Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Duo maxime in hac Quaestione proponuntur discutienda: Primum, an lex naturalis obliget in conscientia ad implenda sua praecepta. Secundum, an obliget ut illa praecepta impleantur ob dilectionem Dei vel motivo divini amoris naturalis aut supernaturalis: quorum resolutio ut evidentior appareat,

Notandum 1. Conscientiam esse actum intellectus practici iudicantis aliquid in singulari faciendum vel fugiendum. Hinc etiam nomen dignum. Dicitur actus, ut distinguatur a synderesi, et a lege vel lumine naturali, quae se habent per modum habitus, a quibus conscientia tamquam effectus a suis causis procedit. Additur intellectus, siquidem conscientia, iusta nominis etymon, idem sonat ac cum alio scientia, vel concursus scientiae ad iudicium formandum: unde Ecclesiastici cap. 7. Conscientia tua scit te crebro aliis maledicisse, hoc est, te instruit tibique maledictiones tuas indicat, malum a te perpetratum velut ob oculos proponit: quapropter Origenes lib. 2. in cap. 2. ad Rom. Conscientia, inquit, spiritus corrector est, et paedagogus animae, ut de melioribus cum admonent, de culpis castiget atque arguat: caetera adduntur, ut significetur conscientiam non consistere in prima intellectus operatione, quae est simplex rei cognitio et apprehensio, nec in secunda qua est deliberatio, sed in tertia quae est iudicium; nam conscientia iudicat practice, et per modum definitivae sententiae aliquid esse laude vel vituperio dignum: unde

Notandum 2. Obligationem ad aliquid faciendum posse dici triplicem, iuxta triplex principium ex quo illa operatio exsequenda suadetur; nempe ex consilio, ex praecepto, et ex commodo. Quae fiunt ex consilio, tantum spectant maiorem vel minorem perfectionem, et utilitatem operantis: quae ex praecepto, necessitatem inducunt; et si secus fiat, poenae ac castigationi subiciuntur: quae autem ex commodo, solum spectant bonum privatum, et utile operantis. Quanquam autem haec tria principia interdum concurrant in servandis cuiuslibet legis praeceptis; hic tamen sermo est de sola obligatione proveniente ex praecepto: utrum videlicet teneamur ad implenda naturae legis praecepta, ut qui illa omiserit, poenis vel ab homine, vel a Deo plecti debeat.

Notandum 3. Duplicem solito distingui Dei dilectionem, nempe naturalem, et supernaturalem, innatam, et infusam; quibus Deum diligimus ut auctorem, moderatorem, et finem naturae, vel ut largitorem, propagatorem, et remuneratorem gratiae. Supponimusque tamquam certum, dari posse in humana natura dilectionem Dei ut auctoris naturae a supernaturali ipsius dilectione distinctam. Supponimus insuper ipsam innatam legem continere speciale praeceptum de diligendo Deo ut naturae artifice, rectore, et fine. Supponimus denique, praeceptum hoc affirmativum esse, nec obligare nisi temporibus opportunis. Unde licet quodlibet naturale praeceptum tendat in Deum ut ultimum finem, cedat in gloriam Dei, quia per illud impletur eius divina voluntas, etiamsi operans hoc formaliter non intendat; attamen non est opus quod implens naturae praecepta, semper actualem adiunctam habeat Dei dilectionem, ut probabitur infra.

Conclusio prima. — LEX NATURALIS OBLIGAT IN CONSCIENTIA AD SERVANDA SUA PRAECEPTA.

Probatur primo ex Apostolo ad Rom. 2. ubi ait: Quicumque sine lege, utique scripta, peccaverunt, sine lege peribunt: at perire non deberent, nisi quia peccatores existunt, nec peccatores esse, nisi quia legem naturalem violarunt, de qua subiungit Apostolus: Gentes quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt… Testimonium reddente illis conscientia ipsorum. Adeoque censet Apostolus legem naturalem obligare in conscientia, et eius transgressores divina animadversione et vindicta reos teneri.

Probatur insuper ex eodem Apostolo Rom. 11. versu ultimo: Omne quod non est ex fide, peccatum est, idest, quod non est ex dictamine conscientiae iudicantis bonum aut licitum esse id quod agitur; sumit enim ibi Apostolus fidem pro conscientia, et pro tali dictamine, ut liquet ex textu.

Confirmatur ex Innocentio III, ad caput 13. De restitutione spoliatorum, dicente: Quod est contra conscientiam, aedificat ad gehennam: nimirum quia dictamen conscientiae est proxima regula actionum humanarum, cui conformari debent ut sint honestae et licitae.

Hanc eamdem veritatem suadet ratio; nam, ut supra diximus, lex naturalis praecipiens aut prohibens, est imperium Dei ut auctoris naturae, cui tamquam legitimo superiori parendum est, estque contra rationem ipsius imperio sese subducere: sed omnis divina lex, omneque divinum imperium obligat in conscientia: ergo et lex naturalis. Deinde, lex naturalis est proxima regula honestatis moralis, et quod ei opponitur annexam habet malitiam moralem; sed id omne quod annexam habet malitiam est contra conscientiam; adeoque id omne quod fit contra legem naturae in conscientiam pugnat, et consequenter ipsa lex naturae obligat in conscientia ad sua praecepta servanda. Denique, lex naturalis prohibet aut praecipit id omne quod naturam rationalem dedecet aut decet; sed quoties illicita admittuntur, vel necessaria non fiunt, in conscientiam ipsam peccatur, quae maxime approbat licita, et illicita improbat: ergo, etc. — Hinc apparet legem naturae interdum obligare sub peccato mortali; iuxta videlicet materiae gravitatem, et peccantis dispositionem et affectum; quippe qui peccando in re gravi contra praecepta legis naturalis cognoscit formaliter, et actu aut virtualiter se Deum natura auctorem et rectorem graviter offendere, in quo virtualis Dei contemptus sufficiens ad peccatum mortale involvitur. Quocirca Apostolus supra laudatus merito dixit, quod quicumque sine lege peccaverunt, sine lege peribunt; videlicet propter peccata commissa, non quidem contra legem positivam et scriptam, quam non noverunt, ideoque dicuntur sine lege peccasse; sed contra legem naturalem, quam nemo rationis compos ignorat.

Dices 1. Lex non potest obligare ad poenam, quam nec manifestare nec inferre potest: atqui lex naturalis non potest manifestare poenam aeternam; quippe quae non est nota lumine naturali, neque etiam potest illam inferre: ergo non potest obligare sub reatu poenae aeternae; subindeque nec sub culpa mortali, quae aeternae poenae reatum inducit.

Nego maiorem. Nam ad incurrendum reatum alicuius poenae, non est necesse quod poena per legem manifestetur, nec ut subditus et transgressor cognoscat poenam transgressioni suae debitam: sed sufficit ut committat actum dignum eiusmodi poenae, quae a Deo naturae auctore, et legis naturalis vindice cognoscitur et infertur.

Dices 2. Lex naturalis non facit obligationem, sed supponit: ergo obligatio non est eius effectus. Antecedens patet ex dictis: nam lex naturalis in hoc a lege positiva distinguitur, quod illa prohibet aliquid, quia malum est: haec vero prohibet aliquid, quod fit malum, quia est prohibitum. Et idem est cum proportione de imperio, et praecepto faciendi bonum quia bonum est.

Respondeo. Cum Suarez lib. 2. cap. 9. hanc obiectionem nostrae assertionis esse confirmativam: nam, inquit, si lex haec prohibet aliquid quia malum, propriam et specialem necessitatem inducit vitandi illud, quia hoc intrinsecum est prohibitioni, ut vitetur quod prohibitum est. Probat etiam haec obiectio aliquid hanc legem supponere quod pertinet ad intrinsecum debitum naturae; siquidem unaquaeque res quodammodo sibi debet, ut nihil faciat suae naturae dissentaneum. Ultra vero hoc debitum, etiam lex naturalis addit specialem obligationem moralem, quam iurisperiti obligationem naturalem appellant: non quod moralis non sit, sed ut illam a civili distinguant.

Conclusio secunda. — LEX NATURALIS NON OBLIGAT UT OMNIA FACIAMUS EX DILECTIONE DEI NATURALI.

Probatur: Praeceptum de diligendo Deo, quod a natura indicitur, est affirmativum: sed praeceptum affirmativum non obligat pro semper, sed tantum aliquo certo ac determinato tempore: ergo ex lege naturali non tenemur omnia nostra opera elicere ex dilectione Dei auctoris naturae. Maior constat. Minor pariter; hoc enim discrimen est inter praeceptum affirmativum et negativum, quod illud tantum aliquo certo determinato tempore obliget; hoc vero perpetuam inferat obligationem pro quovis temporis momento; siquidem nusquam licet furari, homicidium facere, etc. Sequitur ergo dilectionem Dei non esse necessariam quotiescumque obligat aliorum praeceptorum ordinatio; subindeque servari poterunt alia naturae praecepta absque actuali amore Dei ut auctoris naturae. — Deinde, bonum honestum aliarum virtutum habet ex se, et per se quod possit honeste amari, et ex proprio suo motivo, puta temperatum quia temperatum est: sed rationi consentaneum est, et naturae legi congruum, amare quodcumque honestum qua tale, quamvis de aliquo alio externo amabili non exigitur, puta de Deo diligendo: ergo praecepta naturalia huiusmodi virtutum impleri possunt absque ullo actuali amore Dei. Denique, obligatio faciendi omnia propter Deum, nulla ratione naturali, aut sufficienti auctoritate ostenditur: adeoque gratis non debet affirmari.

Dices. Apostolus primae ad Corinth. 10. monet omnia in gloriam Dei esse facienda: ergo revera omnia opera fieri debent ex dilectione Dei. — Distinguo antecedens: ita monet Apostolus tamquam aliquid, quod sit praeceptum legis naturalis, nego: tamquam consilium quod ipse subministrat, quodque observare optimum quidem est et saluberrimum, sed non sub poena peccati necessarium, concedo.

Dices 2. S. Augustinus, lib. 1. De moribus Ecclesiae, cap. 11. dicit omnia bona esse referenda in summum bonum: ex quo infert cap. 11. nihil esse virtutem, nisi summum amorem Dei, et per hunc omnes virtutes definit: ideo lib. 19. De Civit., cap. 25. dicit, esse superbum diligere propter seipsas etiam ipsas virtutes, quia solus Deus est summe bonus, et ideo solus est propter se volendus: ergo omnia quae fiunt aut vitiosa sunt, aut fieri debent ex dilectione Dei. Quod utique idem Augustinus confirmat l. 1. Retract. cap. 15. ubi ait, voluntatem sine charitate esse vitiosam cupiditatem.

Respondeo. S. Augustinum his et similibus sententiis nihil aliud velle quam quod vel nulla sit perfecta virtus, et meritoria salutis aeternae absque charitate habituali et gratia sanctificante: vel quod voluntas sine ipsa charitate sit vitiosa cupiditas, idest, plerumque a vitiosis cupiditatibus vincatur; quia ex una parte valde est infirma, et ad malum proclivis, ob naturalem corruptionem hominis; ex alia vero destituitur abundantia auxiliorum, quae dantur iustis et Dei amicis. Non autem vult S. Augustinus omnem actum elicitum, qui non procedit ex amore Dei, esse vitiosum; nam bonum honestum propter se amabile est, et sufficit ad honestatem actus, etiamsi de Deo non cogitetur actu, nec antea ita cogitatum fuerit, ut praeterita Dei dilectio aliquatenus influat in actum.

Addit Suarez lib. 2. cap. 11. num. 5. quod aliud est diligere aliquid ut summum bonum; aliud vero diligere aliquid ut bonum per se amabile. Primum est proprium Dei; secundum autem communicatum est ab ipso Deo omni bono honesto, et ideo sic amando bonum honestum, non fit aliquid contra Deum. Neque inde fit omnia bona creata esse propter se amabilia, quia nulla sunt inferiora bona utilia, vel delectabilia, quae nisi propter honestatem appetenda sint. Denique, licet bonum honestum creatum propter se ametur, non amatur ut ultimus finis: sed talis amor natura sua tendit in Deum, et hoc est satis, ut non dicatur homo frui tali bono, sed uti; tunc autem diceretur illo frui, quando in illo suum ultimum finem constitueret, et hoc est quod dixit Augustinus esse superbum.