cum laude ius Caesareum publice docuit, et eximiis ac ingentibus commentariis illustravit. Mitto caeteros eiusdem iuris civilis illustratores ex suis egregiis operibus satis superque notos. — Hic obiter etiam advertendum est discrimen inter legem civilem, plebiscitum, senatus consultum, praetorum edicta, responsa prudentum et consuetudinem usu firmatam. Quod, inquit Iustinianus, lib. 1. Institut. tit. 2. lex civilis ea est quam principes aut magistratus populo rogante constituunt. Plebiscitum est quod plebs plebeio magistratu veluti tribuno apud Romanos constituebat. Plebs autem a populo eo differt, quo species a genere; nam appellatione populi universi cives significantur, connumeratis etiam patriciis et senatoribus. Plebis autem appellatione, sine patriciis et senatoribus caeteri cives significantur. — Senatus consultum est quod senatus iubet atque constituit. Nam cum auctus esset populus romanus in eum modum, ut difficile esset in unum eum convocari legis sancienda causa; aequum visum est senatum vice populi consuli. — Praetorum edicta erant in supplementum veluti iuris civilis, ita tamen ut minorem longè vim quam leges haberent, nec abrogari ius constitutum aut receptum possent. Proponebant etiam Adiles curules edicta de quibusdam causis quae maxime spectabant ad eorum munera. Nam, ut notat Cicero 5. in Verrem, eorum erat curare aedes certas tectas esse, aquas mundas, integros aquaeductus, vias expeditas. Dicebantur autem curules vel a curia cui praeerant, vel a curru quo vehebantur, vel a sella curuli qua sedebant. — Responsa prudentum dicta sunt sententiae et opiniones eorum quibus permissum erat de iure respondere: nam antiquitus constitutum erat, ut essent qui iura publice interpretarentur, quibus a Caesare ius respondendi datum est, qui iuris consulti appellabantur: quorum omnium sententiae et opiniones tantam auctoritatem tenebant, ut iudici credere a responsis eorum non liceret, ut est constitutum. — Consuetudo sive ius non scriptum illud est quod usus approbavit; diuturni mores consensu utentium comprobati legem imitantur, inquit Iustinianus, textu 9. Quemadmodum enim expressa sanctio legem facit, sic tacita populi voluntas consuetudinem: unde quoad vim et effectum inter haec dum nihil interest, dummodo populus qui consuetudinem induxit, sit sui iuris, nec alterius imperio subiaceat: nam civitates et regiones alterius imperio subditae, non magis tacito consensu consuetudinem introducere possunt quam expresso legem. Quaeres 2. — Quinam sint praecipui legis actus? Respondeo, quatuor principes solito numerari, videlicet praecipere, prohibere, punire, ac permittere. — Probatur: tot sunt legis actus, quot sunt diversae humanorum actuum differentiae; atqui tres sunt humanorum actuum differentiae genericae, scilicet bonitas, malitia, indifferentia: cum actus humani sint vel ex genere boni, vel genere mali, vel indifferentes: ergo pariter quatuor sunt legis actus, seu effectus; scilicet praecipere, prohibere, punire et permittere; nam praecipiuntur actus boni, prohibentur actus mali committendi, et puniuntur commissi, permittuntur actus indifferentes. — Hi autem dicuntur actus legis, non quod sint ab ipsa eliciti; cum enim non sit habitus nec potentia, ita non habet actus elicitos; sed ita appellantur ratione integritatis: quia videlicet per hos maxime quatuor actus tota lex impletur et integratur: non quod in qualibet lege particulari omnia ista reperiantur; sed quia ad legem in communi spectant; lex namque maxime versatur vel in praecipiendo bono, vel in malo prohibendo, vel in permittendis actibus indifferentibus. Dices: Qua ratione homines incitantur ad bonum, et retrahuntur a malo per poenas, ita etiam per premia: ergo sicut punire est actus legis, ita etiam et praemiare, et sic erunt quinque actus legis, et consequenter non solum quatuor. — Nego consequentiam, praemiatio namque non potest habere rationem actus legis sicut punitio, tribus maxime de causis: Prima quidem, praemiare ad quemlibet pertinere potest, et sic cum non sit actus superioris, non potest esse actus legis: punire vero non potest pertinere nisi ad ministrum legis, cuius auctoritate poena infertur: unde est actus superioris, et legis. Secunda est, quia punire inducit ad operandum per modum cuiusdam coactionis; praemiare vero non ita, sed per modum cuiusdam exhortationis, et quasi consilii; ac proinde illud est actus legis, non vero istud. Tertia est, quia virtus secundum seipsam habet sufficientem honestatem, ut propter seipsam appetatur: unde sibi ipsi est sufficiens praemium; subindeque ad inducendum ad virtutem, quod fit per legem, non requiritur propositio alterius praemii; requiritur autem comminatio punitionis, ut homines, quorum sensus proni sunt ad malum ab adolescentia sua propter corruptionem naturae, timore poenae non sequantur passiones, sed legi obediant, et sic bonum commune promoveatur. Dices 2: Plures alii numerari possunt legis actus: ergo non sunt dumtaxat quatuor. Probatur antecedens: dirigere, reddere inhabiles ad dignitates et munera, irritare, pretia rebus imponere, mutare dominia rerum, praeteritas leges revocare, etiam sunt actus legis: sed haec omnia sub quatuor praedictis non comprehenduntur: ergo plures sunt quam quatuor assignati legis actus. — Nego antecedens, necnon minorem eius probationis: hic enim ad quatuor assignatos revocantur; siquidem dirigere ad quatuor illos pertinet: nam totidem modis dirigitur homo per legem, quot modis lex sanctiri potest. Reddere inhabilem aliquando reducitur ad punire: quia quandoque inhabilitas per modum poenae infertur: aliquando ad praecipere, quia inhabilis est ille qui non habet conditionem quam lex requirit in hoc ad aliquod munus, vel functionem: aliquando ad prohibere, quia lex vetat talem assumi ad munus istud, et eiusmodi functiones obire. Quod spectat ad irritare contractus, eadem est eius ratio quae inhabilitatis personarum. Pretium imponere rebus reducitur ad praeceptum, si iubeatur ut res vendatur, et tanti; ad prohibitionem, si decernatur, ne pluris. Mutare dominia rerum reducitur ad praeceptum; quia lege praecipit Legislator, ut qui praescribit, dominus sit boni alieni. Revocare legem non est actus legis praecise: sed si revocetur ad actus legis, eo solum titulo revocatur, quo praecipit, prohibet, permittit, vel punit. Quaeres 3. — Quaenam sint causae legis? Respondeo, legis causam materialem in qua, seu illius subiectum, esse intellectum directivè, et voluntatem subiectivè: nam (ut diximus) quando Legislator, vel Superior legem aliquam condere intendit, primo cognoscit utrum quod statuere vult bonum sit, et utile subditis; illud autem iudicium in intellectu residet: deinde, suis inferioribus praescribit id quod sibi congruum, et illis utile videtur; in quo stat formalis ratio legis: hoc autem decretum in voluntate tanquam in proprio suo subiecto remanet: subindeque materia in quâ legis est intellectus, et voluntas Legislatoris. Materia vero in quâ secundaria est tabula, liber, scriptura, vox, et alia id genus, per quae lex inferioribus declaratur, maxime vero leges positivae tam divinae quam humanae: postquam enim leges decretae sunt in mente Legislatoris, ut suam moralem habeant essentiam, quae consistit in vi obligativa, debent inferioribus manifestari per talia instrumenta. Materia vero circâ quam leges versantur sunt actiones humanae quae sub lege cadunt, ut per eam rectè fiant, et à pravo declinent: ideirco namque leges statuuntur, ut homo recto tramite in finem sibi praescriptum tendere possit. — Causa finalis legis est bonum communitatis stabiliendum, et instituendum: leges enim, ut diximus, necessario feruntur, et ordinari debent in bonum commune, ita quod si aliquis Princeps edictum ferat, cuius utilitas in privatum dumtaxat illius commodum redundet, decretum illud tyrannidem potius, quam legem sapiet. — Causa formalis est ipsa iustitiae norma quam lex prae se fert: nam, ut dictum est in praecedentibus, lex omnis iusta ac iuste lata debet esse, ut videlicet imponat onus iuxta virium proportionem, et ei si minus valenti gravius praescribatur opus implendum, praescriptum illud magis in tyrannidem, et iniustitiam quam in probatam, et rectam agendi regulam declinabit. — Causa efficiens legis est ille qui supremam habet auctoritatem in subditos sive ille sit unus, ut in Imperio Monarchico, sive sint multi, ut in Imperio Democratico; cum enim leges praescribi debeant communitati, et ordinare inferiores ad bonum commune, opus est ut haec ordinatio fiat ab illo qui supremam in communitatem iurisdictionem obtinet: quemadmodum enim in corpore naturali caput cetera membra in bonum, et conservationem totius corporis ad officia sibi propria applicat: ita pariter in corpore politico, tam ecclesiastico quam civili, necessum est, ut qui illius corporis membris legem prescribit, de rebus faciendis aut omittendis capitis rationem obtineat, et auctoritate suprema potiatur.

Quaeres 4. — Quinam sint legis effectus, et officium? Respondeo, duplex maxime esse legis officium, nempe dirigere, et obligare. Primum quidem patet; siquidem lex omnis mensura est, et regula actuum humanorum: at de ratione mensurae et regula est quod sit directiva mensurati et regulati: ergo lex debet esse directiva hominum, eisque praescribere quid agere, quidve omittere debeant. Secundum etiam est manifestum: lex enim dicitur a ligando: eo quod, inquit Cassiodorus, animos nostros liget suisque teneat obsequios constitutis. Haec autem obligatio vel ligatio procedit vel ex ipsa rerum natura, si lex sit naturalis, vel ex voluntate et potestate superioris, si sit positiva. Hic tamen effectus non est primarius et adaequatus, ut volunt aliqui: siquidem, ut dictum est in superiori Conclusione, primaria legis ratio non est quod obliget; quippe cum sint plurimae leges quae tantum consequenter obligandi vim habeant. — Respondeo secundo, legis effectum praecipuum esse subditorum bonitatem, et ordinationem: omnis namque lex in id unicum collineat, ut subditos sibi obedientes instituât: adèoque ut eos faciat bonos: nam cum lex omnis iusta, et in bonum ordinata esse debeat, inferiores legi parere non possunt, quin iusti et ordinati ac boni esse censeantur. Unde sicut propria Principi virtus est, ut iuste rectèque subditis imperet, ita pariter inferiorum bonitas et perfectio derivatur ex eo quod legi pareant et legislatori obsequantur. — Caeterum lex subditos bonos instituit secundum ampliorem, vel meliorem bonitatem quam ipsa continet. Hinc lex Evangelica, omnium praestantissima, intendit ut homo fiat simpliciter bonus non solum in exteriori opere, sed etiam in interiori animo, atque adeò ut fiat filius Dei adoptivus per gratiam. Lex naturalis, ut fiat bonus virtutibus moralibus, quae naturae commensurantur, habeatque vitam ad ceteros homines ordinatam, alteri non faciendo quod sibi fieri nolit. Lex civilis, ut bonus civis existat, et ea praestet, quae ad pacem reipublicae ordinata sunt. Lex ecclesiastica, ut Clericus probis moribus instituatur, et quae sui muneris sunt debito ordine fungatur. — Aliter usus et officium legis distingui potest duplex, nimirum generalis et particularis. Generalis est qui obtinet in omni hominis statu, est, ut sit norma unica et certa faciendorum ab unoquoque tam erga Deum quam erga proximum, adeo ut nullum opus censeatur bonum et Deo acceptum, quod non sit legi consentaneum et à lege praescribatur, saltem virtualiter et implicite. Particularis est, ut malum demonstret, coërceat et vindicet. unde vim habet convictionis, coërcitionis et condemnationis. Convictionis quidem, per eam enim homo peccati reus censetur, illa namque speculum est in quo peccati gravitas et animae maculae agnoscuntur et demonstrantur, dicente Apostolo ad Rom. 3. per legem enim cognitio peccati. Habet etiam vim coërcitionis, suis enim praeceptis, terroribus et minis homines intra debitum officium continet, ut qui nulla iusti rectique cura, nisi coacti, tanguntur, dum audiunt poenas legis transgressoribus praescriptas, si non amore iustitiae, saltem prae timore à pravis actionibus deterreantur. Unde lex se habet ad instar freni quo domatur et reprimitur hominum petulantia et intra cancellos rectae disciplinae continetur; quo respectu S. Paulus 1. ad Timoth. 1. scribit: Lex iusto non est posita, sed iniustis, et non subditis, impiis persecutoribus, etc. Attamen non raro contingit ut haec finis intentio omnino frustratur et in oppositum abeat. Fit enim plerumque ut occasione legis hominis appetitus erga rem prohibitam magis ac magis irritetur, etenim nitimur in vetitum semper cupimusque negata: quo sensu Apostolus ad Rom. 5: lex subintravit ut abundaret delictum. — Tertium tandem legis officium est peccatorem transgressionis reum praescriptis ab eo admissis crimini, poenis addicere: unde Apostolus, 2. ad Cor. 3. legem vocat ministrationem damnationis. Et ad Rom. 4. Lex, inquit, iram operatur, idest, principem ac magistratum stimulat et inducit ut in praevaricatores legis animadvertat, quâ ratione lex se habet ad modum flagri et stimuli quo pungitur et cruciatur transgressoris animus, adeo ut nullam habeat quietem et pacem; unde David post admissum adulterium dicebat: non est pax ossibus meis a facie peccatorum meorum. Quae omnia quamvis omni prorsus legi conveniant, nullaque sit quae hoc triplici munere non fungatur; potiori tamen iure de divina lege sive naturali omnibus hominibus communi, sive positiva particulari ac determinatae hominum societati praescripta, dicta esse debent. Illae namque divinae leges hominem splendidius illustrant circà bonum faciendum et circà malum fugiendum, legi obsequentem plenius recreant et oblectantur, praevaricatorem vero acrius pungant et cruciant. Quaeres denique. — Quaenam sint legis proprietates? Respondeo, legis proprietates tres communiter recenseri: nimirum auctoritatem, veritatem, et bonitatem. Lex enim habet principium, formam, et finem. Ratione principii condentis legem, debetur ipsi legi auctoritas: edictum enim absque auctoritate sancitum nullius est valoris, nec ullatenus legis rationem habere potest. Ratione formae, debetur legi veritas seu rectitudo: nam id quod praescribitur cum iniustitia, non consequitur legis rationem, sed in tyrannidem vergit. Ratione finis, debetur legi bonitas: siquidem lex tota ordinatur in bonum commune societatis hominum, necnon in bonum particulare Dei, ad quem omne creaturae bonum tamquam ad fontem, et caput unde dimanat, refluere debet.