Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Quamquam ad Theologum proprie non spectet de Legibus ab homine editis et sancitis disserere, utpote cum haec dicendi materia ad utriusque Iuris, Pontificii nempe ac Caesarei Doctores, veluti propria messis aliena manu non metenda pertineat, nihilominus quoniam humanae Leges non solum naturae, sed etiam Dei legibus affines sunt, et quasi fluvioli ab illo totius aequitatis ac rectitudinis oceano defluentes; cumque non solum rectae rationis dictamini, sed etiam divinae ordinationi et administrationi congruere debeant, ut iustae censeantur: hinc est, quod a sibi praescripto stadio non deviat Theologus, dum nonnulla de humanis Legibus discutienda proponit.

Lex autem Humana dicitur illa, quae immediate auctoritate Humana, sive Civili, sive Ecclesiastica praescribitur. Auctoritas autem legislativa civilis nulli homini singulari ex natura rei, et per se convenit; cum enim omnes homines ex natura nascantur liberi, nullus in alterum iure naturae politicam auctoritatem et iurisdictionem obtinet. Licet enim parentes habeant in filios paternam et oeconomicam potestatem; haec tamen ad leges ferendas non sufficit: nam potestas legislativa est potestas regiminis publicae perfectae communitatis; siquidem lex una est ex praecipuis actibus, quibus Respublica gubernatur; haec autem nonnisi publica potestate et iurisdictione administratur et subsistit.

Hinc quicumque inter homines habent potestatem legislativam, necessum est ut vel eam recipiant a Deo immediate, uti de facto receperunt Saul, David, et alii quidam ab ipso Deo Reges electi et designati; vel eam excipiant a communitate hominum conveniente in unum corpus politicum, quatenus recte regantur, et feliciter vivant. Habent autem homines a natura, et a Deo ut auctore naturae facultatem, et inclinationem conveniendi in eiusmodi communitatem: Num, inquit Cicero in lib. De Amicitia: nihil principio Deo in rebus humanis est gratius, quam homines habere inter se societatem ordinatam, et perfectam: cum enim homo natura sua sit animal sociabile, naturaliter appetens vivere in communitate, multisque rebus indigeat ad commode vivendum, quae neque ab uno solo homine, nec unica familia praestari possunt, qualia sunt omnia necessaria, vel commoda petenda ab artibus, et disciplinis; ideo homines ut sibi illa necessaria procurent, ius habent instituendi communitatem perfectam, quae civilis vocatur, estque vel inter incolas eiusdem civitatis, vel etiam inter plures civitates in uno regno. Haec autem communitas ut perfecte dirigatur, necessum est, in ea vigeat aliqua suprema potestas, ad quam ex officio pertineat bonum commune intendere, et procurare; alioqui negligetur, dum privati quique ut solent, commodis suis tantum, aut praecipue attendunt, minusve curant quae ad bonum commune pertinent. Inter media vero quibus commune bonum procuratur, et Respublica perfecte administratur, praecipuae sunt leges, quibus ea constituuntur, quae ad pacem, et iustitiam conservandam, communemque felicitatem instituendam expediunt. Quocirca illi, quibus ex officio incumbit Rempublicam cum suprema iurisdictione administrare, debent habere ius ferendi leges necessarias ad publicam concordiam, pacem, iustitiam, et felicitatem stabiliendam necessarias.

Ut igitur ceteris Theologis morem gerentes, nonnulla de Legibus Humanis discutiamus, praesentem Disputationem, sicut et praecedentem tres in Articulos distribuemus, quorum Primus Legum Humanarum necessitatem, existentiam, et causas aperiet: Secundus, efficaciam, et obligandi vim: Tertius, earumdem imminutionem, et relaxationem explicabit.

Etsi hominibus ingenita lex dictitet in communi quid faciendum sit, quidve fugiendum; quoniam tamen praeter praecpta morum singulis ingenita, multa alia desiderantur ad rectam hominum societatem instituendam et gubernandam, iuxta varios rerum eventus particulares, ideo necessarium fuit, ut per humanam rationem generalia legis praecpta magis in particulari determinarentur; quatenus nempe datis occasionibus provideretur Reipublicae paci, concordiae, ac felicitati, quod utique per leges ab hominibus sancitas efficitur; quapropter illas esse Reipublicae utiles et necessarias nullus sanae mentis denegabit. Unde S. Isidorus lib. 5. Etymologiarum cap. 20. Factae sunt Leges ut humano metu humana creceretur audacia, tutaque sit inter improbos innocentia, et in ipsis improbis formidato supplicio refraenetur nocendi facultas. Necessarium ergo fuit Leges Humanas stabiliri, quibus et iusti vitam tranquille pacateque ducerent, et protervi ac ad vitia proni, qui nec virtutis pulchritudine moventur, nec verbis cedunt, per vim, et metum intentati per legem supplicii a malo cohiberentur, et tandem per assuetudinem probi fierent.

Inde colligitur altera Legis Humanae ratio summae necessitatis, quod in Lege Naturali nulla poena decernatur; in divina vero Evangelica, poena duntaxat in altero saeculo luenda praescribitur; quocirca propter sui dilationem minus homines timore percellit: subindeque oportuit leges humanas institui, quae poenam earum transgressoribus brevi luendam statuerent, quo facilius quisque a malo revocaretur. Non opus est igitur diutius immorari in probanda legum humanarum necessitate et existentia, quam tota praedicat antiquitas, Gentes omnes, quae barbariem deposuerunt, universim testantur, nullus enim est hominum

Scotus, qui leges non habeat; et Deus ipsemet probat, cum ait Proverb. VIII. Per me Reges regnant, et Legum conditores iusta decernunt. Nec non et dum adversus Tyrannos intonat Isaia 10. Vae qui condunt leges iniquas. Cum enim solum arguat legum institutionis abusum, rectum, ac legitimum usum perspicue probat.

Itaque solum hoc in Articulo proponimus determinandum: Primum, an adhuc sub Evangelica lege vigeat humanarum legum obligandi virtus: Secundo, apud quos resideat leges condendi auctoritas: Tertio, quinam legibus praescriptis subiiciantur.

Omnem humanam legem derivari a lege naturali: lex enim nulla est, nisi sit iusta; in rebus autem humanis in tantum aliquid censetur iustum, in quantum censetur conforme regulis rationis; rationis autem prima regula est lex naturae. Unde omnis lex humanitus posita, in tantum habet de ratione legis, in quantum a lege naturae derivatur; si vero in aliquo a lege naturae discordet, iam non erit lex, sed legis corruptio. Dupliciter autem potest aliquid a lege naturae derivari, vel scilicet per modum conclusionum ex principiis communibus legis naturae: sicut quod non sit occidendum derivatur ex eo quod nulli est faciendum malum; vel per modum determinationis, sicut lex naturae habet malefactorem puniendum esse, sed quod tali vel tali poena puniatur, est quaedam determinatio legis humanae: utraque igitur inveniuntur in lege humana posita: sed ea, quae sunt prioris modi, continentur in lege humana, non tamquam solum per eam posita, sed habent etiam aliquid vigoris ex lege naturali; ea vero, quae sunt posterioris modi, ex sola lege humana vigorem habent.

Notandum 2. Legem humanam iuxta variam sui considerationem varie posse dividi. Primo namque quatenus derivata est a lege naturae, dividitur in ius positivum gentium, et ius civile. Ad ius gentium pertinent ea, quae derivantur ex lege naturae, sicut conclusiones ex principiis: ad ius autem civile spectant ea, quae a lege naturae emanant per modum particularis determinationis, secundum quod quaelibet civitas, vel quodlibet regnum aliquid ad sui tranquillitatem, et securitatem iudicat esse stabiliendum et servandum. Secundo, cum de ratione legis humanae sit, quod ordinetur ad bonum commune civitatis, et regni, iuxta hanc considerationem dividi potest secundum varium statum hominum, qui incumbunt bono communi procurando, stabiliendo, et administrando, qua ratione aliae leges praescribentur pro Sacerdotibus, aliae pro gubernatoribus, aliae pro militibus, etc. Tertio, quia de ratione legis humanae est, ut instituatur a Gubernante communitatem et societatem hominum: inde fit quod leges humanae distinguantur secundum diversa regimina in monarchicas, aristocraticas, et democraticas. Quarto, cum lex humana tota sit in directione actuum humanorum; secundum hoc distinguuntur leges penes ea, de quibus feruntur. Hinc est lex Iulia de adulteris, lex Cornelia de sicariis, et sic de aliis. Quinto denique cum lex spectari possit secundum distinctam auctoritatem Legislatoris, nempe politicam et ecclesiasticam, hinc fit quod aliae leges dicantur Ecclesiasticae, quae alias appellantur canones, seu regulae praescriptae ab iis, qui a Christo Domino curam et auctoritatem habent administrandae et regendae Ecclesiae: aliae sunt leges Civiles, seu Politicae, quae praescribuntur a Principibus, atque ab iis, qui regendae Reipublicae incumbunt.

Notandum 3. Circa Christi Domini nativitatis tempora exortum fuisse errorem quorumdam asserentium non esse licitum fidelibus alium praeter Deum superiorem agnoscere: exindeque nec parendum esse saecularibus Principibus, nec eorum legibus obediendum. Quorum errorum antesignanus extitit Iudas Galilaeus in diebus profestationis, ut legimus Act. 5. idest, circa nativitatem Christi, quando videlicet exit edictum a Caesare Augusto, ut describeretur universus orbis, et ibant omnes ut profiterentur, ut legimus Luca 2. Additur autem de illo Iuda quod avertit populum post se. Quid autem ille praedicaret, sacer textus non loquitur: S. autem Hieronymus refert, dicens in 3. cap. Epist. ad Titum: In initio, inter caetera hoc quasi probabile proferabat ex lege, nullum debere Dominum, nisi solum Deum vocari, et eos, qui ad templum decimas deferrent, Caesari tributa non reddere. Atque hanc haeresim multum percrebuisse usque ad tempora praedicationis Christi, et illius occasione Pharisaeos misisse Discipulos suos ad Christum interrogandum, an liceret dare censum Caesari. Addit autem Anastasius Nyssenus lib. 7. in Scripturam, sectatores huius Iudae Galilaei vocatos fuisse Galilaeos, qui prohibebant offerri sacrificia pro Imperatore, et populo Romano, et idem interfectos fuisse a Pilato: hos enim credit esse illos Galilaeos, quorum sanguinem miscuit Pilatus cum eorum sacrificiis. Hunc autem pridem sopitum errorem denuo suscitavit Lutherus in lib. De libertate Christiana, ubi ait: Nullo opere, nulla lege homini Christiano opus est, cum per fidem sit liber ab omni lege. Et in Commentario Epist. ad Galatas: Sola fides, inquit, necessaria est, ut iusti simus: caetera omnia liberrima, neque praecipit amplius, neque prohibita. Ibidemque haec addit: Si conscientia dictat, peccasti. Responde, peccari: num Deus puniet, et damnabit? non. At lex hoc dicit? sed nihil mihi cum lege. Quare? quia habeo libertatem: et addit ibidem nullam legem Christianis, sive ab hominibus, sive ab Angelis imponi posse, nisi quantum ipsi velint. Ab hoc autem errore non longe abest Calvinus: nam lib. 1. Institut. cap. 10. n. 8. affirmat, Deum esse unicum Legislatorem: non licere hominibus id sibi honoris sumere, et num. 5. prius dixerat leges humanas dictas et probatas sive ab Ecclesia, sive a magistratu ferantur, non ligare per se conscientiam. Contra quos errores sit

Conclusio prima. — Fideles per legem Evangelicam non eximeri ab obligatione parendi legibus humanis, et obedientia erga superiores ecclesiasticos, et temporales: proindeque adhuc perseverat legum humanarum necessitas, et utilitas.

Probatur Conclusio illis omnibus Scripturae textibus, quibus Christus Dominus, et Apostoli fidelibus praeciunt, ut debitam observantiam, et obedientiam Superioribus, tam Ecclesiasticis, quam politicis impendant. Sic Matt. 22. Reddite quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo, ex quibus verbis Iustinus Martyr in Apologia secunda pro Christianis, colligit praecptum solvendi tributa Principibus: ibidemque profitetur nomine omnium Christianorum subiectionem, et obedientiam erga Romanos Imperatores tunc Ethnicos. Similiter Luca 10. Christus Dominus alloquens Apostolos ait: Qui vos odit, me odit: et successoribus debitam ex praecpto divino impendant obedientiam.

Hinc S. Paulus ad Rom. 13. generaliter praescribit v. 1. Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit: non enim est potestas nisi a Deo: quae autem sunt a Deo, ordinatae sunt: et v. 2. Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit: qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt: et v. 5. Ideo necessitate subditi estote, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam. Cuius postremi testimonii priora verba, necessitate subditi estote, directe pugnant contra id, quod dixit Lutherus, non esse subditos fideles, nisi ipsi velint. Posteriora vero, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam, contraria sunt ei, quod dicit Calvinus, leges humanas non obligare per se conscientiam. Et ad Tit. 3. v. 1. Admone illos Principibus, et Potestatibus subditos esse. Et Hebr. 13. v. 17. Obedite praepositis vestris, et subiacete eis: ipsi enim pervigilant, quasi rationem pro animabus vestris reddituri. Et 1. Petri 2. v. 13. Subditi igitur estote omni humanae creaturae, sive Regi, quasi praecellenti, sive Ducibus tamquam ab eo missis ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum; quia sic est voluntas Dei, ut benefacientes obmutescere faciatis imprudentium hominum ignorantium, eorum scilicet, qui Christianos accusabant ipso initio praedicationis Evangelii, quod principatum humanum everterent, et inobedientiam erga Principes, et erga leges humanas introducerent, ut testantur S. Hieronymus in cap. 3. Epist. ad Titum, initio; et Chrysostomus homil. 23. in Epist. ad Timotheum his verbis: Plurima tunc temporis circumferebatur fama, traducens Apostolos veluti seditiosos, regnum everterent, et dicerent: qui etiam notant ideo Apostolos Petrum et Paulum tam multa in suis Epistolais dixisse de obedientia erga Principes et Superiores, ut huic errori sese opponerent.

Confirmatur ex facto Apostolorum, qui varia praecpta variasque leges in ipso nascentis Ecclesiae exordio fidelibus praescripserunt. Sic Act. 15. statuerunt, abstineatis ab immolatis idolorum, et sanguine, et suffocato, et fornicatione. Praecipiens custodire praecpta Apostolorum, et Seniorum. Et ex eo quod Apostolus usus est ista potestate 1. ad Timoth. 3. Haec tibi scribo, ut scias quomodo oporteat te in domo Dei conversari. Ibidem Bigamos et Neophytos ad Episcopatum non esse assumendos edicit, 1. ad Cor. 14. mulieres in Ecclesiis taceant, et ex antiqua Ecclesia praxi, ut constat ex Canonibus Conciliorum vetustissimorum 3. et 4. saeculo coactorum. Suffragatur etiam ratio; quia lex Evangelica Principes saeculares, et Praelatos Ecclesiasticos sua auctoritate non fraudat, et spoliat, imo potius illam commendat, stabilit, et confirmat, velut a Deo derivatam, iuxta illud Ioan. 19. Non haberes potestatem adversum me ullam, inquit Christus, nisi tibi datum esset desuper: et Rom. 13. Non est potestas nisi a Deo. Nec etiam ens privat illius potestatis usu in condendis legibus necessariis vel utilibus ad bonum regimen Ecclesiae aut Reipublicae; nam sicut ante legem Evangelicam, sic etiam sub ea multa occurrere possunt ad Dei cultum, morum directionem, Reipublicae tranquillitatem et pacem conducentia, quae divinis legibus Novi Testamenti determinata non sunt et expressa, ut patet non solum in legibus pertinentibus ad Sacramentorum administrationem et receptionem, censuris ecclesiasticis, impedimentis matrimonii, sed etiam in iis, quae spectant ad rectam imperii, regni, et cuiusvis communitatis directionem: nam non potest communitas civilis perfecta sine legibus gubernari. Hinc tanto studio fideles nascentis Ecclesiae observabant imperatorias leges, quae divino cultui non erant contrariae, ut merito Plinius scribens ad Traianum de Christianis significaverit nihil invenisse quo culpari possint, de non servatis, excepta religione, Imperatoriis legibus, atque edictis. Cuius quidem observantiae S. Augustinus lib. De catechizandis rudibus cap. 21. dicit fuisse figuram in Veteri Testamento, quando Iudaeis capta Hierosolyma, et Babyloniam deducti iussi sunt orare pro eis, a quibus captivi tenebantur, et in eorum pace pacem sperare suam: eoque id effecerunt, ut verum Deum tandem quidam illorum Regum agnoscerent et colerent. Simili modo Christi fideles exacte servando Imperatorum decreta effecerunt, ut et ipsi tandem Christo crediderint.

Obiciunt haeretici: Iudaeis est prohibitum aliquas leges legi divinae superaddere: ergo pariter Christianis non est licitum novas condere leges, quae ius divinum in Novo Testamento exaratum determinant, eiusque impletionem promoveant. Probatur antecedens, ex Deuter. 4. ubi dicitur: Non addetis ad verbum, quod loquor vobis, nec auferetis ex eo, etc. et quod praecipio tibi hoc tantum facies, nec addas quidquam nec minuas. Patet etiam convenientia, tum a paritate rationis, tum quia S. Ioannes cap. ultimo Apocalypsis ita praescribit: Contestor omnimodis audienti verba Prophetiae libri huius, si quis apposuerit ad haec, ponet Deus super illum plagas scriptas in libro isto: et si quis diminuerit de verbis libri Prophetiae huius, auferet Deus partem eius de libro vitae, etc.

Respondeo 1. Distinguo antecedens: Iudaeis est prohibitum aliquid addere legibus a Deo sanctitis, tamquam si leges ab eis editae divinae essent, concedo: secus, nego. Nam ex ipsomet Veteri Testamento constat plura ab hominibus sanctissimis fuisse sancta ab universis Israelitis in perpetuum servanda: nam Esther 9., Iudith ultimo, et 1. Machab. 1. nova festa fuerunt instituta in perpetuum servanda: et 1. Regum 30. David constituit ut esset aequalis portio descendentium ad praelium, et remanentium ad sarcinam.

Respondeo 2. Negando consequentiam: discrimen enim inter Legem Novam, et Veterem est, quod in veteri lege praeter moralia praecpta, etiam praescripta fuerunt iudicialia et caeremonialia, etiam quantum ad minima, quae vel Dei cultum, vel pacem inter Iudaeos stabiliendam vel servandam spectabant: quare non mirum est, si tunc non fuit in potestate hominum leges humanas ecclesiasticas ferre, cum Deus providerit omnibus per seipsum: at in lege Nova secus accidit: cum enim nihil praescriptum fuerit a Christo Domino circa iudicialia et caeremonialia, eo quod hae per se non ordinabantur, nec quidquam conferebant ad gratiam, in qua primario lex nova consistit, ideo debere ea praescribi per homines. Unde ad textum Apocalypsis dico S. Ioannem tantum prohibere detractionem, vel additionem ad ea, quae vaticinatus fuerat, et in eo libro scripserat: non vero facultatem adimit Christianis Praelatis, et Principibus nova decreta stabilendi, quae vel Ecclesiae, vel civilis communitatis rectam administrationem concernunt.

Obiciunt 2. Christus Dominus Marci 7. damnat humana praecpta, proferens illud Isaiae cap. 29. In vanum me colunt docentes doctrinas, et praecpta hominum. Et Matth. 23. arguit Pharisaeos, quod onera gravia humeris hominum imponerent, digito autem suo nollent ea movere. Ergo censuit non morem gerendum praecptis et legibus humanis.

Nego consequentiam, et ad textum S. Marci respondeo, ideo Christum Dominum reprehendere Pharisaeos, quod nempe multas vanas, et inutiles observantias superstitiose proponebant suis sectatoribus, parvi autem ducebant observantiam divinorum mandatorum, ut patet ex ratione, quam ipsemet Christus subiungit dicens: Relinquentes enim mandatum Dei, tenetis traditiones hominum, baptismata urceorum, et calicum, et alia similia his facitis multa. Addit: Bene irritum facitis praecptum Dei, ut traditionem vestram servetis. Cuius quidem rei subiicit exemplum, nempe quod potius essent munera in templo offerenda, quam parentum necessitati subveniendum. Ad textum vero Matth. dico Christum partim redarguere Pharisaeos, quod digito suo nollent movere onera aliis imposita, ad quae tamen portanda hortabatur populum dicens: Omnia ergo quaecumque dixerint vobis servate, et facite: partim quod in minutioribus quibusdam observantiis, ut in solvendo decimas menthae, et anethi, etc. essent accurati, et graviora neglexerunt: unde subiungit: Haec oportuit facere, et illa non omittere.

Obicies 3. Christiani in Novo Testamento dicuntur exleges, et omnino liberi: ergo nullis humanis legibus, tam Ecclesiasticis quam civilibus tenentur. Probatur antecedens, ex illo Matth. 17. ubi Christus ait: Liberi sunt filii, scilicet a dandis tributis. Similiter ad Galatas 2. conqueritur Apost. quod falsi fratres subintroierunt explorare libertatem nostram, quam habemus in Christo Iesu: ut nos in servitutem redigerent. Et cap. 4. Itaque fratres non sumus ancillae filii, sed liberi, qua libertate Christus nos liberavit. Et cap. 5. Vos in libertatem vocati estis. Et ibidem: Si spiritu ducimini, non estis sub lege. Et 1. ad Timoth. 1. Iusto non est lex posita. Et 2. ad Corinth. 3. Ubi spiritus Domini, ibi libertas.

Nego consequentiam: licet enim Christiani vocati sint in libertatem, haec tamen libertas non est exemptio ab obedientia superioribus praestanda, sed vel a dominio peccati, vel a spiritu et timore servili, vel ab onere legis Mosaicae. Unde monebat S. Petrus Epist. 1. cap. 2. Quasi liberi, et quasi velamen habentes malitiae libertatem, sed sicut servi Dei. Unde ad singulos textus respondeo: Ad primum quidem dico illa verba Christi ex Matth. non esse ad propositum: nam sensus illorum est, Reges et Principes non solere tributum exigere a suis filiis, sed eos esse ab omni tributo liberos; adeoque nec vere a Christo fuisse exigendum tributum, qui erat filius summi Regis, et omnium Dominus.

Ad textus autem

Apostoli ad Galatas dico eum ibi sermonem instituere de Christianorum libertate, et exemptione ab onere legis Mosaicae, quam ostendit fuisse legem servitutis, et populum Iudaicum, cui data est, fuisse praesignatum per Ismaelem Ancillae filium: Christianos autem per Isaac filium liberae, quibus significat nos esse liberos a lege Mosaica, non autem ab omni alia; propter quod addit: Tantum ne libertatem hanc (a Lege Mosaica) in occasionem detis carni: sed per charitatem spiritus servite invicem. Hinc ibidem recte advertit S. Chrysostomus quod Apostolus, cum legis iugum detraxisset, ne subsilirent, aliud illis imponit iugum, nimirum charitatis, illo quidem validius, sed multo levius, ac iucundius. Vult igitur Apostolus, quod Christiani liberi sint a iugo legis Mosaicae, non autem a lege charitatis erga invicem et erga Deum, quae lex charitatis omnia alia moralia praecpta continet, ut ibidem significat Apostolus dicens: Omnis enim lex in uno sermone impletur: Diliges proximum tuum, sicut teipsum.

Ad illud Epist. ad Timoth. dico iusto non esse legem positam, quatenus poenas, et terrores minatur: cum iustus legem impleat, non timore poenae sed amore honestatis et iustitiae: Illo modo autem est posita iniustis, et parricidis, ut ibidem docet Apostolus.

Ad locum 2. ad Cor. dico Apostolum solum velle, quod fideles liberi sint ab obscuritate et crassitie veteris legis, et a caecitate et duritie cordis Iudaeorum; quatenus libere Deo serviant, et veritati rebusque divinis intendant: unde paulo ante dixerat: Usque in hodiernum diem cum legitur Moyses, velamen positum est super cor Iudaeorum. Cum autem conversus fuerit ad Dominum, auferetur velamen: Dominus autem spiritus est, ubi autem spiritus Domini ibi libertas, non vero revelata facie gloriam Domini speculantes, etc.

Obiciunt 4. Christus Dominus Luca 22. Apostolos alloquens ait: Reges gentium dominantur eorum: vos autem non sic: ergo censet Christus nullam vigere dominationem apud fideles; proindeque nec apud eos esse legislativam potestatem. Similiter 1. ad Cor. 7. Apostolus ait: Pretio empti estis, nolite fieri servi hominum.

Respondeo primum, Christum illis verbis monere tantum discipulos suos, ut nec dominatum, nec titulos honoris, et excellentiae affectent, sed potius exoptent aliis servire. Si autem caeteris praeesse cogantur, non id faciant quasi dominantes, sed quasi ministrantes, suumque imitentur exemplum, qui cum esset eorum Dominus et magister, in medio eorum erat sicut qui ministrat.

Ad Apostolum dico ipsum prohibere ne efficiamur servi hominum in iis, quae Deum offendunt, eis scilicet ita se accommodando, ut eis obsequium impendentes, quae Dei sunt deseramus: alioqui enim alibi servos monet Apostolus, ut suis dominis temporalibus obsequantur. Sic ad Ephesios 6. Servi, obedite dominis carnalibus cum tremore, et timore, in simplicitate cordis vestri, sicut Christo: scientes quoniam unusquisque, quod fecerit bonum, hoc recipiet a Domino, sive servus, sive liber. Idem repetit ad Colossenses 3. idem pariter docet S. Petrus 1. cap. 2. dicens: Servi, subditi estote in omni timore dominis, non tantum bonis et modestis, sed etiam discolis.

Conclusio secunda. — Lex humana non incongrue describitur: dictamen rationis practicae ad commune bonum ab eo, qui verae communitatis habet, et in eam auctoritate pollet, subditis sufficienter notificatum.

Patet huiusce descriptionis veritas ex illius partium declaratione.

Primo namque lex humana dicitur dictamen rationis practicae, in quo veluti generice convenit non solum cum lege naturali, a qua velut a fonte derivatur, sed etiam cum consilio, et simplici mandato praescripto ab eo qui potestatem exercet; dum autem subditur ad bonum commune, excluditur privilegium, quod in bonum privatum alicuius particularis dumtaxat conceditur. Caetera vero adduntur, tum ut excludatur consilium, quod auctoritatem unius in alterum non exigit: tum ut explicetur vis et efficacia coactiva legis, qua fieri potest per superiorem habentem supremam potestatem in subditos, quibus legem praescripsit et notificavit.

Advertendum nihilominus alias a iurisperitis legis humanae definitiones tradi: Gratianus c. Lex distinct. 2. ait quod Lex est constitutio populi, que maiores natu simul cum plebibus aliquid sanxerunt. Papinianus vero Lege 1. ff. de legibus, sic eam describit: Lex est commune praeceptum, virorumque prudentum consultum, delictorum prohibitio, et communis reipublicae sponsio. Demum Rebuffus in Proemio constitutionum regalium Glossa 1. num. 1. hanc tradit legis humanae descriptionem: Lex est commune Bonum, sine quo nihil unquam boni fieri possit. Licet autem haec omnes, et aliae similes legis humanae descriptiones revera probari possint, nihilominus ea, quam tradidimus, exactior, et magis probanda videtur; utpote quae genus, et differentiam perspicacius explicet.

Advertendum insuper ad legis humanae integritatem, et perfectionem varias requiri conditiones, quas omnes complectitur Isidorus lib. Etymol. cap. 2. et Gratianus dist. 4. his verbis:

Erit autem lex honesta, iusta, possibilis, secundum naturam, secundum consuetudinem patriae, loco vel tempori conveniens, necessaria, utilis, manifesta quoque, ne aliquid per obscuritatem in captionem contineat: nullo privato commodo, sed pro communi civium utilitate conscripta.

Primo dicitur quod lex debet esse honesta, et iusta: cum enim ordinetur lex ad componendos hominum mores, qui probi et virtuosi esse nequeunt, nisi honestate virtutis, et iustitia imbuantur: hinc merito sanctus Augustinus lib. 1. De libero arbitrio cap. 5. Mihi lex esse non videtur, quae iusta non fuerit. Discrimen autem est inter has duas legis humanae particulas, honesta, et iusta, quod eatenus honesta dicitur, quatenus praecipit quod honestum est, et rectae rationi congruum; iusta vero prout aequaliter, et sine ulla exceptione omnes subditos ad praescriptum obeundum, vel vitandum compellit.

Secundo dicitur, quod lex debeat esse possibilis, idque non solum possibilitate physica, verum etiam morali, nempe, ut subditorum viribus sit contemperata: lex enim humana debet multitudinem, cui praescribitur dirigere ad bonum commune; tali autem modo non dirigeret, si aliquid factu difficile praeciperet, siquidem id potius vergeret in detrimentum boni communis, essetque subditis in laqueum, cum vix a paucissimis observaretur, ob difficultatem rei praecptae, et humanam fragilitatem. Quare id maxime cavere debent Principes et praelati ne multitudine legum, et difficultate subditos opprimant et obruant. Unde merito dixit Seneca Epist. 94. Legem brevem esse oporttet, quo facilius ab imperitis teneatur, vel ut emissa divinitus vox sit: iubeat, non disputet. Hinc S. Augustinus Epistola 119. quae est ad Ianuarium de variis ritibus Ecclesiasticis, ubi diversa Ecclesiae praecpta commemorasset, ait cap. 19:

Omnia itaque talia, quae neque sanctarum Scripturarum auctoritatibus continentur, nec in conciliis Episcoporum statuta inveniuntur, nec consuetudine universae Ecclesiae roborata sunt, sed diversorum locorum diversis moribus innumerabiliter variantur, ita ut vix aut omnino numquam inveniri possint causae, quas in eis instituendis homines secuti sunt; ubi facultas tribuitur, sine ulla dubitatione resecanda existimo. Quamvis enim neque hoc inveniri possit, quomodo contra fidem sint, ipsam tamen religionem, quam paucissimis, et manifestissimis celebrationum sacramentis misericordia Dei esse liberam voluit, servilibus oneribus premunt ut tolerabilior sit conditio Iudaeorum, qui etiamsi tempus libertatis non agnoverint, legalibus tamen sarcinis, non humanis presumptionibus subiiciuntur. Sed Ecclesia Dei inter multam paleam, multaque zizania constituta multa tolerat, et tamen quae sunt contra fidem, vel bonam vitam non approbat, nec facit.

Tertia conditio est ut lex humana feratur secundum consuetudinem patriae: siquidem iuxta regionum, et gentium varietatem variae sunt etiam consuetudines; proindeque variari debent leges. Additur quod loco, et tempore congruere debeant. Inde factum est, quod tanta sit legum variatio; quae enim uno tempore congruebant, altero videntur infestae. Sequitur quod debeat esse necessaria, et utilis: necessaria, inquam, ad malorum proscriptionem: si enim in republica omnia recte constent, omnino supervacanea est lex. Utilis autem, nam si nullam communi bono utilitatem afferat, omnino ut frustranea et inanis est ableganda. Additur quod lex debeat esse manifesta: unde Iustinianus lib. De legibus: Leges, inquit, sacratissimae ab omnibus intelligi debent, ut universi praescripto earum manifestius intellecto prohibita declinent, et faciant praescripta. Caetera adduntur ut exinde constet qualiter leges omnes cedere debeant in bonum commune, ut in prima Disp. dictum est.

Supremam legislativam potestatem penes solum Deum residere; cum enim unus sit potentissimus omnium rerum Artifex, eius solum est res omnes, maxime ratione praeditas, per debita media suos in fines dirigere. Cum autem duplex hominum sit status, ac finis, unus naturalis, alter supernaturalis, ad quos duplici divinae suae providentiae vigilantia, Deus suos in fines ordinat, etiam duplicem hominibus auctoritatem indidit, qua tamquam eius supremae potestatis administri alios sibi subditos dirigerent ad utramque felicitatem, naturalem, et supernaturalem. Hinc duplex exurgit inter homines legislativa potestas: alia quidem civilis, et politica, qua respublica rite, pacateque administretur et subsistat; alia autem spiritalis, et ecclesiastica, qua Christi Domini fideles invicem non solum charitatis, sed etiam tranquillitatis, et concordiae vinculo cohaereant; ac sibi praescriptis legibus obtemperantes faciliori, securiorique gressu vitam aeternam possint assequi. Quaeritur ergo apud quos haec utraque leges ferendi potestas maxime resideat, et vigeat.

Notandum 2. Hoc esse discrimen inter utramque hanc legislativam potestatem, quod Ecclesiastica a Christo Domino derivata sit in Petrum, et eius Successores, iuxta illud Matth. 16. Tibi dabo claves regni Caelorum, et Ioan. 20. Pasce oves meas: quibus, ut dicemus mox, promittitur, deinde committitur regimen universalis Ecclesiae Petro, et eius Successoribus: politica vero primario, et quasi radicaliter resideat penes ipsam communitatem, seu rempublicam; haec enim potestas consequitur ex natura rei conditionem corporis politici, velut quaedam illius moralis proprietas; siquidem eo ipso quo aliqui coeunt in aliquem coetum, ista communitas ex natura rei habet potestatem se regendi per media convenientia: proindeque praescribendi leges, quibus singula membra bono communi studeant, et invigilent. Sicut enim eo ipso quo servus aliquis, aut alius adscribitur in familiam alicuius Domini, ex conscientia ipsius regimini subiacet; ita et membra communitatis, hoc ipso quod in unum corpus coeunt, ipsius corporis regimini, et auctoritati subiacent. Haec autem potestas totius communitatis non residet penes aliquod ipsius membrum; quia non est potior ratio de uno homine, quam de altero, ob quam illi ex natura rei ius regendi multitudinem, seu communitatem competeret: maxime cum singuli homines sibi libertatem vindicent, nec ex natura sua alicui politicae potestati subiiciantur. Haec igitur potestas penes totam ipsam communitatem residet, non tamen ei ita immobiliter est adfixa, quin possit ab ea amoveri, nam primo Deus tamquam supremus omnis creati iuris Dominus potest hanc potestatem legislativam auferre ab illa communitate, et alicui illius membro conferre, sicut regiminis potestatem super Israelitas contulit Sauli et Davidi. Potest etiam ipsa Respublica hanc potestatem in unicum sui membrum trans-

Notandum 3. Hoc insuper esse discrimen inter utramque potestatem, quod Ecclesiastica sit excellentior civili, quantum spiritualia praestant temporalibus, et supernaturalia naturalibus: Ecclesiastica nempe potestas est ordinis supernaturalis, non solum quantum ad principium a quo derivatur, utpote instituta ab Auctore gratiae, sed etiam quantum ad finem; siquidem finem supernaturalem intendit, et per media supernaturalia; quamvis autem multa praecipere videatur, quae in substantia sunt ordinis naturalis, tamen haec ideo imperat, ut per illa melius consistat ordo Ministrorum Ecclesiae, qui sacrificia offerre, et ministrare debent sacramenta, caeteraque munia Ecclesiastica obire; quibus populus salutem facilius operetur, seu consequatur. Civilis autem potestas tantum est ordinis naturalis; solum enim spectat ad politicam felicitatem, nec per se spiritualem, et supernaturalem intendit. Nihilominus haec utraque potestas invicem debet cohaerere: hinc Hugo Carnotensis Epist. 238. ad Paschalem Papam merito ait: Cum regnum, et Sacerdotium inter se conveniunt, bene regitur mundus, floret, et fructificat Ecclesia: cum vero inter se discordent, non tantum parvae res non crescunt, sed etiam magnae miserabiliter dilabuntur.

His ita praelibatis, tria maxime hic occurrunt examinanda. Primum quidem, an et quas leges possint Imperatores et Reges ferre. Secundum, an Ecclesiae Praelati, puta summus Pontifex, Episcopi, etc. possint sibi subditis fidelibus leges praescribere. Tertium, an etiam Communitates, et coetus leges condere valeant.

Conclusio prima. — Imperatores, et Reges non possunt condere leges pure ecclesiasticas, sed solum politicas: idque dumtaxat pro sibi subditis populis. Haec conclusio duas habet partes, quarum

Probatur prima: Primo quidem auctoritate SS. Patrum, ut constat ex S. Athanasio Epist. ad solitariam vitam agentes; Hilario adversus Constantium, maxime vero ex S. Ambrosio, qui in concione de Basilicis non tradendis haereticis, ita de Imperatore loquitur:

Quid honorificentius, quam ut Imperator Ecclesiae filius esse dicatur? Quod cum dicitur, sine peccato dicitur, Imperator enim bonus intra Ecclesiam, non supra Ecclesiam est: bonus enim Imperator quaerit auxilium Ecclesiae, non refusat etc.

Et Epist. 13. ad Imperatorem Valentinianum, qui mandaverat Ambrosio, ut coram se veniret disputaturus de fide cum Auxentio Ariano, inter caetera scribit:

Quando audisti, clementissime Imperator, in causa fidei Laicos de Episcopo iudicasse? Ita ergo quadam adulatione circumveniamur, ut sacerdotalis iuris simus immemores, et quod Deus donavit mihi, hoc ipse aliis putem esse credendum! Si docendus est Episcopus a Laico, quid sequetur? Laicus surgat, et Episcopus audiat: Episcopus discat a Laico? At certe si ex Scripturarum serie divinarum, vel vetera tempora tractemus, quis unquam audivit in causa fidei, in causa, inquam, fidei, Episcopos solere de Imperatoribus Christianis, non Imperatores de Episcopis iudicare? Eris, Deo favente, etiam senectutis maturitate provectior, et tunc de hoc censebis, qualis ille Episcopus sit, qui laicis ius sacerdotale submitteret. Pater tuus, Deo favente, et maturioris aevi, dicebat: Non est meum iudicare inter Episcopos: tua nunc dicit Clementia: Ego debeo iudicare: et ille baptizatus in Christo, inhabilem se putabat tanti iudicii pondere; Clementia tua, cui adhuc emerenda baptismatis sacramenta servantur, arrogat de fide iudicium, cum fidei ipsius sacramenta nondum noverit.

Simili constantia et animi fortitudine S. Augustinus scribit ad Bonifacium Comitem de Donatistis, et Circumcellionibus ostendens qualiter, et quando fideles debeant Imperatorum legibus obtemperare:

Quia, inquit, et Imperatores, quando pro falsitate contra veritatem constituunt malas leges, probantur bene credentes, et coronuntur perseverantes; quando autem pro veritate contra falsitatem constituunt bonas leges, terrentur saevientes, et corriguntur intelligentes: Quicumque ergo legibus Imperatorum, quae contra veritatem Dei non feruntur, noluerit obtemperare, acquirit grande supplicium, etc.

Nec obstat quod aliqui Imperatores Christiani leges aliquas Ecclesiasticas praescripserint, ut constat ex Codice Iustiniani: nam si quid decreverint, nullam habuit vim obligandi, ex vi sanctionis Imperatoriae, sed solum inde ex concessione Ecclesiasticae potestatis, quasi per tacitam vel expressam invocationem Ecclesiae postulantis auxilium brachii saecularis adversus saevientes haereticos, aut alia vitia religioni contraria. puta blasphemias, ritus Paganicos, et Iudaicos, quae per solam Ecclesiae spiritualem potestatem non poterant cohiberi; id praestiterunt Impera- tores, ut executioni demandaretur, quod vel a Christo Domino, vel ab Ecclesia sancte fuerat ordinatum; nam Reges et Imperatores Ecclesiae tuendae ac servandae maxime invigilare debent, iuxta illud Isaiae vaticinium de Ecclesia: Erunt reges nutritores tui, et reginae nutrices tuae: vultu in terram demisso adorabunt te, et pulverem pedum tuo- rum lingent.

Patet etiam secunda pars, nempe quod Imperatores et Reges tan- tum possint condere leges pro sibi subditis populis. Cum enim leges ferendi auctoritas tantum sese ad subditos extendat, quos Legisla- tores possunt ad legum observantiam cogere, inde fit, quod nullam prorsus obligandi vim habeant leges respectu eorum, qui Legislatori non subiiciuntur.

Conclusio secunda. — SUMMUS PONTIFEX, EPISCOPI, ET CONCI- LIA POTESTATEM HABENT LEGES ECCLESIASTICAS FERENDI.

Prima pars fundatur in illis duobus testimoniis Matth. 16. ubi Christus Petro specialem auctoritatem promittit, dicens: Tibi dabo claves regni Coelorum, et Tu es Petrus, et super hanc Petram aedi- ficabo Ecclesiam meam. Postmodum vero promissum implendo Ioan. 21. cum ter Petrum interrogasset, an se plus diligeret, quam caeteri, subiungens, ait: Pasce oves meas, hoc est, accipere potestatem regendi, et leges ferendi: verbum enim pascendi in Scripturis significat eam po- testatem, ut colligitur ex 2. Regum c. 6. Te pasces populum meum Israel, et eris Princeps super eum. Dum autem indefinite dixit oves meas, ostendit potestatem Petro concessam in omnes Christi fideles. — Quam utique veritatem diserte explicat S. Bernardus, lib. 2. De con- sideratione ad Eugenium summum Pontificem cap. 8. ubi eum allo- quens ait: Age, indagemus adhuc diligentius quis sis, quam geras, videlicet pro tempore personam in Ecclesia Dei. Quis es? Sacerdos magnus, summus Pontifex. Tu princeps Episcoporum, tu haeres Apo- stolorum, tu primatu Abel, gubernatu Noe, Patriarchatu Abraham, Ordine Melchisedech, dignitate Aaron, auctoritate Moyses, iudicatu Samuel, potestate Petrus, unctione Christus. Tu es, cui claves traditae, cui oves creditae sunt… Habent illi sibi assignatos greges, singuli sin- gulos, tibi universi crediti, uni unus. Nec modo ovium, sed et pasto- rum tu unus omnium pastor. Unde si probem quaeris? Ex verbo Do- mini. Cui enim, non dicam Episcoporum, sed partium Apostolorum sic absolute, et indiscrete, toti commissae sunt oves? Si me amas Petre, Pasce oves meas: quas? illius vel illius populi, civitatis, aut regionis, aut certe regni. Oves meas, inquit. Cui non planum non designasse aliquas, sed assignasse? nihil excipitur ubi distinguitur nihil.

Hanc ipsam veritatem plures summi Pontifices asseruerunt: Sic Anacletus Papa dist. 22. Epist. ad omnes Episcopos. ita scribit: Sacro- sancta Romana, et Apostolica Ecclesia non ab Apostolis, sed ab ipso Domino Salvatore nostro primatum obtinuit, et eminentiam potestatis super universas Ecclesias, ac totum Christiani populi gregem assecuta est; sicut ipse Beato Petro Apostolo dixit: tu es Petrus, etc. Idem affirmat Innocentius III. c. Sollicitae est, etc. Nobis in Beato Petro sunt oves Christi commissae, dicente Domino, Pasce oves meas. Et Inno- centius IV. in Concilio Generali Lugdunensi: Cum Iesu Christi vices teneamus in terris, nobisque in Petri Persona dictum sit: Quodcumque ligaveris super terram, etc.

Confirmatur haec eadem veritas ex praxi veteris Ecclesiae: Nam Victor Asiaticas Ecclesias excommunicavit, quod Pascha non celebra- rent die Dominica, sed ea die, qua celebratur a Iudaeis, ut legitur apud Eusebium lib. 5. hist. cap. 31. Zephyrinus, ut refert Tertull. lib. De Pudicitia cap. 7. statuit, ut moechi, ac fornicarii ad poeni- tentiam admittantur. Item Montanistas damnavit, ut refert ipse Ter- tullianus lib. Contra Praxeam. Stephanus Papa statuit non esse rebapti- zandos ab haeresi redeuntes. Ita Eusebius lib. 7. cap. 6.

Quaeres: an summus Pontifex possit leges condere independenter a Cardinalium consilio? — Respondeo, quod antiquitus Romani Ponti- fices, dum aliquid gravioris momenti statuendum habebant, non as- sumebant consilium, quam vicinorum Episcoporum, ut patet plurimis exemplis, quae non iuvat in praesentiarum expendere. Nihilominus con- grue summus Pontifex nihil maximi ponderis statuit, ac decernit ab- sque Cardinalium consilio: Quia, ut ait Innocentius III. sicut refertur titulo Qui filii sunt legitimi, cap. Per venerabilem, sunt Sacerdotes Levitici generis fratres nostri, qui nobis iure Levitico in executione Sa- cerdotalis officii Coadiutores existunt: Is vero super eos Sacerdos, sive iudex existit, cui Dominus inquit in Petro: quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in Caelis. Eius Vicarius, qui est Sacer- dos in aeternum secundum ordinem Melchisedech, constitutus ab eo iu- dex vivorum, et mortuorum.

Probatur secunda pars: Primo, quia Episcopi habent potestatem in suis Dioecesibus, et positi sunt regere Ecclesias suas a Spiritu San- cto. Secundo, quia talem potestatem agnoscit Ecclesia in illis, ut patet ex cap. Si quis de maioritate, et obedientia, et cap. Ut animarum, in sexto. Tertio, ex praxi veteris Ecclesiae, quae cernitur in S. Cypriani Epistolis 10. 11. 12. et 11. in qua decernit, et praecipit in suo Clero, ne temere pax lapsis concedatur, et in Epist. 13. in qua statuit ne lapsi, et Catechumeni exeant ex hoc mundo sine communione. — Item ex Canonibus Petri Alexandrini Sermone de Poenitentia: Epist. Canonica Gregorii Thaumaturgi constituente varias poenas pro diver- sitate peccatorum, et aliis.

Patet etiam tertia pars, quia Concil. Generale legitime congre- gatum habet potestatem condendi leges pro tota Ecclesia: Tum quia Concilia Generalia in Spiritu Sancto congregantur, et universam Ecclesiam repraesentant: Tum quia Apostoli sedentes in Concilio Ge- nerali leges sanxerunt, ut patet ex Act. 15. Tum denique, quia id semper factitatum est in Conciliis Generalibus, in quibus plurima san- cta fuere ad bonum Ecclesiae regimen, et probam morum institutio- nem spectantia. — Concilia Provincialia itidem possunt condere leges, quae obligent in Provinciis; et Nationalia, quae in nationibus, ut con- stat pariter ex universali et perpetua Ecclesiae praxi. Quod si quasdam leges tulerint Nationalia, vel Provincialia Concilia, quae ad totum or- dinem sese extendunt, id non factum est, quia ab illis Conciliis sancitae fuerunt illae leges, sed quia a fidelibus omnibus huiusmodi le- ges fuerunt acceptata, id postulantibus et praecipientibus Episcopis. — Quantum vero ad Capitula Ecclesiarum Cathedralium sede vacante, verisimilius est nihil posse constituere, quod obliget in tota Dioecesi, nisi provisionaliter, in iis maxime, quibus necessarium est pro tem- pore vacationis provideri: tum quia ipso iure cavetur, ne sede vacante aliquid innovetur, et licet iurisdictio episcopalis in capitulo Cathe- dralis Ecclesiae subsistat sede vacante, tamen in eo residet per modum transeuntis, et provisionaliter tantum, donec constituatur Episcopus: leges autem ferri debent ab auctoritate se habente per modum per- manentis; siquidem, ut diximus, leges ex se debent esse perpetuae. Tum denique, quia ampliorem non habet iurisdictionem Capitulum Cathedrale, vacante sede Episcopali, quam Collegium Cardinalium, vacante sede Apostolica; sed non licet Cardinalibus aliquas leges con- dere, vacante sede Apostolica, nisi solum per modum provisionis, et id exigente summa necessitate, quia unicum negotium iniungitur Car- dinalibus, nimirum vacare electioni summi Pontificis, ut constat ex Clementina Ne Romani etc. et ex capite Ubi periculum, de electione in sexto; ergo etc. — Denique omnes Superiores habentes iurisdictio- nem Episcopalem, aut quasi Episcopalem, quales sunt plurimi Abba- tes, aliique superiores, et Ordinum Praelati, condere possunt leges pro sibi subditis religiosis. Potest et idipsum praestare Congregatio Ge- neralis, et Provincialis, ut ex usu Religionum a Pontificibus appro- bato constat. Observandum nihilominus, nullas leges ferri posse Seraphico nostro ordine, quae fratres obligent sub poena mortali: hanc enim auctoritatem proscripsit Sixtus IV. in Bulla Circumspecta Apo- stolicae Sedis, quae est num. 26. eiusdem Pontificis in Bullario Rodri- guez. In ea namque summus Pontifex ad instantiam Ministri Gene- ralis, et universi Ordinis, annullavit obligationes sub poena mortali, ex censuris oriundas, ac statutis hactenus factis etiam Papalibus: quam utique annullationem confirmavit Pius V. ut refert Portel. verbo statutum, in additionibus; intendens ut per quaecumque statuta etiam Apostolica, non ligarentur Fratres ad aliquas censuras, seu poenas Ecclesiasticas, vel ad peccatum mortale: sed tantum ad poenas seu poenitentias per Praelatos imponendas, dummodo non sit contemptus, vel mandatum non sit positum sub poena excommunicationis, vel in virtute sanctae obedientiae.

Certum esse leges praeceptivas, aut prohibitivas non obligare ad aliquid vitandum aut faciendum, nisi subditos rationis compotes: cum enim lex sit actus iurisdictionis et superioritatis, qui non potest exerceri, nisi erga subditum qui praeceptum agnoscere debet ut impleat; inde constat, quod obligare non possint leges prae- ceptivae, aut prohibitivae, nisi eos, qui legislatoris imperio subiacent, et illius mandatum nosse possunt, ut illud implere valeant. Unde quod quicumque legibus tenentur sint eius conditionis et status, ut nisi pa- reant, transgressio illis imputetur ad culpam: at qui non sunt capaces rationis nihil admittere possunt, quod imputetur ad culpam: siquidem taliter nihil imputatur, nisi fiat more humano, idest, intelligenter, et ratio- nabiliter: proindeque infantes, qui nondum ad rationis usum perve- nerunt, non tenentur legibus praeceptivis aut prohibitivis: unde pos- sunt uti iis cibis prohibitis, et ingredi claustra monialium, etc. Simi- liter Cathecumeni, et infideles nondum baptizati, non tenentur legibus praeceptivis, et prohibitivis Ecclesiae, quia non sunt illius subditi: quare non peccant contra praeceptum Ecclesiasticum, si neque festa celebrent, neque abstineant a carne diebus ieiunii. Dixi leges praecep- tivas, aut prohibitivas, quia leges simpliciter constitutivae, ut aliquid sit, aut non sit, etiam feruntur in eos, qui non sunt rationis capaces: puta quod nullus non baptizatus sit capax aliorum sacramentorum.

Ratio autem discriminis est, quia qui carent usu rationis, licet non sint capaces moralis obligationis, cui teneantur parere sub poena pec- cati, sunt tamen capaces impedimenti quasi naturalis, et non pendentis a libero usu voluntatis eorum.

Notandum 2. Praesentem questionem non moveri adversus haere- ticos, et nonnullos Errores, quorum aliqui, ut Lutherani, contendunt Christianos homines non obligari legibus humanis, utpote qui per Christum liberi facti sunt: alii vero volunt saltem iustos non teneri le- gibus humanis: quippe cum, inquiunt, iusto lex non sit posita. Caeteri autem contendunt saltem eximie perfectos legibus humanis non subia- cere, ut aliquando affirmarunt Beguardi, sicut colligitur ex Clemen- tina Ad nostrum, de haereticis. Hi namque omnes errores a nobis supra confutati sunt. Nec pariter sermo est de subditis imperio legislatoris: constat enim omnem hominem rectorem, et superiorem habentem, posse legibus illius obligari, ac subinde leges humanas obligare omnes sub- ditos, ad quos diriguntur: Nam, inquit S. Paulus ad Rom. 3. Scimus quoniam quaecunque lex loquitur, iis, qui in lege sunt. Inquitur. Illos ergo omnes obligat, quibus loquitur imperando, imperium enim ligat subditos, iuxta illud S. Pauli ad Rom. 13. Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit. Unde triplex maxime superest hic exami- nanda difficultas: Prima, an principes et legislatores suis legibus subiiciantur, easque teneantur servare. Secunda, an personae Ecclesi- asticae obligentur ad servandas leges Principum saecularium. Tertia denique, an peregrini teneantur legibus loci per quem transeunt.

Notandum 3. Principem, et Legislatorem obligari non posse ad servandas leges, quae ex aequo minime pertinent ad omnes; certum quippe est Principem illis non teneri: sic immunis est a lege tribu- torum, qua solis subditis praescribitur: immunis pariter a lege, qua praescribitur modus in conviviis, vestibus, et supellectili: iniquum enim esset iis coarctari Principem, non secus ac subditi tenentur. Difficultas igitur solum est, an Princeps tam politicus, quam Eccle- siasticus teneatur ad servandas leges, quae ex aequo ad omnes perti- nent: haec autem obligatio potest cogitari duplex: vel quantum ad vim directivam solum; ita quod Princeps tantum teneatur exequi, aut cavere id, quod lege praecipitur, aut prohibetur, ut suis subditis ad earum legum observantiam viam demonstret: vel censeri potest obli- gari etiam quantum ad vim coactivam, seu punitivam, ita quod poenis a lege praescriptis subiaceat, si quod praeceptum est non impleat.

Rursus moveri potest difficultas, ex quo oriri possit utraque, aut al- terutra obligatio in Principe ad servandas leges: an videlicet ex vir- tute et efficacia ipsius legis, et vera obedientia erga ipsam, ut plu- rimi Theologi censent; an vero ex solo affectu eius virtutis, quae lege ipsa praecipitur: puta ex affectu iustitiae, si pretium solvendum sit taxatum, abstinentiae si ieiunium sit praeceptum, ut caeteri Theo- logi contendunt.

Conclusio prima. — PRINCIPES TAM POLITICI QUAM ECCLESIA- STICI TENENTUR SUIS LEGIBUS QUOAD VIM DIRECTIVAM, NON AUTEM QUOAD VIM COACTIVAM, IDQUE EX SOLO MOTIVO VIRTUTIS, QUAe PER LEGEM PRAeCIPITUR.

Probatur 1. auctoritate: nam l. digna vox, cap. de legibus, sic dicitur: Digna vox maiestate regnantis legibus alligatum se Prin- cipem profiteri, et l. Princeps ff. de legibus: Pareto legi quisquis legem sanxeris. Similia habentur in iure Canonico cap. Iustum dist. 9. his verbis: Iustum est Principem legibus obtemperare suis, tum enim iura sua ab omnibus custodienda existimat, quando et ipse illis reverentiam praebet. Et ne videatur id consilii tantum causa dici, subditur: Principes legibus teneri suis, nec in se posse damnare iura, quae in subiectis constituunt, iusta est enim vocis auctoritas eorum, si quod populis prohibent, sibi licere non patiuntur. Demum S. Am- brosius ad Valentinianum Imperatorem Epist. 32. ita loquitur: Quod cum proscripsisti aliis, proscripsisti et tibi. Leges enim Imperator fert, quas ipse primus constituit. — Haec autem non solum vera sunt de Principe Politico, sed etiam Ecclesiastico: nam summus Pontifex interdum tenetur legibus a se praescriptis, ut constat ex Decreto 2. parte causae 12. q. 2. c. 20. ubi Pontifex Symmachus legem tulit, quae ipsum etiam Papam comprehendit his verbis: Non liceat Papae praedium Ecclesiae alienare aliquo modo pro aliqua necessitate, nec in usum- fructum cui dare; nisi tantummodo domos, quae in quibuslibet urbibus non modica impensa sustentantur, etc.

Probatur idem ratione: Nulla est assignabilis ratio, cur Princeps eximatur a lege pertinente ad omnes: quia leges humanae ordinantur ad bonum commune, atque ut efficiant eos qui sunt de communitate bonos: sed non minus Princeps tenetur procurare bonum commune, et satagere, ut ipse bonus fiat per legis observationem, quam aliquis subditorum: ergo, etc. Insuper lex naturalis dictitat, ut caput caeteris membris cohaereat, et conformetur, alias maxima deformitas esset in corpore politico, sicut et in naturali, si membra invicem non cohae- rerent, et in suis officiis ad bonum commune non conspirarent; nam, inquit S. August. 3. confess. c. 8. Turpis est omnis pars suo universo non congruens: igitur cum Princeps sit caput corporis politici, cuius subditi sunt membra, debet una cum subditis conspirare ad bonum commune, quod non nisi per legum observantiam stabilitur ac fir- matur.

Probatur etiam secunda pars, nempe quod legislator non subdatur suis legibus quoad vim coactivam, sed solum quoad directivam. Vis coa- ctiva, seu coercitiva est inductiva poenae propter legis inobservantiam: sed Princeps non potest cogi vel puniri poena inductiva ad legis obser- vantiam; cum nullum habeat superiorem, a quo cogatur, et nemo proprie a seipso cogi possit; quippe cum isti contra ordinem naturae leges servare debent, quod in terra nullum habeant emendatorem, sed ideo acerbius punientur a supremo iudice Deo, iuxta illud Sap. 6. Horrende, et cito apparebit nobis, quoniam iudicium durissimum, his, qui praesunt, fiet. Quapropter David poenitens Deo dicebat, Tibi soli peccavi: quasi diceret iuxta glossam: nullum in terris superiorem agnosco, qui meum peccatum iudicare, aut vindicare queat, nisi te solum; ac proinde tibi soli quoad condignam poenam praescribendam peccatum meum subiicio.

Probatur denique tertia pars, nempe quod Princeps maxime te- neatur ad suas leges servandas vi directiva ipsius legis, tum pariter ex affectu eius virtutis, quae lege ipsa praecipitur. Primum constat ex dictis; cum enim Princeps teneatur ad servandas suas leges, non per vim coactivam, necessum est saltem eum ad illam observationem teneri quoad vim directivam. Secundum etiam constat; cum enim Princeps sit caput Reipublicae, tenetur se membris conformare in iis, quae de iure naturali tenentur obedire superioribus, et eorum praeceptis se con- formare, quia alias magna esset in corpore mystico Reipublicae cum suo capite discrepantia, sic Princeps tenetur vita et moribus convenire cu- m reliquo corpore in iis, quae aeque ipsi ac populo conveniunt; proin- deque tenetur suas leges servare; alias ipse alio iure viveret, quam populus, multum a reliquo corpore discordaret, et rectae rationis re- gulam non teneret: quod certe in maximum Reipublicae detrimentum cederet.

Dices 1: …rioris lege ligatur. Par in parem non habet imperium. Nemo sibi imperare aut prohibere potest. Princeps est solutus legibus suis. Ergo, etc. — Respondeo ad tres primas propositiones, quod princeps habet duplicem respectum: est enim superior, et inferior: superior quidem, quatenus est caput communitatis: inferior vero est, quatenus membrum inferior veluti respectu sui, ut superioris. Ad quar- tam propositionem respondeo sensum esse, quod Princeps solutus est legibus suis, quantum ad vim coactivam, quia nullus est, a quo possit puniri, si deficiat a lege communi.

Dices 2: Princeps potest dispensare, et eximere quemcumque vo- luerit a legum observatione: ergo ut primum legem condidit, potest secum dispensare, seseque eximere ab earum, quas tulit, observatione: et ita continget, ut numquam obligetur, saltem iure humano in con- scientia ad observandas leges suas. — Respondeo, posse Principem dispensare et eximere quemcunque voluerit a legum observatione ex iusta causa: alias minime posse: quod autem servare tenetur respectu alicuius ex suis subditis illud ipsum servare tenetur respectu sui: imo magis, quia eximere et dispensare hominem privatum, non tam vertit in perniciem et exitium Reipublicae, quam principem secum dispen- sare, utpote in quem velut in exemplar omnium oculi defixi sint.

Dices 3: Contra posteriorem partem, nihil obstare quominus possit

Princeps puniri poena ab ipsa lege inflicta, quae non requirat senten- tiam iudicis, sed ipso facto incurratur: licet forte repugnet puniri poena, quae infligi debeat ab homine. — Respondeo, obstare aliquid, quia qui poenam infligit ex vi legis, debet esse persona distincta ab ea, cui infligitur.

Conclusio secunda. — CLERICI, SEU ECCLESIASTICI NON SUBIICIUNTUR LEGIBUS CIVILIBUS, QUAe EORUM STATUM ET ORDINEM DEDECENT: SUBIICIUNTUR VERO IIS, QUAe NEC STATUI NEC ORDINI REPUGNANT. Haec Conclusio duas habet partes, quarum

Prima probatur iis omnibus constitutionibus, quibus Clerici a iu- risdictione Principum saecularium eximuntur. Sic de constitutionibus cap. Ecclesia sanctae Mariae statuitur: Nos attendentes, quod Laicis super Ecclesiis, et super personis Ecclesiasticis nulla sit attributa fa- cultas: quos obsequendi munus necessitas, non auctoritas imperandi, ac quibus si quid motu proprio statutum fuerit, quod Ecclesiarum etiam respiciat commodum et favorem, nullius firmitatis existit, nisi ab Ec- clesia fuerit approbatum. Et cap. Decernimus de Iudiciis, Decernimus ut laica potestas, et laici Ecclesiastica tractare negotia non praesumant, sed Episcopi, Abbates, Archiepiscopi, et alii aliorum Praelatorum de negotiis Ecclesiasticis (maxime de illis, quae spiritualia noscuntur) lai- corum iudicio non disponant: nec propter eorum prohibitionem Eccle- siasticam dimittant iustitiam exercere. Et cap. Nullus iudicum, Tit. de foro competenti: Nullus Iudicum, neque Presbyterum, neque Dia- conum, aut Clericum ullum, aut minores Ecclesiae sine permissu Pon- tificis per se distringere, aut condemnare praesumat. Quod si fecerit, ab Ecclesia Dei, cui iniuriam irrogare dignoscitur, tamdiu sit sequestra- tus, quousque reatum suum cognoscat et emendet.

Patet idipsum ratione: Lex, quae non est honesta, et religioni consentanea, nullius est roboris ac efficacitatis: sed leges, quae Cle- ricorum statui et ordini adversarentur, nec honestae essent, nec reli- gioni congruae; subindeque nullius essent valoris, nec aliquis eis pa- rere teneretur.

Patet etiam secunda pars: tum ex illo Apost. Rom. 13. Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit: tum ex praxi primitivae Ecclesiae, qua constat Clericos legibus Imperatorum obtemperasse; tum denique, ex eo quod cum sint membra Reipublicae, debent stu- dere bono communi, atque ad illud procurandum concurrere in quan- tum eorum status sacer et ordo patitur.

Conclusio tertia. — SUBDITI EXTRA REGNUM DEGENTES IIS TENENTUR LEGIBUS, QUAe INTEREST AB ILLIS OBSERVARI PRO BONO EIUS COMMUNITATIS CUIUS SUNT PARTES: SECUS AUTEM DE ALIIS LEGIBUS, QUAe ITA AD BONUM COMMUNE NON SPECTANT.

Patet prima pars: In tantum enim cives et subditi tenentur parere legibus Civitatis et Regni, in quantum illa observatio confert ad bonum commune procurandum, et stabiliendum: ergo ubi commune bonum procurari potest ab illis subditis etiam extra Regnum, et Ci- vitatem degentibus per legum sanctionum observantiam, illi subditi tenentur leges servare.

Posterior pars etiam est evidens: ubi enim nihil refert ad bonum communitatis illius legum a subditis observatio, haud dubium est illos ad eam observationem non teneri, quando in alieno territorio, vel tran- seundo, vel immorando existunt. Ratio est, quia iurisdictio uniuscu- iusque civitatis, vel Principis particularis non extenditur quoad leges ferendas extra civitatem, seu territorium: ut docet Bertholus in lege prima C. de summa Trinit. nu. 17. colligiturque ex lege, Omnes populi, ff. de iustitia, et iure: ubi lex dicitur Ius proprium civitatis: sicut ergo agentia naturalia non agunt extra sphaeram activitatis, de- fectu potestatis, ita quia iurisdictionis activitas limitatur intra pro- prium territorium; ideo lex extra ipsam non obligat: unde colligitur, quod etiamsi Legislator id maxime velit, et sub his verbis explicet, non potest obligare subditum extra territorium existentem.

Conclusio quarta. — PROBABILE EST PEREGRINOS, ET ADVENAS TENERI AD OBSERVANTIAM LEGUM QUAe PRAeSCRIBUNTUR IN HIS LOCIS IN QUIBUS SUNT, ETIAM TANTUM PER MODUM TRAN- SEUNTIS.

Probatur 1. Auctoritate S. August. Epist. 119. quae est ad Ianua- rium, in qua refert S. Monicam venientem Mediolanum animo com- migrandi, et non commorandi, coepisse turbari eo quod Sabbato ibi non ieiunaretur, se autem matris gratia consuluisse S. Ambrosium, qui respondit se nihil docere, aut posse, nisi quod ipse faceret, quia si me- lius nosset, id potius observaret. Cumque eo putassem nulla reddita ratione auctoritate sola eos nos velle admonere, ne Sabbato ieiuna- remus, subsecutus est, et ait mihi: Cum Romam venio, ieiuno Sabbato: cum hic sum, non ieiuno: sic etiam tu, ad quam forte Ecclesiam ve- neris, eius morem serva, si cuiquam non vis esse scandalo, nec quem- quam tibi. Hoc cum matri renuntiassem, libenter amplexa est; ego vero de hac sententia etiam atque etiam cogitans, ita semper habui, tam- quam ex coelesti miraculo susceperim: Sensi enim saepe dolens et ge- mens multas infirmorum perturbationes fieri, per quorundam fratrum contentiosam obstructionem, vel superstitiosam timiditatem, qui in re- bus huiusmodi, quae neque Scripturae sanctae autoritate neque univer- salis Ecclesiae traditione, neque ritus corrigendi utilitate ad certum pos- sunt terminum pervenire, tantum quia subest qualiscumque ratiocinatio cogitantis, aut quia in sua patria sic ipse consuevit, aut quia ibi vidit, ubi peregrinationem suam quo reditiorem a suis, eo se doctiorem fac- tum putavit. Tum litigiosi excitant quaestiones, ut nisi quod ipsi faciunt, nihil rectum existiment.

Probatur 2. Tum quia illa legum a peregrinis observatio ad bo- num commune, idest, ut advenae eorum se moribus conformant apud quos vivunt, impedit, ne dissidia inter advenas et incolas oriantur, ne scandala et offensiones contingant; neve etiam ex inobservantia lex aliqua ratione vilescat. Tum etiam quia aequum videtur, ut subii- ciantur legibus regionis advenae in ea degentes, iuxta illam regulam iuris in 6. Qui sentit commodum, sentire debet et onus.

Confirmatur ab inconvenienti; nam si Peregrini et Advenae, ut supra diximus, leges proprii territorii, a quo discesserunt, servare non teneantur, si non tenerentur legibus loci per quem transeunt, nullis legibus particularibus obligarentur; atque ita si esset lex aliqua particularis, quae tam in proprio territorio, quam in loco per quem transeunt, servaretur, ab illa fierent prorsus immunes, quod est ab- surdum.

EX his COLLIGE 1. Advenas et Peregrinos transeuntes per loca in quibus festum aliquod celebratur, si sint ibi toto mane diei festi, te- neri Sacrum audire, non tamen ibi commorari ut audiant.

COLLIGE 2. Abeuntem mane ex proprio domicilio, in quo ieiunium obligat, et nocte pervenientem ad locum, ubi ieiunium non obligat, posse nocte cenare, carnesque comedere; cum discedens non teneatur servare leges sui domicilii, sed possit sequi leges favorabiles loci per quem transit.

Satis superque constat ex dictis, legem quamlibet vim et effica- ciam habere ad obligandos eos, quibus praescribitur ad executionem et observantiam earum, quae dictat: quocirca paucis determinandum est in presenti Articulo, quaenam et quanta sit Legum Humanarum vis et efficacia; quod utique fiet tribus in sequentibus Quaestionibus, quarum prima aperiet circa quid Humanae Leges versari possint: Se- cunda, qualiter obligent subditos: Tertia, quas conditiones exigant, ut vere ad sui observationem compellere queant.

Legem omnem versari circa actum humanum, idest factum scienter et libere; lex enim est regula actionum humanarum: quapropter sicut is, qui usu rationis et libertatis caret, lege non te- netur, ut dictum est in praecedenti Quaestione; sic nec lex alium quam rationis aut libertatis usum praecipit, aut vetat. Cum autem actus humanus sit triplex; quorum alius est moraliter malus, alter indiffe- rens, alter vero bonus; inde restat examinanda difficultas, an eiu- smodi triplicem actum praecipere possit.

Notandum 2. Actum humanum insuper distingui posse duplicem: internum videlicet, et externum. Internus ille est, qui elicitur a facul- tatibus internis, quales sunt intellectio, volitio, et imaginatio; externus vero qui producitur a facultatibus externis, quales sunt quinque sen- suum externorum operationes. Rursus, actus illi vel sunt puri interni, nec ullatenus connectuntur cum externis, vel non sunt puri interni, sed quandam connexionem habent cum actibus externis. Dupliciter autem potest connecti actus internus cum exteriori; nempe vel per se, vel per accidens. Actus internus connectitur cum externo per se, vel quando est causa, et veluti forma illius; qua ratione voluntas adul- terandi connectitur cum adulterio actuali: vel quando est conditio necessario requisita ad substantiam actus exterioris in genere moris considerato; qualiter attentio connecti debet cum oratione vocali, et dolor internus contritionis aut attritionis cum confessione Sacramentali, et intentio baptizandi cum actione externa baptizantis: non enim est vera oratio exterior in genere moris considerata, nisi procedat ex aliqua attentione, nec vera confessio Sacramentalis, quae non procedit ex dolore interno: nec vera actio baptizandi, quae ex intentione Mi- nistri non sequitur.

Notandum 3. Magnum esse discrimen inter actus internos, qui connectuntur cum externis per se, et eos qui solum connectuntur per accidens. Nam actus, qui connectuntur per se, sufficienter manife- stantur per exteriores; quis enim non videat volitionem furandi ma- nifestari per furtum exterius? Actus vero connexi per accidens, non sufficienter manifestantur per exteriores; recitatio enim exterior officii non sufficienter manifestat attentionem et devotionem, cum possit esse sine illa. Tertio, actus interior potest connecti cum exteriori non per se, sed per accidens, etiam quantum ad esse morale actionis, sicut motivum poenitentiae per accidens coniunctum est externo ieiunio, et motivum vanae gloriae largitioni eleemosynae. — Praesens ergo diffi- cultas procedit universaliter, utrum videlicet lex Humana, tam Civilis quam Ecclesiastica, possit obligare ad actus internos, tam secundum se, et ut sunt puri interni, quam ut connectuntur cum exterioribus, tribus modis iam explicatis. Duo igitur maxime veniunt hac in Quae- stione resolvenda: Primum, an et qualiter Leges Humanae praecipere possint omnes actus humanos non solum bonos, sed etiam indifferen- tes, et malos. Secundum, an, et quomodo praecipere, aut prohibere possint actus internos.

Conclusio prima. — LEGES HUMANAe PRAeCIPERE POSSUNT OMNES ACTUS BONOS, ET INDIFFERENTES, NON VERO MALOS. Haec Con- clusio tres habet partes, quarum

Probatur prima: id omne praecipere possunt Humanae Leges, quod per se conducit ad bonum commune stabiliendum et conservandum: sed omnes actus boni conducere possunt ad bonum commune: subin- deque potest lex humana eos omnes praecipere.

Patet etiam secunda pars: quia actus indifferentes possunt inter- dum conferre ad bonum commune, et ipsi interdum adversari: igitur per leges humanas praecipi, aut prohiberi possunt.

Tertia pars est contra Politicos quosdam impios, qui cum nefario Machiavello existimant Principem pro tuendo regno posse quaecumque mala praecipere et permittere; cuius quidem impiae assertionis falsitas constat: quia lex mala praecipiens, directe militat in primum princi- pium morale nempe, declina a malo. — Deinde, nullus potest obligari ad peccandum: sed si quis teneretur parere legibus mala praecipienti- bus, obligari posset ad peccandum: ergo, etc. Maior constat: quia nemo teneretur obedire legi inferioris potestatis in his, quae prohibentur a lege auctoritatis superioris: sed si quis posset obligari ad peccan- dum, teneretur obedire legi latae ab inferiori potestate, nempe creata, in iis, quae prohibentur per legem et auctoritatem divinam, quod aperte falsum est, iuxta illud Act. 5. Oportet obedire Deo magis, quam homi- nibus. — Denique, nusquam efficaciori modo procuratur bonum com- mune temporale Reipublicae, quam cum divinae leges observantur; quid enim magis ad bonum commune confert, quam ubi male agendi necessitas omnino praecluditur? quid vero magis ipsi adversatur, quam male agendi necessitas?

Dices: Plerumque expedit ad pacem et quietem publicam haere- ticos permittere, ut suos errores in conventiculis suis publice doceant, et leges ferre, ne ullus eos in suis ministeriis interturbet; sed hoc per se malum est: ergo leges humanae possunt interdum mala praecipere. — Respondeo, posse quidem interdum licite mala quaedam tolerari, ne gravius aliquid inde accidat; sicut enim in corpore naturali ex- pediat aliquando pati detruncationem et abscissionem alicuius membri, ne totum corpus tabe inficiatur et intereat, sic et in corpore politico iuvat interdum quaedam mala minus infestantia pati, ne grandiora exurgant, quibus Respublica omnino pessundaretur: hac autem ra- tione in plerisque regnis tolerantur haeretici, ne scilicet ob eorum perduellionem tota Respublica bellis intestinis divexaretur, subindeque rueret. Adde quod longe diversum sit mala tolerare, et ea praecipere; fatemur enim interdum ea posse tolerari, ne graviora inde emergant; negamus autem posse usquam ea praecipi quocumque praetextu.

Conclusio secunda. — LEGES HUMANAe PRAeCIPERE POSSINT ACTUS INTERNOS, QUI PER SE SUNT CAUSA ACTUUM EXTERIORUM, QUIVE AD EORUM INTEGRITATEM REQUIRUNTUR IN GENERE MORIS, VEL AD EOS CONFERUNT UT CONDITIONES NECESSARIAe; NON VERO EOS, QUI PURI INTERNI SUNT, VEL QUI TANTUM PER ACCIDENS CONIUNGUNTUR CUM EXTERIORIBUS. Haec conclusio quatuor particulas complectitur, quarum

Prima et secunda simul probantur: quicumque praecipit, vel pro- hibet aliquid faciendum aut omittendum, etiam praecipit et prohibet id omne quod cum ipso necessariam connexionem habet, et sine quo esse non potest: sed actus exteriores, qui praecipiuntur aut prohiben- tur per leges humanas, necessariam habent connexionem cuin actibus interioribus, qui vel sunt causa actuum exteriorum, sicut vo- luntas furandi est causa furti, quod admittitur; vel qui requiruntur ad actus exteriores, ut censeantur esse completi integritate morali: ergo eaedem leges, quae tales actus exteriores praecipiunt, aut prohi- bent, etiam interiores, qui sunt eorum causa, vel ad eorum integri- tatem moralem desiderantur, censentur praecipere vel prohibere.

Tertia, et quarta pars similiter constat, nempe quod leges humanae non possint praecipere, aut prohibere actus pure internos; nec eos, qui tantum per accidens connectuntur cum exterioribus; quia potestas le- gislativa humana per se primo tendit ad externum, et commune Reipu- blicae regimen: sed actus pure interni, aut qui tantum per accidens cum exterioribus coniunguntur, non spectant ad externum, et sensi- bile regimen Reipublicae: ergo per leges humanas praecipi, aut prohiberi nequeunt. Maior constat, Minor pariter; quia potestas legislativa huma- na tantum sese extendit circa ea, quae Principum iudicio, et animadver- sioni subiacere possunt: sed illi actus interni hominum animadversioni, aut iudicio non subiacent, quia unus homo naturaliter non subditur alteri secundum animam, sed secundum corpus: Errat enim, inquit Seneca 3. De Beneficiis, si quis putat in servitutem totum hominem descendere, pars enim melior excepta est: corpora obnoxia sunt et ad- scripta dominis, mens sui iuris est. Quocirca adorandus Salvator suos

Discipulos monebat Matt. 10. Nolite timere eos, qui occidunt cor- pus, animam autem non possunt occidere, sed potius timete eum, qui potest animam, et corpus perdere in gehennam. — Confirmatur haec assertio ex cap. 11. Cogitationis de poenitentia dist. 1. Cogitationis poenam nemo patitur; quod desumptum est ex iure civili, lib. ff. Digest., tit. 11. lib. 1. Item cap. Erubescant dist. 32. De Manifestis, ubi de homine dicitur, Quod de manifestis quidem loquimur: secreto- rum autem cognitor Deus, et Iudex est. Similiter cap. Tua nos de Simonia habetur, Ecclesiam tantum de manifestis, non de occultis iu- dicare. Quam utique sententiam confirmat Concil. Trid. Sess. 24. c. 1. De Reform. Matrimonii: affirmans, quod Ecclesia de occultis non iudicat.

Dices 1. contra duas priores partes: Christus Dominus Matthaei 18. potestatem Ecclesiasticam conferens suis Discipulis generaliter di- cit, Quaecumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in Caelo: sed actus interni fiunt super terram: ergo Ecclesiasticae iurisdictioni subiacent. Confirmatur, quia potestas Ecclesiastica respicit bonum, et salutem animarum; ad id autem actus interni maxime conducunt: ergo in illos etiam a Christo est concessa potestas. — Respondeo, illam auctoritatem generalem a Christo concessam non absolute, sed distri- butive tantum esse accipiendam; nempe quantum ad ea, quae neces- saria sunt, ut recte, et convenienter Ecclesia possit regi, vel tantum ad ea, quae consentanea sunt legislativae potestati sensibili, qua ho- mines inter se communicare possunt. Inde est quod auctoritas a Christo Discipulis, et Ecclesiae Praelatis concessa, tantum versatur circa actus interiores, qui necessariam habent connexionem cuin ex- terioribus; nam cum illa concessa potestas tantum spectet ad guberna- tionem sensibilis hierarchiae, etiam tantum concernit actus, vel qui sunt exteriores, vel sine quibus huiusmodi exteriores actus esse non possunt.

Dices 2: Ecclesia remittit exterius culpas per absolutionem Sacra- mentalem: Similiter praecipit fidelibus, ut singulis annis confiteantur peccata sua, etiam pure interiora. Denique, reservare potest peccata mere interna: ergo habet auctoritatem in actus pure internos. — Nego consequentiam, et ad primum dico, quod cum Sacramentalis absolutio, et poenitentia spectet ad auctoritatem et iurisdictionem a Christo Ecclesiae ministris concessam, in cuius administratione Sa- cerdos se gerit tamquam minister Christi, hinc illa potestas legislativa non est pure humana, sed potius divina: unde cum Ecclesia, vel abso- lutionem largitur de peccatis internis, vel satisfactiones internas in- iungit, vel concedit indulgentias etiam pro peccatis internis, aut dis- pensat in votis, vel iuramentis internis, id non exequitur per potesta- tem sibi velut propriam et connaturalem, qua potest actus externos praecipere vel prohibere, quatenus conferunt ad bonum commune so- cietatis fidelium: sed per potestatem velut vicariam nomine Dei et Christi, aut solvendo peccata, aut satisfactionem iniungendo, aut re- laxando poenas peccatis debitas, et declarando cessare obligationem ex promissione Deo facta resultantem, aut denique negando potesta- tem absolvendi a tali, vel tali peccato interno, si forte poenitens illud Ecclesiae clavibus per confessionem sensibilem subiiciat: quae omnia, ut constat, non sunt actus potestatis legislativae, et propriae, sed potius divinae, et a Christo delegatae.

Dices 3: Ecclesia punit et prohibet plures actus mere internos: ergo revera habet auctoritatem et iurisdictionem in eos. Probatur an- tecedens; nam in Concilio Toletano primo dicitur anathema non solum dicentibus, sed etiam credentibus contrarium Fidei Catholicae. Et in Clementina prima De haereticis cap. Multorum, excommunicantur In- quisitores haereticae pravitatis, si odii, gratia, vel amoris, lucri, vel commodi temporalis obtentu contra iustitiam, et conscientiam suam omiserunt contra quemquam procedere, ubi fuerit super pravitate haere- tica procedendum: et cap. Dolentes, De celebratione Missarum, praeci- pitur Clericis, ut divinum officium, nocturnum pariter et diurnum, quantum eis Deus dederit, studiose celebrent pariter et devote: sed haeresis, amor, odium, devotio sunt actus interni: ergo, etc. — Respondeo, hos omnes actus ita prohiberi, non quatenus pure inte- riores sunt, sed solum prout connexionem habent cum exterioribus: sic excommunicatio decernitur in haeresim, non ut pure peccatum mentis est, sed quatenus haeresis illa interna per signa, aut verba exteriora manifestatur. Unde ad Concilium Toletanum dico, illud non ferre anathema praecise in non credentes, sed proponere tamquam credenda de fide; ac proinde ipsum declarare eos fore haereticos, qui contra- rium, etsi animo tantum, crediderint. Similiter odium, et amor pu- niuntur, ut coniuncta sunt cum actibus exterioribus: et interna de- votio praecipitur, ut coniuncta est orationi vocali.

Obicies: Eos actus aut praecipere, aut vetare non possunt leges humanae, de quibus potestas humana iudicare non potest: fru- stra enim praecipiuntur, quae si omittuntur, puniri non possunt: atqui leges humanae iudicare non possunt de actibus internis: sicut enim de ignotis nulla est cupido, ita nec potest esse iudicium. — Respondeo: Nego maiorem. Ratio est quia cognitio actuum requiritur quidem ad vim coactivam quae posita est in poenis quibus in praevaricatores ani- madvertitur. Ut enim praevaricatores puniantur, necesse est ut de praevaricatione convincantur: sed ea cognitio non requiritur ad vim directivam, possunt enim humanis legibus imperari quae an postea a subditis fiant aut non fiant, ignoratur. Nec inde sequitur quin humanum praeceptum de eis fiat: licet enim praevaricatores per prae- varicationis manifestationem apud homines rei non sint, rei tamen apud Deum constituuntur.

Certum esse non omnes humanas leges ad sui obser- vantiam obligare sub mortali; quia neque ipsamet divinae leges talem obligationem important; nec enim leve furtum, puta denarii, aut assis, censetur esse mortale, propter levitatem materiae, licet furtum omne tam divina, quam humana lege vetitum sit. Multo minus igitur omnis humana lex sub mortali obligare censenda est. Restat igitur determi- nandum, an aliquae saltem humanae leges in conscientia sub mortali obligare queant.

Notandum 2. Eam fuisse variorum Haereticorum erroneam asser- tionem, quod nullae leges humanae in foro conscientiae obligare queant. nec eas transgredientem reum esse culpae apud Deum. Ita imprimis docuerunt Waldenses, ut affirmat Guido lib. De Haeresibus. Eumdem errorem innovarunt Ioannes Wiclef, et Ioan. Hus, ut testatur Bellarm. lib. 4. De Summo Pontifice, cap. 11. quos secutus est Calvinus 1. Instit., cap. 15. et sequentibus, ubi tametsi concedat Praelatos, et Ma- gistratus politicos posse leges aliquas ad conservationem disciplinae et pacis inter cives praescribere, negat tamen eas in conscientia obli- gare, Cum conscientia, inquit, soli Deo subdita sit, ideoque ab eo so- lum ligari, seu lege coerceri possit. Ab hoc errore non longe distare videtur Ioannes Gerson. Tract. De Vita spirituali, lect. 4. asserens solum Deum habere auctoritatem obligandi in conscientia: unde licet admittat leges humanas obligare in conscientia; contendit tamen illam vim ipsis non competere ratione auctoritatis humanae, sed solum divi- nae; ita quod Legislatores, dum leges statuunt, solum declarent obliga- tiones, quas Deus imponit: ipsi vero nullam obligationem in foro con- scientiae praescribant: cuius assertionis exemplum profert de aegrotis, qui in conscientia tenentur medicis obedire, non quod medici imperan- di auctoritatem habeant, sed quia declarant id, ad quod aegrotus lege naturali, ac divina obligatur.

Notandum 3. Controversiam non levem moveri inter Theologos, num humanae leges ad sui observationem interdum obligent cum vitae dispendio: in cuius difficultatis resolutione duae sunt sententiae ex- treme oppositae: Altera quidem Almaini in Moralib., tract. 1. cap. 3. concl. 4. negantis legem humanam unquam obligare ad sui observationem cum dispendio vitae: Altera autem Adriani in 4. qu. 3. De Clavibus, asserentis omnem legem humanam, quae obligat sub peccato mortali, servandam esse in omni eventu etiam cum vitae discrimine, nisi aliqua lex interveniat ex benignitate Legislatoris, quae talem obligationem expresse non importet. Inter has autem extreme oppositas sententias mediat Tertia, affirmans legem humanam interdum obligare cum pe- riculo, et dispendio vitae: non tamen semper. Quibus praemissis sit

Conclusio prima. — LEGES HUMANAe TAM CIVILES, QUAM ECCLESIASTICAe OBLIGARE POSSINT IN FORO CONSCIENTIAe, ITA QUOD EARUM TRANSGRESSIO SIT CULPABILIS APUD DEUM.

Probatur 1. de Legibus Civilibus ex Scriptura; dicitur enim 1. Petri 2. Subditi igitur estote omni humanae creaturae, sive Regi quasi praecellenti, sive Ducibus tamquam ab eo missis, in vindictam malefa- ctorum… Haec est enim voluntas Dei. 2. Petri 1. dicitur, eos, qui spernunt dominationem, reservari in diem iudicii cruciandos. Et ad Rom. 13. Qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit; qui autem re- sistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt. Quod de damnatione etiam apud Deum Chrysost. et alii Interpretes ibidem intelligunt. Et versu 5. Adeoque necessitate subditi estote, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam. Addit ibid. versu 6. Principes esse Dei Ministros, unde qui illis resistit, Deo resistit; adeoque Deum of- fendit.

Probatur idem de Legibus Ecclesiasticis; primo quidem aucto- ritate Concilii Constantiensis sess. 8. et 15. ubi damnantur errores Wiclefi, et Ioann. Hus negantium ullam legem humanam, sive Eccle- siasticam, sive Civilem obligare in conscientia. Hoc ipsum definitum est in Concilii Trid. sess. 7. can. 8. his verbis: si quis dixerit baptizatos li- beros esse ab omnibus S. Ecclesiae praeceptis, quae vel scripta vel tradita sunt, ita ut ea observare non teneantur, anathema sit. — Idem constat ex variis Scripturae testimoniis; Christus enim sic pro- nunciat: si Ecclesiam non audierit, sit tibi tamquam Ethnicus, et Pu- blicanus, ubi Chrysost. hom. 16. Considera quomodo publicanum ad exemplum summae nequitiae posuit. Praeceptis ergo Ecclesiae non obe- dire summe nequitiae est. Idem Christus Luc. 10. ait: Qui vos sper- nit, me spernit. Et Paulus ad Hebr. 13. Obedite praepositis vestris, et subiacete eis: ipsi enim pervigilant, quasi rationem pro animabus vestris reddituri. Demum idem Apost. ait 1. ad Cor. 7. Praecipio non ego, sed Dominus. Et Act. 15. Apostoli dicunt: Visum est Spiritui Sancto, et nobis, nihil ultra imponere vobis oneris, quam haec neces- saria, etc. Quibus locis designatur specialis potestas legum Ecclesia- sticarum obligandi in foro conscientiae, ut procedunt a Legislatoribus humanis, alias non diceret Paulus: Praecipio non ego, sed Dominus, nec Apostoli: Visum est Spiritui S. et nobis. Neque hoc ultimo loco continetur solum consilium, ut Haeretici volunt: iis enim contineri praeceptum in conscientia obligans, indicant verba illa, oneris, et ne- cessaria.

Probatur utraque pars ratione: Primo quidem, omnis lex, quae per auctoritatem a Deo derivatam fertur, obligare potest in conscientia: at leges tam Ecclesiasticae, quam Politicae feruntur per auctoritatem a Deo derivatam; subindeque obligare possunt in conscientia. Maior constat: hac enim ratione lex Vetus et Nova censentur obligare in conscientia, quia per auctoritatem divinam, vel a Deo emanatam latae sunt, et promulgata. Minor etiam patet ex praefatis Scripturae texti- bus, quibus tam Ecclesiastica, quam Civilis potestas declaratur homi- nibus a Deo tradi. Hinc Prov. 8. Deus ipsimet ait: Per me Reges regnant, et legum Conditores iusta decernunt. — Secundo, potestas obligandi in conscientia reperitur in qualibet communitate imperfecta, quae constat ex viro, uxore, filiis, ac famulis: ergo multo magis reperi- ri debet in communitate perfecta, quae constat, vel Praelatis, et Fi- delibus subditis, vel Principe, Magistratu, et Civibus. Patet antece- dens, tum ex Deuter. 21. ubi iubetur, Morte puniri filium inobe- dientem, et contumacem. Et ex Apostolo ad Ephesios 5. ubi monet uxores esse subditas viris suis. Et ex 1. Petri 2. ubi servi iubentur teneri ad obtemperandum dominis suis. Consequentia etiam patet ex eo quod maius debitum sit obediendi Principi propter bonum Reipublicae, quam patrifamilias propter bonum unius domus; quia bonum quo uni- versalius est, eo divinius. — Tertio, si lex humana, sive Ecclesiastica, sive Civilis, non posset ad culpam, et in foro conscientiae homines obligare, sequeretur eam plerumque frustrari effectu; saepe namque contingit, quod quis violare possit legem absque periculo incurrendi poenam praescriptam; subindeque si ex conscientia non teneretur eam servare, non raro posset eam transgredi.

Dices 1: Ille solus obligare potest ad culpam, praecipue mortalem, qui potest hominem privare gratia, qui potestatem habet ligandi in foro conscientiae: sed nullus homo potest alterum gratia privare; quem- admodum nullus potest in eum gratiam inducere: similiter Legislator, saltem Civilis, non habet potestatem ligandi, atque solvendi in foro conscientiae: ergo vel nulla lex obligare potest in conscientia, vel sal- tem Civilis, et Politica id non potest. — Respondeo ad maiorem, primam illius partem tantum esse veram de potestate privativa gratiae primaria, et per se, qualis tantum Deo competit: non vero de potestate secundaria, et ratione decreti aut statuti conditi per auctoritatem de- rivatam a Deo, quod decretum qui transgreditur, per illam volunta- riam transgressionem privat se gratia demeritorie: privatur autem eadem efficients per Deum, qui non vult amplius conservare gra- tiam in anima hominis legem transgredientis. Ad alteram vero ma- ioris partem dico illum solum posse condere legem, in quo est po- testas ligandi et solvendi in foro conscientiae: vel iudicialis, qualis est, quae per actus clavium exercetur, et per quam remittuntur, vel retinentur peccata: vel imperativa et constitutiva decreti, cuius ob- servatio ne bonus actus elucet: inobservatio ne vero malus.

Dices 2: Potestas Legislatoris interioris non potest inducere obli- gationem in iudicio, et foro potestatis superioris: sed forum conscien- tiae est forum superioris potestatis, scilicet Dei: ergo potestas Legisla- toris humani non potest obligationem inducere in foro conscientiae. Minor patet: Maior etiam videtur manifesta: nam ordinarii iudices non possunt inducere obligationem in iudicio superioris Principis, nec Epi- scopi in iudicio Papae: quia nimirum corum potestas exceditur a iudi- cio superioris potestatis, — Respondeo distinguendo maiorem: po- testas Legislatoris interioris non potest obligationem inducere in foro potestatis superioris, contra, aut preter ordinem superioris potestatis, concedo maiorem: ut subest ordini superioris potestatis, nego maiorem: et ad illius probationem eodem modo respondetur, ordinarii scilicet Iu- dices, aut Episcopi id non posse contra ordinem Principis, aut Pon- tificis, bene tamen ut stant sub ordine illorum: quasi Princeps daret potestatem ordinario Iudici, ut ferret legem obligantem in suo foro: sic autem contingit in nostro casu: nam eo ipso quod lex humana est iusta, subest ordini naturalis Legis, aut divina, ex qua participat vim obligandi etiam in foro divino, quod est forum conscientiae.

Dices 3: Potestas Principum saecularium est mere temporalis, et politica: ergo non potest se extendere ad aliquid spirituale: nec per consequens obligare ad culpam, et in foro conscientiae. — Respon- deo, potestatem Principum secularium dici temporalem ratione obiecti, quia secundum se tota est de personis, rebus, et actionibus tempora- libus; ratione tamen obligationis, quam inducit, dici potest spiritualis, et in conscientia obligare: licet enim per se primo respiciat bonum temporale Reipublicae, et per se primo non intendat ligare conscien- tias sub poena damnationis aeternae, sed solum praecipere aliquid ad promovendum tale bonum sub poena temporali proportionata ad con- sequendum suum finem: ex consequenti tamen, quia hoc praecipit ut stat sub ordine divinae potestatis, et in virtute illius potentis obligare in foro conscientiae quantum ad culpam et poenam aeternam, ad culpa et in foro conscientiae obligat.

Conclusio secunda. — INTERDUM UTROQUE LEGES TAM EC- CLESIASTICAe, QUAM CIVILES OBLIGANT SUB MORTALI.

De Ecclesiasticis quidem constat: in consensu est enim apud omnes, plures esse leges Ecclesiasticas, quae ad sui observationem sub mortali obligent: qualis est lex de quadragesimali ieiunio, de annua confessione facienda, de communione in Paschate, etc.

De Politicis pariter eadem veritas patet ex Apost. ad Rom. 13. dicente, Eos, qui superiori potestati resistunt, damnationem sibi acquirere; quod de damnatione aeterna SS. Interpretes ibidem intelligunt: sed damnatio aeterna nonnisi ob peccatum mortale incurritur: igitur lex humana etiam politica aliquando sub mortali culpa obligare potest. Quod etique confirmat S. Augustinus Epist. 50., quae est ad Bonifacium comitem et exercituum imperialium praefectum, qui cum ab Augustino inquisivisset utrum tuta conscientia cogere posset haereticos Donatistas armorum vi, ut iuxta Imperialia edicta sese ad Ecclesiae Catholicae sinum reciperent, respondet S. Augustinus istud nedum esse licitum, sed etiam pernecessarium.

Quoniam, inquit, multi per illas leges correcti sunt et quotidie corriguntur, et se esse correctos, atque ab illa furiose pernicie liberatos gratias agunt. Et qui oderant diligunt, molestasque sibi fuisse saluberrimas leges, quantum in insania detestabantur, tantum recepta sanitate gratulantur.

Deinde subdit:

Quando Imperatores pro falsitate contra veritatem constituunt multas leges, probantur bene credentes, et coronantur perseverantes. Quando autem pro veritate contra falsitatem constituunt bonas leges, terrentur scientes, et corriguntur intelligentes. Quicumque ergo legibus Imperatorum quae contra veritatem Dei feruntur obtemperare non vult, acquirit grande praemium. Quicumque autem legibus Imperatorum quae pro Dei veritate feruntur obtemperare non vult, acquirit grande supplicium, scilicet apud Deum, apud quem nonnisi propter mortale peccatum grande supplicium incurritur.

Quo pacto autem dignosci possit, quando leges humanae obligent sub veniali, aut sub mortali, hic quatuor regulae sunt spectandae: Prima. Lex illa censetur obligare sub mortali, quae pro tali habetur ex consensu et consuetudine Ecclesiae universalis, ut lex de servando quadragesimali ieiunio ab iis qui nec labore, nec infirmitate, nec aliis impedimentis excusantibus detinentur. — Secunda Regula, quando lex humana praecipit aut prohibet aliquid quod est grave, et bono communi maxime conducens, censetur obligare sub mortali: hinc nulla lex humana potest in levi materia obligare sub mortali: quia vis obligativa legis humanae derivatur vel ex lege naturali, vel divina: sed Deus sua lege naturali, vel divina numquam imponit obligationem ad culpam mortalem, quando materia est levis, ut tententur omnes; ergo nec Legislator humanus potest obligare sub mortali, nisi materia sit gravis. Hinc Legislator humanus non potest rem levem, et minimi momenti praecipere sub mortali; quia ut lex humana obliget, debet esse iusta; quamvis autem iusta sit ratio praecipiendi rem levem, non est tamen iusta praecipiendi eam sub mortali, sicut neque iusta est ratio praecipiendi rem gravem sub veniali dumtaxat. Quapropter, Praelati non possunt praecipere res leves sub poena excommunicationis. Ideirco cap. Nomo Episcoporum, causa 11. qu. 3. ex Concil. Meldensi capit. 56. statuitur, quod anathema est retinendae mortis damnatio, et nonnisi pro mortali debet imponi crimine, et illi qui aliter non potuerit corrigi. — Tertia Regula est, quod lex censetur obligare sub mortali, quando praecipit aut prohibet aliquid sub graviori poena, v. g. mortis, mutilationis, excommunicationis, irregularitatis; nam severitas poenae argumentum est, quod res, quae praecipitur, est gravissima. — Quarta denique Regula est, quod lex obliget sub mortali, quando id, quod praecipitur, licet leve sit, spectata ratione obiecti, et materiae, grave tamen est habita ratione finis, quem intendit Legislator, et ad quem lex, aut praeceptum ordinatur. Hinc quia dicitur 1. ad Tim. 2. Finis praecepti est caritas, illa censetur materia gravis, quae ad dilectionem Dei, vel proximi necessaria est. Item quia lex ad bonum commune ordinatur, illa erit materia gravis, quae ad bonum Reipublicae, vel Communitatis stabiliendum, et tuendum necessaria est, licet secundum se sit levis: unde quia in Religionibus prohibitum est, ne Monasterii, vel Conventus negotia saecularibus propalentur, quamvis haec propalatio in aliquibus videatur levis ratione materiae, tamen gravis est ratione boni communis.

Conclusio tertia. — Leges humanae non semper et regulariter obligant ad sui observationem cum dispendio vitae, ac nedum cum periculo gravioris damni. Ratio est, quia nec leges quidem divinae mere positivae taliter censentur obligare, nisi Deus, qui pro sua summa auctoritate potest praecipere et obligare prout voluerit, aliud significet, aut eius voluntas aliunde constet: adeoque Christus Dominus Matthaei 12. refert factum Davidis qui 1. Reg. cap. 21. comedit panes propositionis in necessitate, quibus tamen non licebat nisi Sacerdotibus vesci, illud factum non damnat, imo usurpat ad retundendam Pharisaeorum calumniam qua carpabant Christi Discipulos, quod die Sabbati vellerent spicas, et manducarent: et Luc. 14. etiam Christus Dominus demonstrat Pharisaeis licere die Sabbati extrahere asinum, qui in puteum cecidisset, quamvis alioqui omne opus faciendum prohibeatur die Sabbati.

Conclusio quarta. — Leges humanae obligant cum dispendio vitae quando plus confert observatio earum ad commune bonum, quam mors unius hominis: secus vero quando hominis vita potior est observatione legis humanae.

Patet prima pars assertionis; quia homo non solum quantum ad ea quae possidet, sed etiam quantum ad seipsum est pars Reipublicae: ergo ubi conservandum est ac tuendum bonum publicum, tenetur vitam suam discrimini exponere: cum enim in Republica sit potestas ad suam conservationem necessaria, et ad bonum commune: alioqui non esset provisa sufficienter eius gubernationi, et conservationi: hinc est quod ferri potest praeceptum obligans ad aliquid agendum propter Republicae bonum, etiam cum vitae dispendio: sicut enim quilibet homo habet potestatem exponendi partem sui corporis dispendio, quando id necessarium est ad totius conservationem, sic Respublica habet potestatem exponendi singulos, qui sunt eius partes, et membra, quando necessitas totius, seu boni communis id exigit. — Hinc est quod Miles teneatur cum vitae periculo non deserere suam stationem, necnon et aggredi hostes ad praeceptum sui ducis: quia desertio stationis, et non aggressio plus noceret bono publico, quam noceat iactura vitae illius militis. — Hinc pariter Parochi etiam cum vitae discrimine tenentur residere personaliter in suis parochiis, si id praecipiat Episcopus, etiam tempore pestis aut alterius imminentis periculi mortis; nam iactura vitae illius parochi non est tanti momenti, ac salus plebis, quam per eius residentiam personalem et actualem potest procurari, etc.

Patet etiam secunda pars assertionis; ubi enim non adest boni publici imminens periculum, quisque tenetur ex lege naturali ad servandam suam vitam; idque est in praxi in Ecclesia: nam quamvis prohibeatur sub poena excommunicationis, proindeque sub mortali peccato, ne quis communicet cum haereticis excommunicatis inanitestis; nihilominus licet cum eis participationem habere, ut habetur causa 11. qu. 3. cap. 103. ubi statuitur, Licere in pluribus casibus necessariis ad societatem, et vitae sustentationem cum ipsis communicare.

Dices. Regula ordinis Carthusianorum praecipit eisdem Religiosis non vesci carnibus etiam cum vitae discrimine: sed eiusmodi abstinentia non plus censetur conducere ad bonum commune, quam vita plurium Monachorum qui sanctitate sunt aliis quamplurimis exemplo: ergo falsum est quod teneatur quis ad legis humanae observationem cum vitae periculo tantum, quando ex illa maius bonum sequitur, quam ex privata privati hominis.

— Respondent ad antecedens Almainus, Vaior, et nonnulli alii Doctores Parisienses, illam Regulam non solum non obligare, sed etiam si adsit periculum teneri Carthusianum iure naturae ad esum carnium, ut si ex Medicorum consilio esus ille iudicatur necessarius ad vitam servandam, et sanitatem restituendam: et eos peccare contra ius naturale de conservanda propria vita, si ab illis abstineant. — Censent aliqui cum Victoria lect. De Temper. n. 8. Carthusianum in extrema necessitate infirmitatis constitutum posse quidem licite a carnibus abstinere; non tamen teneri, sed eis posse vesci licite, si id iudicio Medicorum omnino censeatur necessarium ad vitam tuendam. Quam utique assertionem probabiliorem existimo: eam autem plurimis utrinque librare videtur Ioannes Gerson Cancellarius Parisiensis in Tractatu De non esu carnium a Carthusiensibus, quem edidit adversus eos, qui illos religiosos indiscertos et inhumanos ex hoc statuto iudicabant: dicit autem pro parte affirmante, primo, quod Carthusiani ad hoc nullo voto expresso tenentur: sed vi dumtaxat cuiusdam ordinationis sive institutionis positivae, ne hoc quisquam praesumat attentare, idque non sub poena peccati mortalis, sed tantum disciplinae Ordinis. Secundo, quod in hac constitutione debet excipi casus necessitatis extremae, atque infirmitatis. Tertio, quod non habetur expresse Carthusianus ad ea teneri, etiam in casu extremae necessitatis: quo clausula si apponeretur, non posset secus faciens ab iniquitate excusari. Unde subdit, quod cum celeberrimos ex hoc ordine aliquando interrogasset, quid agerent ubi in deserto nihil haberent praeter carnes ad vescendum: responderunt se absque scrupulo de illis, vitae tuenda causa, comesturos. Hinc etiam factum est, quod cum quidam ex Carthusianis iter equo conficeret, atque in summam famem, sitimque redactus, deficientibus cibariis, sanguine equi sitim levasset, res ad Fratres delata, et cognita extrema in qua constitutus fuisset necessitate, liber ab omni disciplina Ordinis susceptus est. — Addit tamen pro opposita sententia, casum necessitatis extremae non fuisse exceptum: tum quia sufficienter intelligitur, etiamsi expressus non sit: tum etiam quia metuendum est, ne si casus aliquis fuisset exceptus distincte, homines exinde arripuissent occasionem dilatandi exceptionem ad alia: sicque succedentibus temporibus desisset robur esse in illo statuto. Insuper, licitum est agere multa sive temporalia, sive spiritualia, per quae et in quibus homo abbreviat vitam suam, aut infirmitatis debilitatem incurrit: quod probat primo de temporalibus, tum quia alias homo teneretur vacare studio Medicinae, aut Medicorum consiliis, atque regiminibus continuo uti deberet: quia ex illorum omissione in varias aegritudines incidimus, ex quibus sequitur vita abbreviatio: tum etiam quia alias quilibet teneretur desistere ab operibus et actibus, ex quibus sequuntur debilitationes corporis, mortisque ut plurimum acceleratio, qualia frequentia sunt in omni fere hominum statu. Probatur secundo de spiritualibus, nam certum est ad multa spiritualia assequenda licerepati sanitatis debilitationem ac vitae abbreviationem. Primo, ad obediendum Deo: unde et licet in hoc casu etiam pati mortem. Secundo, ad satisfaciendum pro peccato suo, quod constat ex operibus satisfactoriis. Tertio, ex charitate ad satisfaciendum pro peccatis alienis: quod declaratur ex fundationibus Monasteriorum plurimorum factis, ut qui in eis vivunt, lugeant, atque poenitentiam agant pro peccatis fundatorum, aliorumque. Quarto ad evitandum grave scandalum: tunc enim ipsam mortem subire tenemur: unde Apostolus 1. Corinth. 8. si esca scandalizat fratrem meum, non manducabo carnes in aeternum. Quinto, ad acquirendas virtutes in se, vel in alio: unde nihil faciunt viri sancti labores, vigilias, et sudores, nisi ut in virtutis exercitio sint, aut ut alios ad virtutem accendant: unde licet homini servare castitatem etiam cum periculo vitae, neque tenetur, qui vult perpetuam petere dispensationem a summo Pontifice, si nullus sit alius modus tuendae vitae, quam matrimonialis coniunctio, iusta sapientiorum Medicorum consilium. Atqui si Carthusiani non servent illud statutum ut Deo obediant, illud tamen servant, ut Deo satisfaciant pro peccatis suis: servant ex charitate in proximum, pro peccatis illius satisfacientes per eiusmodi abstinentiam Deo, quemadmodum et pro suis propriis: servant, ne Fratribus scandalo sint, si carnibus uterentur: servant denique in virtutis exercitium, atque in extirpationem suorum vitiorum, nec in casibus illis, ubi agitur tantum de abbreviatione vitae, aut infirmitate, dispensatos se putant. — Addit Gerson, quod consuetudo ita naturam mutat, ut venenum esse possint quibusdam stomachis carnes: etsi per esum carnium aliqua certa futura esset vita prolongatio: quia tamen incertum foret utrum postea deterior illa esset, non tamen foret iis vescendum: quemadmodum prudentiores Medici non consulunt potiones quasdam, quae cum praesenti statui aegroti patientis videntur satis idoneae, ex usu tamen pigrum et segnem sint effecturae naturam. Unde subiicit, sibi notum esse aliquem Carthusianum virum doctissimum asserentem, quod plures ex Fratribus morerentur aut aegrarentur in ista religione, si carnibus uterentur: quia vigilia, solitudo, et quies, etc. huiusmodi devotionis exercitia digestionem impediunt, et ita cruditatem aliquam in stomacho relinquunt. Adiungi potest, quia vix aut raro temperanter et sobrie inter haec gula incitamenta versamur. Concludit Gerson totum illud opus, dicendo, prudentem Directorem non tam attendere debere ad labores, vexationes, et abbreviationem vitae, quam ne sensus efficiantur hebetes, et stolidi per excessivam in ieiunio vel fletu assiduitatem, quo fiat ex consequenti, ut iudicium rationis evertatur.

Scopus praesentis Quaestionis est determinare, an ad efficacitatem, et obligationem legis necessario desideranda sit illius promulgatio per auctoritatem Legislatoris.

Notandum 1. Leges promulgari cum primum in vulgus eduntur, et quasi promulgantur, inquit Pompeius Sextius: hinc promulgatio est legis evulgatio, seu significatio facta communitati auctoritate Legislatoris. Certum est autem ad legis efficacitatem et obligationem in actu secundo necessario requiri, ut lex aliqualiter promulgetur: tum quia Lex se habet per modum regulae et mensurae actuum humanorum, cui homines suas actiones conformare debent, ne a recto fine exorbitent; sed id praestare nequeunt, nisi lex eis innotescat, nec potest innotescere, nisi per promulgationem: ergo ut obliget, necessario desideratur aliqualis eius promulgatio: tum quia lex ex natura sua est directiva et illuminativa; quod autem in Legislatoris voluntate, aut praetore reconditum est, dirigere non potest nec illuminare subditos: unde merito cap. De Legibus dicitur, Leges sanctissimae nec constringunt homines nisi intelligi ab omnibus debeant: tum denique quia cum voluntas non possit ferri in incognitum, sequeretur homines obligari ad impossibile si tenerentur legem servare ante sufficientem illius promulgationem. — Dixi notanter requiri aliqualem eius promulgationem, quia promulgatio non desideratur aequaliter in omnibus legibus, sed diversimode, et iuxta naturam cuiuslibet: aliter enim lex natura hominibus innolescet, aliter leges divinae positivae tam Evangelica quam Mosaica promulgatae fuerunt. An autem haec promulgatio spectet ad ipsam legis essentiam, ita ut nullam habeat vim obligandi, nisi prius fuisset promulgata, an vero tantum sit conditio ad eius vim obligandi desideranda, determinandum est in praesenti.

Notandum 2. Legem posse considerari duobus modis, nempe quatenus est regula nondum applicata, prout nempe iam constituta est apud ipsum Legislatorem, et quantum est ex parte ipsius vim habet obligandi: vel prout est regula quadam applicata subditis, qui eam legem cognoscentes, debent ipsi suos actus conformare, ut recte, proindeque fiant.

Notandum 3. Quantum ad acceptationem legis a subditis, primo certum esse illam non esse necessariam, ut lex naturalis et divina obligent: quia sive legibus istis assensum suum populus dare velit, sive negare, non minus eis tenetur. Certum pariter non hic esse sermonem de acceptatione legis a singulis interioribus: hac enim ratione nulla pene lex obligaret: siquidem nulla lex est humana, quae alicui subditorum non videatur gravis; subindeque ab eo esset respuenda, si id eius voluntati concederetur. Nec etiam hic sermo est de non acceptatione legis a populo iuncta conniventia superioris; in hoc enim casu certum est, legem non obligare, nam ut lex obliget, necessaria est voluntas obligandi in eo qui legem condidit: tunc vero cessaret voluntas Legislatoris si populo respuente legis observantiam, conniveret. — Denique difficultas non moretur de non acceptatione quae ex longa contravenientium consuetudine derivata fuerit: nam, ut infra constabit, lex humana contraria consuetudine longa abrogatur: tota igitur difficultas esset de non acceptatione voluntaria quae non sit fundata in longa contravenientium consuetudine. Qua de re iurisperitos consulatis.

Conclusio prima. — Lex considerata ut regula subditis applicata essentialiter promulgationem exigit: secus vero quatenus consideratur apud ipsum Principem constituta.

Patet Conclusio tum ex dictis in primo Notabili, tum quia lex est quoddam regiminis instrumentum, quo subditus regitur a superiore, humano more: scilicet ut intelligens et volens, ad quod necessum est voluntatem, et decretum superioris intimari subdito, ut ad illud inferior se scienter et libere accommodet: et quia lex fertur non uni privatae personae, sed perfectae communitati, idcirco debet intimatio esse publica. Hinc, facta publico modo, et communitati accommodato, quae intimatio dicitur promulgatio. — Insuper, lex est quoddam praeceptum: non habet vero praeceptum vim obligandi, nisi is qui praecipit voluntatem suam manifestet et intimet: neque enim Deus, aut quivis alius Legislator censetur aliquid praecipere ex eo quod apud se statuat aliquid faciendum vel non faciendum, nisi significet illud: ergo, etc.

Dices 1. Lex naturalis est vera et propria dicta lex, quae obligat: adeoque vim habet obligandi: assignari vero non potest quando fuisset promulgata. Item lex aeterna ex multorum sententia computatur inter leges proprie dictas: at non potuit promulgari per totam aeternitatem, ut evidens est, neque dici potest quando fuisset promulgata in tempore: ergo, etc.

— Respondeo, legem naturae promulgatam fuisse sufficienter ex hoc ipso, quod Deus illam mentibus hominum inseruit naturaliter cognoscendam: unde Psalmista: Signatum est super nos lumen vultus tui Domine. — Ad secundum dicò quod lex aeterna spectata ex parte Dei, fuit promulgata et verbo, et scripto ab aeterno: quia promulgata fuit in Verbo divino, quod aeternum est: et praeterea in libro vitae, qui aeternus quoque est, et hi sunt duo modi, quibus publicatur lex omnis, nimirum vel verbo, vel scripto, inquit S. Thom. 1. 2. q. 91. art. 1. Vel rectius censeo respondendum cum Doctore in t. d. 3. q. 1 ubi agit de obligatione baptismi, promulgationem videri necessariam tantum ad legem positivam: Nullus, inquit, tenetur ad aliquod praeceptum divinum, nisi per aliquem idoneum et authenticum sibi praedicetur, vel fama credibili, et testimonio bonorum, cui debet quilibet rationabiliter credere, et hoc intelligo de lege positiva, quia non est nota interius in corde. Quibus indicat promulgationem non videri necessariam nisi ad leges positivas: quod maxime verum est de promulgatione, qua fit per notitiam exterius acceptam: nam aliunde certum est, ut mox diximus in prima responsione, legem naturalem in nostris mentibus signato super nos divino lumine manifestari. Certum pariter legem aeternam per aliquod signum nobis intimari: nempe vel per legem ipsam naturalem, vel per alias divinas leges, quae ab illa aeterna lege veluti rivuli a fonte dimanant.

Dices 2. Si qua esset ratio, propter quam necessaria dicitur promulgatio ad hoc ut lex habeat vim obligandi, maxime quia per promulgationem lex fit nota subditis, qui lege tenentur: sed haec nulla est, nam ad multa tenentur homines, quae invincibiliter ignorant: v. g. tenentur ad observationem legis naturae, etiamsi illam ignorent invincibiliter. Item tenentur ad baptismum recipiendum, iuxta illud Christi Ioan. 3. Nisi quis renatus fuerit, etc. Item possessor bonae fidei obligatur ad restitutionem quamdiu detinet alienum, necdum praescripserit. Item contractus humani irritantur per legem humanam, sive sit nota ista lex, sive ignota, ut patet in matrimonio clandestino, et impedimentis matrimonii, ac irregularitatibus, quae ligant etiam rudes, et invincibiliter legem ignorantes.

— Respondeo ad maiorem, requiri promulgationem, ut lex nota fiat subditis, qui ea tenentur notitia communi, sed non esse necessarium ut fiat nota notitia privata: est autem notitia communis, quando lex promulgatur. Quae si affertur in obiectione, procedunt de notitia privata.

Probatur secunda pars, nempe quod lex sumpta pro regula apud ipsum solum legislatorem residentem non includat essentialiter promulgationem. Ut sic enim vim totam obligandi habet ab ipsa legislatoris voluntate: at legislatoris voluntas ut decernat legem vim obligativam habere, non opus habet aliquo externo signo sensibili, quo suum decretum statuat: subindeque sic considerata lex, promulgationem non exigit. Insuper, lex est actus prudentiae, necnon et auctoritatis existentis in principe: sed actus prudentiae, et auctoritatis dictantis aliquid esse faciendum, existere potest tum in iudicio practico, tum in voluntate principis ante quodlibet signum externum: proindeque lex spectata, quatenus est regula a principe constituta, promulgationem non requirit. Denique, statim ac concepta est lex a Principe, censetur apta ad obligationem inducendam: ad hoc enim concipitur et instituitur ut obliget: sed haec aptitudo sufficit ad legis essentiam: igitur hac ratione lex essentialiter promulgationem non exigit. — Nihilominus generaliter dicendum arbitror leges essentialiter promulgationem exigere: tum propter rationes in priori assertione expressas, tum quia, ut ait Gratianus cap. in istis d. 4. Leges instituuntur cum promulgantur, firmentur cum moribus utentium approbantur.

Conclusio secunda. — Leges civiles tam Imperiales quam regiae non censentur subditos obligare, nisi in Provinciis et Regnis, pro quibus constitutae fuerint, promulgatae.

Quod utique patet ex authentica, Ut novae constitutiones, ubi Iustinianus Imperator statuit suam legem non valere, nisi postquam fuerit proposita Metropolitanis Provinciarum. Nec obstat, quod ibi loquitur linperator de solis constitutionibus imperialibus, quae spectant ad testamenta; nam ratio legis istius non minus valet pro caeteris materiis, ut rubrica de omnibus legibus loquitur, quae talis est. Ut novae dictae constitutiones post insinuationes earum post duos menses valeant. Est autem axioma receptum apud Iurisconsultos rubricam esse pro lege, quando perfectum sensum reddit, quatenus textui non repugnat, et habere vim extendendi, quod in textu strictius ponitur. Quapropter leges strictius loquentes censentur potius esse exemplum quoddam rubricae iam obtinentis vim legis, quam leges ipsae. Id autem adeo verum est, ut Pius IV in Bulla super declaratione temporis ad observanda decreta Concilii Tridentini, rubricam hanc pro lege citaverit his verbis: Quia in iure crimimum sancitum est, ut constitutiones novae vim nonnisi post certum tempus obtineant, etc. Unde dispar est ratio rubricarum iuris civilis, et rubricarum iuris Canonici, quae privato Gratiani sensu scriptae, neque aut Pontificia aut regia auctoritate absolute probatae, neque ab Ecclesia universali pro legibus acceptatae sunt. Accedit ratio; quia non potest praesumi sufficienter in notitiam subditorum venisse ea lex quae non fuerit in illa Provincia publicata, in qua degunt. Hinc lex Regia non obligat, nisi fuerit promulgata iuxta consuetudinem eius regni, in quo fertur: unde mos invaluit in Galliis, ut Regiae Constitutiones promulgentur in parlamentis; et exinde mittantur ad interiora subsellia iudicum Provincialium, ac regionum; nec ante censeantur obligare, quam fuerint in illis locis publicatae. Quantum autem ad leges ecclesiasticas iam multorum invaluit sententia, eas non habere vim obligandi per universum orbem, quantumvis fuissent Romae, vel alibi promulgatae, nisi pariter promulgentur in singulis Provinciis.

Quod probatur. Primo: Ratio cur imperialis et regia lex in singulis Provinciis debeat publicari, est quia non potest praesumi sufficienter promulgata, ut ad notitiam subditorum perveniat ea lex, quae in Provinciis non est promulgata: atqui eadem ratio locum habet respectu legum Pontificalium. Secundo: Quia si in aliqua Provincia non publicetur lex Romani Pontificis, habebit populus rationem aliquam existimandi, vel quod non sit eiusmodi lex lata, vel si lata sit, mentem summi Pontificis non esse, ut in ista Provincia obliget. Tertio: Quia Concilia, in quibusdam legibus, quas tulerunt, declaraverunt eas non obligare, nisi postquam in singulis Dioecesibus per locorum Ordinarios fuerint publicatae. Sic Concilium Lateranense sub Innocentio III. cap. 22. et habetur cap. Cum infirmitas, de praeemptionibus, et remissionibus statuit, tum demum Medicos ea constitutione teneri, quae praecipitur illis, ut cum advocantur ad infirmos, ante omnia ipsos inducant et moneant, ut Medicos advocent animarum, hoc est, ut sacramentaliter confiteantur, quando fuisset publicata per locorum ordinarios: eadem vero est huius, et caeterarum constitutionum Ecclesiasticarum ratio. Quarto: Haec eadem veritas suadetur ex veteri Ecclesiae praxi: constat siquidem in more fuisse, ut decreta Romanorum Pontificum, et Conciliorum publicarentur in Provinciis; tumque obligare inciperent. Sic legimus apud Tertullianum lib. De Pudicitia, cap. 1. Decretum

Zephyrini Romani Pontificis pro reconciliandis poenitentibus contra Montanistas fuisse adfixum ad valvas Ecclesiarum, et lectum in Ecclesiis. Sic Dionysius Olympiorum Episcopus Epist. ad Soterem, testatur lectam sibi a Sotere, ad quem scribebat missam Epistolam, missam etiam a Clemente, idque die Dominica in ore fidelium. Sic constitutio Stephani de non rebaptizandis haereticis missa fuit per Provincias, ut testis est Cyprianus Epist. 74. quae est ad Pompeium. Sic decreta Nicaenae Synodi, ut refert Marius Victorinus lib. 2. adversus Arium, per totum orbem fuerunt missa. Sic et Sardiensis decreta cum Nicaenis transmissa scribit Theodoretus lib. 1. Historicae, cap. 9. et lib. 2. cap. 8. Sic Chalcedonensis a Leone ad Episcopos per Provincias directa, ut ipse nos docet Epist. 71. et 81. Mitto alia. — Atque hinc factum est, ut plurima Concilia numero Patrum minus spectabilia, propterea quod in Provinciis recepta fuissent et probata, in quas missa sunt, alia habuerint vim Conciliorum totius Occidentis vel Orientis, alia Ecclesiae universalis. Hine etiam factum est, ut plurimae summorum Pontificum constitutiones non obligent in multis partibus orbis v. g. Bulla Coenae Domini, quae non obligat in Gallia, Germania, Polonia. Hinc etiam est, quod Innocentius I. Epist. ad Exuperium Tolosanum, ut refertur cap. Posuisti, dist. 82. statuit, ut lex, quam edidit Siricius Papa adversus Diaconos et Presbyteros incontinentes, quas decrevit omni honore privandos, non obliget eos, ad quos, ut loquitur, haec non probatur pervenisse.

Obicies 1. Si vera sit nostra propositio, sequetur vix esse leges Pontificias, quae obligent; nam primo decretum Gratiani privata eius auctoritate congestum est, et nunquam fuit promulgatum. Secundo, libri quinque Decretalium, qui compilati sunt a Gregorio IX. videntur fuisse promulgati in sola Bononiensi Academia, ut colligitur ex earundem praefatione. Tertio eadem quoque est ratio libri sexti Decretalium, ut bene glossa observat in data libri istius sexti. Quarto, Clementinae, quas Ioannes XXII. paulo post obitum Clementis V, a quo sunt editae, datae sunt publico, videntur in sola Romana curia promulgatae.

— Respondeo primo decretum Gratiani non obligare: neque etiam, quod forte nonnulli non putarent, quatenus praelegitur in Academiis, quia plurima docentur in scholis, ad investigationem antiquitatis, et disciplinam, et non ad praxim. Unde nec obligat quidquid in iure civili continetur, licet praelegatur in Academiis. Obligat itaque decretum Gratiani ex parte, qua continet statuta Conciliorum vel Pontificum olim in Provinciis promulgata, aut etiam quatenus continet aliqua, quae iudiciorum consuetudine probata sunt. Secundo, libri quinque Decretalium non tantum directi sunt ad Bononiensem Academiam a Gregorio IX. sed etiam ad omnes Provincias, in quibus promulgatos fuisse, atque receptos scribit Matthaeus Paris sub Henrico tertio Anglorum Rege. Tertio, Liber sextus Decretalium non fuit promulgatus in Galliis. Editus est a Bonifacio VIII. inter quem et Philippum Pulchrum graves, quae exarserunt inimicitiae, prohibuerunt ne in hoc regno promulgaretur. Id tantum est in isto libro auctoritatis, quod alias suum robur, atque auctoritatem habuit: qualia sunt quae ex Concilio Lugdunensi, aliisque in Gallia receptis petita sunt: qualia etiam sunt ea, quae vel iudiciorum consuetudine, vel moribus utentium recepta sunt: v. g. quod triplex sit tantum Episcopus, a quo aliquis in Clericorum numerum adscribi potest, originis, beneficii, vel animarum. Quarto, Clementinae maxima ex parte receptae sunt in Galliis: nam ex decretis Concilii Viennensis coalescunt, quod quidem in Gallia coactum est, et cuius pars magna fuerunt Galli Episcopi. Deinde Clemens iste ex Episcopo Burdigalensi Pontifex factus, Lugdunum Cardinales omnes convocarit, curiamque Romanam in Gallias traduxit, ubi per 70. et amplius annos perseveravit: quare quacumque ab isto Pontifice in curia promulgata fuissent, ea in Galliis fuisse promulgata certum est, neque rationabiliter negari potest, quod in singulis Galliae Provinciis fuissent promulgata. Quinto, Extravagantes communes Ioannis XXII. in Gallia quoque promulgatae sunt: quandoquidem ille fuit Clementis V. successor, natione Gallus ex Avenionensi summus Pontifex renuntiatus Lugduni: nec videtur negari ideo posse, quod in singulis Provinciis Galliae promulgatae fuissent. Eae vero, quae sunt Bonifacii VIII. non sunt receptae propter rationem supra dictam. Aliae quae sunt summorum Pontificum, qui sederunt in Galliis, videntur in singulis Provinciis promulgatae. Aliae denique vel non debuerunt promulgari, utpote solventes tantum ab aliqua obligatione, vel fuerunt moribus utentium, et iudiciorum consuetudine receptae.

Obicies 2. Ubique vitandi sunt hi qui sunt nominatim excommunicati in aliqua Dioecesi, propter Ecclesiasticae communionis utilitatem, ut constat ex causa 11. q. 3. licet non ubique sententia excommunicationis fuerit promulgata. Item si quis noverit aliquem locum esse interdictum, non potest in eo celebrare, sed tenetur tale interdictum servare, ut constat ex Innocentio III. cap. 1. De pastulatione Praelatorum, etiamsi tale interdictum non fuerit ubique promulgatum: ergo à pari obligat lex Pontificia, licet non promulgata in singulis Provinciis.

— Respondeo ad primam partem argumententis distinguendo in hunc modum: Sunt à singulis vitandi ob sententiam excommunicationis praecise. Nego: vi legis Ecclesiasticae ubique receptae, quae cavet, ut vitentur. Concedo. Habes legem hanc causa, et quaestione citatam.

Ad alteram partem respondeo, distinguendo eodem modo: subiungo vero auctoritatem Innocentii non tacere ad rem: quia ibi agitur de postulatione Episcopi Altisiodorensis in Archiepiscopum Senonensem facta a Canonicis Ecclesiae Senonensis, qui Episcopus non servaverat interdictum latum auctoritate Romani Pontificis in terras regis Franciae: excusabat autem se praedictus Episcopus de interdicto non servato, quia sententia interdicti non pervenerat ad suam notitiam: neque per litteras Papae, neque per litteras Legati, qui sententiam publicaverat, neque per mandatum alicuius executoris, et praeterea quod dictus Rex in Altisiodorensi Dioecesi terram non haberet. Sed excusationum istarum rationem habendam non esse decernit Innocentius: posterioris quidem, quia tota Dioecesis Altisiodorensis subdita erat Regi Franciae: iusserat autem summus Pontifex terram Regis Franciae subiici interdicto, et Legatus interpretatus fuisset mandatum Pontificis de terra omni, quae ditioni regis suberat: prioris vero, quia in Ecclesia Metropolitana ipsius Episcopi Altisiodorensis, nimirum Senonensi, haec sententia interdicti promulgata, recepta, servataque fuisset: quare non facit ad rem praesentem haec auctoritas.

Obicies 3. Qui Romae sancti declarati sunt, ubique pro sanctis haberi debent, etiamsi promulgatio decreti de sanctitate eorum non fuerit facta per singulas Provincias: ergo lex Ecclesiastica obligat, etiamsi non fuerit per singulas Provincias promulgata.

— Respondeo ad antecedens distinguendo: ita ut eorum officium per singulas Provincias fieri debeat, aut festum celebrari, Nego; ad id enim necessarium est, ut lex promulgetur in Provinciis; ita ut in veneratione habeantur tamquam personae veneratione dignae, Concedo; ad id enim non requiritur lex, sed sufficit, quod persona declaratur digna veneratione.

Obicies 4. Obligant Canones fidei, etiamsi non sint per Provincias promulgati: ergo à pari ad hoc ut obligent Canones, et leges Pontificiae de moribus, ac disciplina, non est necesse eas in Provinciis promulgari.

— Respondeo negando consequentiam, disparitas enim est, quod Canones fidei sint tantum declaratorii iuris divini: at ius divinum promulgatum est; adeoque non est necessaria nova promulgatio, ut Canones fidei obligent: leges vero Pontificiae non sunt promulgatae sufficienter, nisi in Provinciis singulis promulgentur.

Denique quod spectat ad leges Episcoporum, dico quod ad hoc ut obligent, debent promulgari, ut fieri assolet, in missis Parochialibus regulariter loquendo: quod si alia sit consuetudo alicuius Ecclesiae particularis, debet talis consuetudo servari.

Declarata legis humanae efficacia, et obligandi virtute, superest examinandam qualiter virtus illa interdum remittatur; quod utique fit vel per consuetudinem, quae ex parte populi legem solvit: vel per abrogationem, et dispensationem, quibus Principis auctoritate legis obligatio revocatur: vel per privilegium, quo ex liberalitate Legislatoris aliqui ex subditis a legis obligatione eximuntur: vel denique per interpretationem, qua Magistratus, ac Reipublicae administratores, ac iudices legis vim certis in quibusdam casibus non vigere censent. De quibus omnibus nonnulla determinanda sunt in sequentibus Quaestionibus.

Consuetudinem, et Prescriptionem invicem in pluribus convenire ac discrepare. Conveniunt, inquam, maxime in duplici capite. Primo quidem, quia in utraque intervenit aliquid facti, et aliquid iuris, quod per factum inducitur, et firmatur; Secundo, quia et praescriptio exigit aliquam consuetudinem facti, et vicissim consuetudo requirit aliquam praescriptionem temporis. Differunt autem primo ratione ipsius iuris comparati; nam consuetudo introducit ius legale, seu ius legis, quo omnes obligantur; praescriptio vero solum confert ius dominii in rem aliquam, aut ius ea utendi, et fruendi.

Secundo, invicem discrepant, quod consuetudo introducatur per praxim, et usum populi; cum enim vim legis habeat, et lex ad commune bonum referatur, debet consuetudo introduci per mores, et observationem communitatis, seu populi: praescriptio autem cum ad solam alicuius privatae personae utilitatem spectet, introducitur tantum per usum, et factum alicuius privatae personae: sic si domo quis vel haereditate aliqua diuturno tempore pacifice fruatur, per praescriptionem acquiritur ius haereditatis in ipso privato homine. Tertio denique, consuetudo, et praescriptio differunt invicem, quod consuetudo ad suae introductionis efficacitatem, et valorem requirit consensum tacitum, vel expressum Principis, ut mox dicemus: praescriptio autem non requirit consensum ipsius, contra cuius utilitatem praescribitur: ut enim Petrus contra Paulum in praedio aliquo praescribat, non opus est Paulum ipsum tacite, aut expresse in hanc praescriptionem consentire, sed sufficit, quod eo ignorante Petrus eo praedio fruatur determinato tempore ad praescriptionem.

Notandum 2. Quod etsi consuetudo interdum usurpetur indiscriminatim pro usu, more, forma, et stylo: nihilominus in aliquibus ab eis discrepat: licet enim consuetudo spectata ut est quid facti, idem sit quod usus, et mos, nempe uniformis frequentatio actuum liberorum: si tamen spectetur ut est quid iuris moraliter relictum, et perseverans ex ipsa uniformi frequentatione humanorum actuum, vim habet obligandi ad sic operandum. Consuetudo differt ab ipso usu et more, qui dumtaxat important ipsam materialem uniformem frequentationem actuum liberorum. Differt autem consuetudo a foro et stylo: forum enim non est quodcumque iure usu, et consuetudine firmatum, sed de iis dumtaxat rebus, de quibus iudicandum est in Tribunali. Stylus autem est ille modus, qui in scribendo, vel loquendo servatur a iurisperitis in causis, et negotiis tractandis. Consuetudo vero est ius quoddam moribus institutum, quod pro lege suscipitur, ubi lex deficit.

Notandum 3. Duobus modis intelligi posse, quod consuetudo vim habeat humanae legis. Primo quidem in abroganda aliqua lege humana, ita ut per consuetudinem aliquam diuturnis populi moribus inductam contra praescriptam legem, lex illa obligare cesset, et abrogetur: non secus ac lex prior per posteriorem contrariam censetur revocari, et abrogari. Secundo, ut ipsa consuetudo sit aliqua species legis, et non minus obliget, quam obligat lex humana. Quaerimus igitur an hac utraque ratione consuetudo vim Legis habeat. Tria igitur impraesentiarum sunt breviter determinanda: Primum, quid sit consuetudo: Secundum, quotuplex: Tertium, quam vim habeat, quasve conditiones exigat, ut eam vim habere censeatur.

Conclusio prima. — Consuetudo est ius quoddam hominum moribus institutum, quod pro lege suscipitur cum deficit lex. Ita Gratianus d. 1. c. 5. Primo dicitur ius: tum quia in ratione iuris tamquam in genere cum lege scripta convenit; nam ut ibidem ait Gratianus C. 2. Ius generale nomen est: lex autem iuris est species, et omne ius legibus, ac moribus constat: tum quia consuetudo debet esse iusta, saltem ratione obiecti, seu materiae, circa quam versatur. Per quod distinguitur ab abusu, et corruptela. Additur, Hominum moribus institutum, quibus verbis a lege distinguitur; lex enim fertur a superiore, consuetudo vero introducitur a subditis cum solo Principis consensu tacito, vel expresso. Sequitur quod pro lege suscipitur: nam, ut statim dicemus, consuetudo vim legis habet, et eius loco suscipitur, ubi lex deficit. Cum autem lex deficere possit triplici modo: primo cum non est: secundo quando est inutilis: tertio cum dubia, vel obscura est; inde fit, quod etiam triplici modo consuetudo suscipitur; nam primo ubi lex non est, suscipitur consuetudo legis introductiva, seu vim habens legis; secundo venit in defectum legis inutilis consuetudo abrogativa legis illius; tertio cum lex obscura est, vel dubia est, venit in eius defectum consuetudo, quae, ut intra diximus, vim habet legem dubiam, et obscuram interpretandi.

Conclusio secunda. — Consuetudo vim habet legem novam instituendi, et veterem abrogandi. Ita omnes Theologi, et iuris utriusque Doctores.

Probatur prima pars, ex Patribus; nam Tertullianus lib. De Corona militis, cap. 4. sic ait: Consuetudo etiam in rebus civilibus pro lege suscipitur, cum deficit lex. Et Augustinus Epist. 86. ad Casulanum ut refertur cap. In istis dist. 11. haec scribit: In istis rebus, in quibus nihil certi statuit divina scriptura, mos populi Dei, et instituta Maiorum, pro lege tenenda sunt: et sicut praevaricatores divinarum legum, ita et contemptores Ecclesiasticarum coercendi sunt.

Probatur secunda pars, ex cap. Finali de consuetudine, his verbis: Licet etiam longaeva consuetudo non sit talis auctoritas, non est tamen usque adeo valitura, ut iuri positivo debeat praeiudicium generare, nisi fuerit rationabilis, et legitime sit praescripta. Et Digestis de legibus lege de quibus, ubi legimus, rectissime etiam illud receptum est, ut non solo suffragio legislatoris, sed etiam tacito consensu omnium per desuetudinem leges abrogentur. Secundo, quia consuetudo habet vim legis: ergo cum lex, quae sequitur, tollat legem precedentem, ita et consuetudo. Tertio ex Isidoro, et Theologis post ipsum, lex debet esse secundum patriae consuetudinem loco, temporique conveniens: ergo per contrariam consuetudinem lex abrogatur; quia per illam fit, ut non sit amplius secundum patriae consuetudinem. Quarto, experientia testatur hanc veritatem: multae siquidem leges Ecclesiasticae amplius non vigent, quia per contrariam consuetudinem sunt abrogatae.

Dices. Consuetudo rationi cedere debet, ut habetur dist. 8. Ergo cum lex rationi nitatur, debet illi cedere consuetudo, et non per contrariam abrogari.

— Distinguo antecedens: consuetudo debet cedere rationi, quae contrariam omnem rationem excludit, Concedo: debet cedere rationi, quae non excludit rationem contrariam, Nego: ea autem est conditio legum positivaram, ut rationi nitantur: quae tamen habent rationem oppositam, quam non excludunt, et cum in consuetudine involvitur ratio opposita rationi legis, ei consuetudo est praeferenda.

Instabis. Dicitur etiam supra in iure Canonico, et Civili eam non esse vim consuetudinis, ut legem vincat.

— Respondeo, non esse eam vim praescriptae consuetudinis cuiuslibet, sed rationabilis et legitime praescriptae.

Conclusio tertia. — Ut consuetudo vim legis instituendi, et abrogandi habeat, plures conditiones exigit.

Primo namque ut legem abroget, debet esse rationabilis: quod non est sic intelligendum quasi actus, a quo incipit consuetudo, necessario debeat esse bonus, cum sit contra legem: sed quia postquam per actus malos subditi fecerunt aliquid contrarium legi, successu temporis executio istius legis humanae, contra quam peccatur, vix est possibilis, magnas habet difficultates; onerat, et angit conscientias, potius quam iuvet illas: unde contingit, ut subditi credant se in bona conscientia facere posse, quod legi adversatur. — Debet etiam esse legitime praescripta ista consuetudo: legitime vero praescriptam non esse certum est, nisi his conditionibus: primo consuetudo non praescribitur nisi per actus contrarios legi, vel per negationem actuum legi repugnantem. Dico legi repugnantem, quia non per quamlibet negationem actus praescribitur. Secundo actus isti, per quos introducitur consuetudo praescripta, debent esse voluntarii: quia ut acceptatio voluntaria requiritur in subditis ad hoc, ut lex humana vim habeat legis, ita voluntaria non acceptatio, seu potius inobedientia legis debet esse in causa cur consuetudo legem abroget. Tertio actus isti debent esse manifesti: tum quia quando actus obscuri sunt, vix coniici potest esse bona fides in subditis, quae tamen ad praescribendum necessaria est: tum etiam quia unumquodque eo genere dissolvitur, quo est colligatum: ergo cum lex introducatur per actus manifestos, actus contrarii, per quos desinit, debent etiam esse manifesti. Quarto tempus praescriptionis istius respectu legum Ecclesiasticarum videtur esse quadraginta annorum, quia non praescribitur adversus Ecclesiam, nisi quadraginta annis, ut constat ex titulo de praescriptionibus: respectu vero legum Civilium debent intercedere decem anni: quia praescriptio longi temporis est decem annorum inter praesentes, ut habetur in iure civili, licet inter absentes sit viginti annorum: subditi autem, in quorum bonum lex fuit instituta, semper sunt praesentes. Denique actus isti, per quos inducitur eiusmodi consuetudo legis abrogativa, vel frequentiores, vel rariores esse debent per hoc tempus ratione materiae: si namque materia rarius occurrat, praescribitur lex a consuetudine per minores numero actus repetitos: si frequentius, plures requirentur: uno verbo, darent tot esse actus, ut colligi possit, quod quotiescumque sese obtulit occasio legis implendae, toties ei contradictum fuerit. — Similiter: ut consuetudo habeat vim inducendi legem, necesse est conditiones habeat: primo requiritur, ut id, de quo inducitur consuetudo, sit actus bonus, et possit esse materia legis iustae: nam consuetudo habet vim legis: ergo debet esse de ea re, de qua lex statui possit. Secundo, debet esse universalis, et non paucorum. Tertio, id, quod ducitur in consuetudinem, iudicari debet ab omnibus observatu necessarium, et non tamquam faciendum ex populi devotione, et pio affectu. Quarto, requiritur expressa, vel saltem interpretativa superioris voluntas, ut talis consuetudo obliget: in hoc siquidem est distincta consuetudo, ubi de abroganda lege agitur, a consuetudine ubi de lege instituenda, quod nihil habeat vim legis, nisi a superiore iuridice dimanet: atqui absque consensu superioris potest consuetudo legem abrogare, quia tunc lex precedens utilis esse desinit. Quinto, debet esse legitime praescripta: ut vero talis sit in Ecclesiasticis sicut in Civilibus, sufficit praescriptio decem annorum, nec requiritur ut sit quadraginta annorum: nam idem, ubi de abroganda lege agitur, consuetudo debet esse praescripta praescriptione quadraginta annorum, quia esset contra Ecclesiasticam legem; contra Ecclesiam autem non praescribitur minori temporis spatio: at ubi de consuetudine agitur, quae vim habet legis instituendae, non praescribitur contra Ecclesiam: ergo tunc sufficit si praescriptione decem annorum sit praescripta. Ex iis

Collige 1. Consuetudinem habere quoque vim legem dubiam vel obscuram interpretandi; neque enim melius vera legis intelligentia haberi potest, quam ex communi hominum, maxime sapientum, usu per receptam consuetudinem comprobato et manifesto. Quod etiam patet ex c. Cum diffusus de consuetudine, necnon l. 87. D. de legibus, ubi dicitur, consuetudo esse optima legum interpres. Quod utique fit dupliciter: primo quidem quatenus est signum veri sensus legis, et intentionis legislatoris, quae ex modo, et consuetudine legem servandi colligitur tamquam ex probabili, aut moraliter certo argumento, nisi constet aliunde contrarium. Hinc Doctores, ac iurisperiti non raro affirmant legem esse exponendam iuxta consuetudinem loci. Secundo, consuetudo vim habet legem interpretandi, quia concurrit ad introducendum vel stabiliendum sensum legis, modumque observandi, implendi eam, quantumvis subinde minus convenientem cum prima legislatoris intentione: cuius quidem assertionis ratio est, quod ipsa consuetudo potest sortiri vim legis, aut legem abrogare: ergo etiam aliter potest interpretari. Unde licet ex verbis, aut materiâ legis foret dubium, an lex graviter obligaret, ideo per se loquendo esset benignius interpretanda, deberet tamen censeri obligare graviter, si ita sit consuetudine recepta.

Collige 2. Duplicem distingui consuetudinem vim legis habentem: unam quidem praescriptam; alteram vero non praescriptam. Prior est illa, qua diuturno tempore vim legis acquirit per consensum Legislatoris Principis, eo modo quo ius acquiritur in alieno bono longi temporis diuturnitate possessa per praescriptionem, possessione bonae fidei, vi legis generalis praescriptionem statuentis: cuius quidem consuetudinis fit mentio in c. ultimo de consuetudinibus, ubi vocatur consuetudo legitime praescripta. Posterior vero consuetudo ea est quae ius inducit absque praescriptione, seu determinatione longi temporis, per tacitum saltem consensum Principis scientis, et tolerantis id quod fit, cum posset facile impedire, deberetque; nisi tacite consentiret ad malum aliquod vitandum. Ad priorem consuetudinem firmandam requiritur ad minus tempus decem annorum, ut patet ex lege 1. et 2. Codice De praescriptionibus longi temporis. Quod utique tempus continuum esse debet, idest, non interruptum per contrarios actus superioris resistentis, vel populi eam interrumpentis. Quantum vero temporis sufficiat ad consuetudinem non praescriptam infra decennium, vix certo potest definiri. Censent enim aliqui ad id sufficere tres menses: alii vero minus exigunt; at existimo id esse prudenti sapientum consilio, et assensu iudicandum ex frequentia et notorietate actuum, quibus inducitur, aliisque circumstantiis, ex quibus prudenter censendum est, Principem talem consuetudinem tolerare, et tacite approbare.

Collige 3. Consuetudinem vim legis habentem non posse induci nisi a communitate, aut saltem a maiori parte communitatis publice, et voluntarie agente; ita quod actus, quibus inducitur consuetudo, publice fiant, et absque ulla vi. Ratio primae partis huius assertionis est, quod consuetudo cum habeat vim legis, sitque lex quaedam non scripta, non potest induci nisi ab iis, qui habent potestatem, et auctoritatem leges ferendi: cuiusmodi est communitas perfecta, vel superior ipsi praesidens: quare licet privati possint praescribere, et ius in bono possessum acquirere per praescriptionem: non tamen possunt consuetudinem vim legis habentem inducere. Secunda pars huius assertionis etiam constat; cum enim ius per consuetudinem inductum cadat in totam communitatem, debet esse a tota communitate moraliter saltem; quandoquidem ius illud consuetudinarium vim habeat obligandi totam communitatem per modum legis. Dicitur autem esse a tota communitate moraliter id, quod est a maiori parte illius, ut patet ex electionibus, et deliberationibus, aliisque actibus, qui a communitate fieri solent.

— Inverte nihilominus quod si Princeps legem ferat circa paucorum consuetudinem, quae melior ei videatur, illa consuetudo revera vim habebit totam, non tamen ratione consuetudinis inductae per pauciora communitatis membra, sed ratione legis a Principe latae et constitutae.

Privilegium a Lege, Dispensatione, et gratia differre: a lege quidem in tribus maxime: quia primo lex ius commune, privilegium vero ius speciale respicit: secundo, quia lex, quamdiu viget, semper obligat subditos: privilegium vero a legis observatione privilegio donatum eximit: tertio, quia lex totam communitatem obligat, ad eamque spectat: privilegium vero tantum concernit personas privatas; est enim privilegium lex privata a iure communi exempta. A Dispensatione, similiter differt primo, quia dispensatio semper est alicuius legis: privilegium non ita: potest enim aliquis privato iure donari absque eo quod caeteri ad contrarium obligentur; secundo, quia dispensatio ad unum actum conceditur, puta ad unicum matrimonii impedimentum tollendum, sicque non est quid permanens: privilegium vero dat ius aliquod stabile: unde quando dispensatio conceditur alicui per modum legis stabilis et permanentis, puta dum quis eximitur a ieiunio quadragesimali pro toto tempore vitae, haec concessio potius habet vim privilegii quam dispensationis. Denique privilegium a gratia discrepat, sicut inferius a superiori; quia privilegium quodlibet est gratia, non gratia quaelibet est privilegium: dispensatio enim v. g. ab aliqua irregularitate, vel absolutio ab excommunicatione, gratia quidem est, non vero privilegium.

Notandum 2. Eum dumtaxat posse concedere privilegium, qui potest legem ferre; non enim cuiuscunque hominis beneficium privilegium potest appellari, sed illud solum quod publica potestate alteri conceditur. Adde quod cum privilegium sit certa quaedam publicae legis derogatio per auctoritatem facta, ille solus censetur privilegium posse concedere, qui pro sua auctoritate potest legem statuere, et solvere vel ex toto dum eam abrogat, vel ex parte dum illius vim imminuit, aut per privilegium aliquos ab eius observatione excipit. Hinc sequitur quod privilegium concedi debeat ei, qui subditur legi: siquidem per privilegium privilegiatus eximitur a lege, quam tenebatur implere, nisi tali privilegio donatus fuisset.

Notandum 3. Quod etsi privilegium cedat in bonum privatum immediate: tamen etiam oportet ut cedat in bonum commune saltem mediate: neque potest enim legitime concedi, nisi quia expedit reipublicae personis, aut rebus, quibus conceditur bene esse. Sic illis conceditur qui de republica sunt bene meriti, aut de quibus speratur, quod sint bene merendi: interest quippe, ut remunerentur bene meriti, et ut provoce ntur alii ad bene merendum. Sic conceditur iis, qui alias opprimerentur occasione legis vel quorum oppressionis periculum metuendum esset, quales sunt pupilli et vidua: nam interest reipublicae, ut nemini fiat iniuria. Sic privilegium conceditur iis, qui sunt Dei ministri: interest quippe reipublicae deferre aliquem cultum Deo in ministrorum suorum veneratione; neque vero privilegium alia ratione dicitur vim legis habere, quia licet immediatus eius finis sit bonum privatorum, mediatus tamen est bonum communitatis. — Quam utique veritatem docent omnes SS. Patres quotquot de privilegiis mentionem fecerunt: significaverunt enim ideo esse retinenda et conservanda, quia non erant noxia communi bono, quin potius utilia, utpote quibus honor exhibetur bene merito, vel quies procuratur, vel impeditur oppressio. S. Greg. lib. 2. Epistolarum Epist. 39. quae est Dominico Carthaginensi Episcopo de Ecclesiasticis privilegiis: Quod vestra Fraternitas scribit, huc postposita dubitatione teneat, quia sicut nostra defendimus, ita singulis quibusque Ecclesiis sua iura servamus, nec cuilibet favente gratia ultra quam meretur, impertior: nec ulli hoc, quod sui iuris est, ambitu stimulante derogo, sed fratres meos per omnia honorare cupio, sicque proprio honore singulos subduco, dummodo non sit, quod alteri iure abstrahi possit opponi. Et lib. 7. Epist. 33. Certae nimis, et contra Sacerdotale constat esse propositum, velle cuiuslibet Monasterii privilegia olim indulta confundere, et ad irritum, quae sunt pro quiete disposita, deducere. — Quando vero aliqua abolenda esse dixerunt, vel minime concedenda, de iis locuti sunt quae in bonum publicum non cedunt, sed privatorum commodis solum lavant. Sic S. Bernardus lib. 3. De Consideratione, cap. 1. Murmur audio, et querimoniam Ecclesiarum, truncari se conquerunt, ac demembrari; et nullae rei paucae admolumentum sunt, quae plagam istam aut non doluerunt, aut non timeant. Quaeris quam? Substrahuntur Abbates Episcopis, Episcopi Archiepiscopis, Archiepiscopi Patriarchis seu Primatibus, bona ne species haec? Verum si excusare valent erit opus. Et postea; Nolo autem praetereas mihi fructum emancipationis ipsius: nullus est enim, nisi quod inde Episcopi insolentiores, Monachi etiam dissolutiores fiant. Et rursum: Quid, inquis, prohibes dispensare? Non, sed dissipare. Non sum tam rudis, ut ignorem positis eos dispensatores, sed in aedificationem, non in destructionem. Deinde quaeritur inter dispensatores, ut fidelis quis inveniatur. Qui necessitas urget excu- bilis dispensatio est: ubi utilitas provocat, dispensatio laudabilis est. Utilitas, dico, communis, non propria; nam cum nihil horum est, non plane fidelis dispensatio; sed crudelis dissipatio est.

Conclusio prima. — PRIVILEGIUM RECTE DESCRIBITUR: LEX AB IURE COMMUNI EXIMENS, ET IUS ALIQUOD PRIVATUM, SED SPECIALE, ET FAVORABILE CONCEDENS: VEL ALITER: PRIVILEGIUM EST LEX PRIVATA SPECIALE ALIQUID INDULGENS: VERBO, VEL SCRIPTO, ET CONCESSUM AB EO, QUI AUCTORITATEM HABET LEGES CONDENDI.

Explicatur haec definitio. Primo quidem dicitur Lex: tum quia conceditur stabiliter per modum legis: unde non expirat cum morte concedentis, sicut praeceptum vim obligandi deperdit in morte praecipientis: tum quia per modum legis dirigit et ordinat eos, quibus conceditur; prohibetque, ne aliquid contra concessum intentetur. — Additur privata, quo a lege distinguitur: haec enim ad omnes generaliter subditos, illud autem ad privatas dumtaxat personas spectat; nempe vel familiae, vel personae et successoribus, sive communitati, puta religioni, provinciae, regno, et cuivis alteri parti communitatis subditae legislatori conceditur; non autem toti ipsi communitati: unde dicitur privilegium respectu eorum, quibus non est commune. — Subditur speciale aliquid indulgens, est enim privilegii vis et natura, ut per illud aliquid speciale ultra ius commune privilegiato concedatur. Denique dicitur verbo, vel scripto: sicut enim non est de essentia legis, quod sit scriptis exarata, ita nec ad essentiam et valorem privilegii scriptura necessaria est: sed sicut lex potest verbo, vel scripto constitui, ita et privilegium. Unde in Clementina Dudum de sepulturis, ait summus Pontifex: Vos universa privilegia, gratias, indulgentias verbo, vel scripto, sub quarumcumque forma, vel expressione, seu conceptione verborum a nobis, vel Praedecessoribus nostris Romanis Pontificibus, cuiuscunque ordinum praedictorum quatuor Mendicantium concessa etc. Nihilominus ad fidem in iudicio faciendam necessarium est ut privilegium scriptura evalueatur, quando non est consuetudine acquisitum, prout instar aliorum iurium ac honorum acquiri potest. Unde Leo IV. concessit Fratribus Minoribus, ut possint uti in foro conscientiae tantum omnibus concessis a sede Apostolica, sive per Bullas, aut Brevia, aut viva vocis oracula, prout in libris Ordinis reperiuntur. Est aliud privilegium Iulii II. concessum Augustinianis Bulla Nihil ordo, in Bullario Rodriguez, qua proprio motu, et certa scientia concessit eisdem, et consequenter caeteris Mendicantibus, seu in eorum privilegiis communicantibus. Quod quaecunque eis emerserint, sive per bullas, sive per communicationem, sive sint facta in forma Brevis sive per supplicationem evaserint, in quibus placuit, ut signatura sola sufficeret, eadem omnino vim et efficaciam habeant, tam in iudicio, quam extra iudicium, ac haberent si plumbeo sigillo essent obsignata. — Denique sequitur concessum ab eo, qui auctoritatem habet leges ferendi: quicumque enim supremam auctoritatem obtinet in subditos, eisque legem statuere ac praescribere potest, etiam potest eorum aliquibus id concedere, quod iure communi non haberet. Ut autem licite concedat, iusta causa requiritur: non vero ut valide: siquidem pro sua auctoritate legislator potest, quem voluerit, ab obligatione communi eximere.

Conclusio secunda. — PRIVILEGIUM SUPRA DESCRIPTUM VARIAS IN SPECIES DIVIDITUR.

Primo namque distribuitur in reale et personale. Reale est, quod conceditur directe et immediate alicui rei, muneri, vel conditioni distinctae a persona, ut causae piae, praedio, Monasterio, Ecclesia etc., vel statui Clericali, muneri Episcopali, officio praesidis, conditioni pupillorum, Scholasticorum etc.; haec enim privilegia conceduntur personis, non tam ratione sui, quam ratione qualitatis in genere personarum repertae. Personale est quod immediate datur personae ratione sui, et ex intentione, ut ei provideatur; ut dum alicui conceditur, quod non solvat decimas, quod sit immunis a tributo, quod absolvere possit a reservatis etc. Insuper utrumque distinguitur in hoc, quod reale sit perpetuum, et duret cum re, officio, statu, dignitate, aut conditione, cui annexum est: personale vero tantum est ad tempus, extinguiturque, cum persona, cui conceditur, iuxta regulam I. Iuris in sexto, privilegium personale personam sequitur, et extinguitur cum persona. — Ut autem utrumque hoc privilegium distincte agnoscatur, attendi debet ad tenorem formulae, qua conceditur, eius praemium, item ad quem dirigatur, et similia; ut videlicet inde colligatur, an privilegium personale sit cum persona extinguendum, an reale, et tamdiu duraturum, quamdiu ipsa res, cui cohaeret, permanet. Hinc privilegium datum certae communitati tamdiu durat, quamdiu censetur illa eadem communitas permanere, quamvis ex uno loco in alterum migret: manet enim idem corpus politicum, cui potius, quam loco censetur superior privilegium affixisse. Similiter quando privilegium conceditur loco, v. g. templo, non perditur per templi destructionem, nisi fiat auctoritate legitima: secus est si casu, vel ab hostibus destruatur: tunc enim restaurato templo privilegium perseverat.

Dividitur secundo in privilegium gratiosum, remunerativum, et conventionale. Gratiosum est, quod datur gratis sine ullis meritis privilegiati, vel parentum, aut aliorum ipsi communicatis, quibus privilegium ut merces respondeat, et non solum ut motivum, vel occasio dandi. Remunerativum est, quod datur in praemium meritorum privilegiati, aut aliorum ipsi communicatorum. Conventionale, quod datur pacto seu conditione interveniente, ratione cuius privilegiatus censetur emere, vel recompensare privilegium.

Dividitur tertio in locale, et generale: illo uti licet ubique; isto nonnisi in loco, pro quo concessum est: ut esus carnium in Francia diebus aliquot Sabbati, et lacticiniorum in Quadragesima. Quando autem sit locale, cognoscitur, vel quia id exprimitur in privilegio; vel quia ex causa particulari concessionis satis colligitur, ut esus lacticiniorum in Quadragesima, ubi deest copia olei, et piscium: vel quia concedens habet iurisdictionem limitatam ad aliquod territorium, extra quod non potest dispensare contra leges alterius territorii. Si tamen habet facultatem dispensandi in iure communi regni, vel Ecclesiae, et privilegium sit tantum contra illud ius commune, valet ubique dispensatio: atque ita v. g. dispensatio habendi simul plura beneficia facta a Legato, valet etiam extra Legati territorium.

Dividitur quarto in favorabile, et odiosum: favorabile est illud, quod nemini affert incommodum, cuiusmodi est privilegium audiendi

Missam tempore interdieti; esendi butyrum et lacte in Quadragesima; faciendi testamentum sine solemnitate iuris, etc. Odiosum illud est, quod licet taceat privilegiato, alteri tamen simul nocivum est, quale est privilegium, quo quis capax redditur ad habenda plura beneficia.

Dividitur quinto in affirmativum, et negativum: affirmativum illud est, quo facultas aliquid faciendi conceditur; negativum, quod dat facultatem ad aliquid omittendum.

Dividitur sexto, ratione modi, quo conceditur, in privilegium concessum ad petitionem, seu instantiam privilegiati, et in id quod tribuitur motu proprio, et ex sola liberalitate et beneplacito concedentis; quod utique discerni potest tum ex praemio concessionis, in quo solet supplicatio narrari, si praecesserit: tum praecipue ex ipsa forma concessionis, in qua solet exprimi, quando proprio motu est facta per clausulas: Motu proprio, non ad instantiam alicuius, ex mera nostra liberalitate, aut his aequivalentes. Quod dum non satis exprimitur, censetur privilegium datum ad petitionem iuxta c. Si motu proprio, de praebendis in VI. — Inter has privilegii concessiones variae sunt differentiae. Primo, quod concessum ad instantiam partis non sit adeo voluntarium et liberale, sicut concessum ex motu proprio: et proinde hoc, quantum patitur verborum proprietas, est ampliandum; quod non habet ita privilegium concessum ad petitionem. Secundo, quod aliquando, qui petiit privilegium, cogatur uti privilegio petito: si vero illi concessum fuerit motu proprio, non potest cogi, ut illo utatur, quando sibi minus utile videretur. Tertio, quod privilegium ad petitionem interdum sit subreptitie impetratum, adeoque nullum: at clausula motus proprii tollit subreptionem; licet ex alio capite possit subinde esse nullum. — Est etiam alius modus concedendi privilegium, nempe ad instar alterius privilegii, quo fit, ut per eam concessionem tribuatur omnis favor et gratia cum iisdem extensionibus et limitationibus, quae continentur in alio privilegio, ad cuius instar conceditur. Sciendum tamen est, quod ubi augetur privilegium exemplare, non propterea augetur privilegium ad instar, nec uno revocato, aliud censetur revocari; quia privilegium ad instar conceditur ad imitationem alterius privilegii considerati in statu, in quo est privilegium exemplare, ad cuius instar aliud conceditur: qua semel facta concessione, privilegium ad instar fit distinctum et absolutum privilegium proprium illi cui concessum est.

Conclusio tertia. — PRIVILEGIA VIGERE ET CESSARE POSSUNT VARIIS MODIS.

Prima pars fit evidens; vigent enim privilegia primo quantum ad tempus determinatum; dum videlicet tantum pro certo tempore conceduntur, ut dum conceditur alicui facultas edendi carnes tempore unius, aut alterius dumtaxat Quadragesimae. Secundo tamdiu vigent, quamdiu vivit persona, cui conceditur ad vitam, si sit privilegium personale, nec revocetur a concedente; vel quamdiu communitas, cui tribuitur, aut res cui annectitur, perseverat, si sit privilegium reale aut commune; dummodo non revocetur, nec a communitate illi privilegio renuntietur. Tertio denique tamdiu vigent privilegia, quamdiu aliqua non occurrunt causae eorum cessationis; quarum praecipuae sunt sequentes.

Primo censeri potest desinere privilegium per cessationem causae ob quam conceditur; nam cessante causa, cessat effectus; cum enim privilegium concedatur a Principe propter usum, non minus honestam causam requirit privilegii usus, quam ipsius concessio; quod utique constat lege Pandectarum II. De fide-iussoribus, in qua dicitur: quod qui pervenit ad statum, in quo incipere non posset, in eo remanere non potest, seu ut ibidem habet glossa, quod impedit ad faciendum, destruit etiam iam factum: ergo eadem causa requiritur in usu, qua in concessione; subindeque si absente causa non potuisset licite concedi privilegium, eadem pariter absente non potest licitus ac legitimus illius usus perseverare. Hine ex cap. Tua, de Clericis non residentibus, statuitur, quod privilegium indultum Canonicis, ut absentes ratione studiorum percipiant fructus praebendarum suarum, cessat dum studiis amplius non incumbunt. — Idem tamen nihilominus haec sententiam sic esse intelligendam: primo nisi privilegium vel dispensatio concedatur ob vitandum aliquod morale periculum: hine foemina, cum qua dispensatum fuit in voto castitatis propter morale periculum incontinentiae, non cessat hoc dispensationis privilegium cessante ipso periculo, vel ob senilem aetatem, vel ob diuturnam et gravem infirmitatem, vel alias ob causas. Secundo cessat privilegium, cessante causa, nisi illud sit de re,quam Princeps etiam sine gravi causa honeste concedere potest, cuiusmodi est privilegium de anticipando Missae sacrificio ante auroram ob legitimas causas; hanc enim concessionem quaecunque etiam levis causa honestare potest; subindeque licet non adsit gravis causa, qui tali privilegio donantur, ii licite possunt uti.

Secundo, privilegium amittitur per renuntiationem expressam et externam privilegiati; quia beneficium privilegii non est coactum respectu illius, cui conceditur, nec tribui debet ipsi invitito; quippe cum in eius gratiam, non in gravamen conferatur; ideoque potest illi renuntiare. Hine persona privilegiata potest renunciare privilegio personali, et communitas aliqua resignare privilegium commune sibi concessum; nullus autem privatus privilegiatus renunciare potest privilegio communitati, vel statui suo concesso. Atque ita Clericus non potest renunciare privilegio Canonis et Fori: nec Religiosus privilegiis Religionis; nec Episcopus privilegiis Ecclesiae communibus, aut ordinis Episcopalis. Praeterea ad renunciandum, non sufficit actus internus, sed debet exterius manifestari, et acceptari a concedente privilegium, vel a tertio, cuius interest; alioqui renuntiatio privilegiarii potest ab ipsomet revocari; neque ipsum obligat ad non utendum privilegio.

Tertio, privilegia cessant per non usum seu desuetudinem, aut per usum contrarium; quando scilicet sunt odiosa, et redundant in gravamen, et quasi servitutem aliorum. Sic expressa lege de nundinis statuitur, ut privilegium nundinarum per non usum decennio amittatur. Ratio est, quia praescriptio aeque locum habet contra eiusmodi onera et servitutes, ac contra quasvis alias. Si vero privilegia sint mere favorabilia, et non cedant in praefudicium aliorum, non amittuntur per praescriptionem; quia neque ipse privilegiarius contra seipsum praescribere potest; nec alii contra ipsum, quia ipsorum nihil interest. Adverte autem, quod ad praescriptionem privilegii contra laicos requiritur spatium decem annorum inter praesentes, ac viginti inter absentes. Contra Ecclesiam non praescribitur nisi spatio quadraginta annorum, et contra Ecclesiam Romanam spatio centum annorum. Contra Monasteria autem, personas, aut alia bona Religiosorum iure communi quidem necessaria est praescriptio quadraginta annorum: ex Privilegio autem Eugenii IV. requiruntur sexaginta anni. Imo ex quadam alia concessione facta monasterio Benedictinorum S. Pauli extra muros Romae (cum quo Monasteria, et consequenter alii Ordines communicant) requiruntur centum anni, ut videre est apud Rodriguez Tom. 3. qq. Reg. qu. 35. art. 2.

Quarto, amittuntur privilegia per delictum ipsius privilegiati; quod duplex esse potest: unum non pertinens ad usum Privilegii, et tale delictum non tollit privilegium, nisi in casibus in iure expressis; quo pacto clericus mercaturam exercens, perdit privilegium clericale fori, cap. ultimo De vita, et honestate Clericorum: alterum pertinens ad usum privilegii, idest, abusus privilegii, vel per excessum facultatis concessae, vel sumendo inde occasionem licentius vivendi, liberiorisque peccandi, praecipue cum scandalo et detrimento boni communis: Hinc privilegium meretur amittere, qui permissa sibi abutitur potestate, ut dicitur dist. 74. cap. Ubi.

Quinto, si privilegium sit mere gratuitum, et consistens in mera potestate aliquid agendi, vel non agendi contra commune ius, semper est ad Principis nutum, etiam sine causa, valide revocabile; quia Princeps, qui abstulit praeceptum commune per concessionem privilegii, potest iterum illud imponere: et talis privilegii concessio non est acquisitio alicuius dominii, sed dispensatio quaedam in iure communi, quae semper pendet a Principis voluntate. Dixi licite revocabile, quia ut talis revocatio honeste, et decenter fiat a Principe, aliquam causam requirit. Decet enim concessum a Principe beneficium esse mansurum, ut habetur regula 16. De regulis iuris in sexto. Si vero privilegium non sit pure gratuitum, sed onerosum, ut privilegium remunerativum, et conventionale, est per se irrevocabile, quia iure naturali tenetur Princeps servare pacta, etiam cum subditis. Per accidens tamen, sicut potest privare subditos aliis bonis, quando necessitas boni communis id postulat, ita etiam potest eos privare concessis antea privilegiis. Potest enim per ius altum de illis iuribus aeque ac de aliis bonis inferiorum disponere, quantum exigit necessitas boni communis. Debet tamen aliter compensare hanc privationem, si potest. — Hic autem adverte privilegia Regularibus Mendicantibus a sede Apostolica concessa, esse remuneratoria; eo quod videlicet, ut loquitur Pius V. Bulla: Et si mendicantium ordines in principio, pro suis sanctis studiis, honestisque laboribus, proque salute animarum at Apostolicae sedis cuius continue pacem, et dignitatem ordines ipsi fortiter tutati sunt, tam spiritualia, quam corporalia subsidia, ornamenta quoque susceperint, et accipiant. Similiter alii Pontifices amplissima merita, uberrimosque fructus, quos in Dei Ecclesiae continue deferunt. Prout de Ordinibus Praedicatorum, et Minorum loquitur Sixtus IV. in Bulla aurea quae est 20. in Bullario Rodriguez, ubi haec ipsa merita et fructus miris laudibus praedicat) pro motivo concedendi privilegia proferunt. Unde etsi absolute a Pontificibus revocari possint, ad licite tamen et rationabiliter revocandum gravis et urgens causa requiritur, quod tamquam ex communi sententia tradit Passaeus in supplem. V. privilegiorum num. 16. — Notandum insuper, privilegia non censeri esse revocata, nisi sufficienter et expresse eis derogetur; idque non solum si non contineantur in corpore iuris, quia praesumitur Princeps ignorare: adeoque non revocare, quando non facit de illis mentionem, iuxta cap. 1. De constitutionibus, n. 6; sed etiam si contineantur in iure communi, quod Princeps praesumitur scire: nam nihilominus generi per speciem derogatur, etsi species praecedat. Imo privilegiis generaliter revocatis, non censentur revocari illa, quae sunt in corpore iuris, ut recte inter caeteros docet Suarez lib. 8. cap. 38. num. 1. quia privilegia iuri communi inserta tamquam Canones et leges communes, earundem conditiones participant. Quod si privilegium sit concessum in Concilio Generali, debet etiam specialiter ei derogari, ut censeatur revocatum, ut tradit Covarruvias, Menochius, Sanchez, et alii passim, ut notat Herinx.

Quaeres 1. Quid sentiendum sit de communicatione, et confirmatione Privilegiorum praesertim Regularibus concessorum?

Respondeo 1. Religiosos Mendicantes habere plenissimam inter se communicationem privilegiorum; imo etiam communicare privilegiis concessis aliis ordinibus non mendicantibus, ut constat ex plurimis summorum Pontificum declarationibus; maxime vero in favorem Seraphici nostri Ordinis factis; quod praecipue apparet ex Bulla secunda Clementis VII. in qua motu proprio, et ex certa scientia tribus Ordinibus sancti Francisci communicat omnia indulta, gratias, indulgentias, et alia quaecumque privilegia concessa, aut concedenda quibuscumque Ordinibus tam mendicantibus, quam non mendicantibus, perinde ac si eis specialiter concessa fuissent. Qua utique Bulla confirmata est a Paulo IV. Pio IV. Pio V. Gregorio XII. Sixto IV. et aliis summis Pontificibus.

Respondeo 2. Privilegia Regularibus concessa, maxime vero nostro Seraphico Ordini, a plurimis Pontificibus ante et post Conc. Trident. fuisse confirmata, ita Sixtus V., qui per Apostolicam ait: praeterea Gregorio XII. Sixto V. Clemente VIII. et Paulo V. et generaliter omnia Privilegia omnium Mendicantium Ordinum confirmavit Pius V. Bulla, Etsi mendicantium ordines. Cui in hac parte non derogant alia Pontificum Concilio Tridentino posteriorum bullae privilegiorum confirmativa, in quibus additur clausula, In his, quae non adversantur Decretis Concilii Tridentini: nam, ut plurimi Auctores observant, clausula ista non intelligitur de omnibus privilegiis, quo modo contrariis Concilio Tridentino, sed tantum de iis, quae formaliter ipsi contradicuntur, quaeque Concilium ipsum expresse et signanter revocat. — Nec obstat quod Concilium Trident. Sess. 25. cap. 22. De Regularibus decernat, Quod omnia et singula in superioribus Decretis contenta observari sancta Synodus praecipit, non obstantibus privilegiis quibuscumque verborum formulis conceptis: nam loquitur Concilium de Decretis istius Sessionis dumtaxat, ut satis colligitur ex textu, et aliis circumstantiis: imponit enim coronidem Sessioni, dicens: Haec omnia et singula in superioribus decretis (non ait sessionibus) contenta, etc. Quod insuper constat, nam si alia fuisset Concilii mens, haud dubie statuisset derogationem ad calcem totius Concilii, seu sessionum omnium. Quod utique cum non fecerit Concilium, inferendum est illam derogationem factam privilegiis tantum spectare ad ea privilegia, quae decretis praefatae sessionis 25. formaliter adversabantur.