Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Cum potissima legis cuiusque virtus et ratio in obligatione ad aliquid sectandum vel declinandum consistat, recta iustaque dicendi methodus exigit ut post delineatam legis Naturae essentiam, nunc eiusdem vim obligandi declaremus: quod utique sequentibus in Quaestionibus praestabimus; quarum Prima aperiet circa quam materiam Lex Naturae sese extendat: Secunda, qualiter ad ipsius praecepta implenda homines teneantur et obligentur.

Certum esse materiam Legis Naturalis id omne reputari, quod lumen naturale iudicat, et indicat ex se necessarium esse, vel consentaneum naturae rationali: lex enim naturalis iuxta communissimam Theologorum doctrinam in hoc potissimum a lege positiva distinguitur, quod illa sit de necessariis ex natura rei ad honestatem creaturae rationalis; ista vero de necessariis solum ex voluntate Legislatoris. Unde non solum prima morum principia, sed etiam conclusiones practicae ex eis evidenter deductae spectant ad legem naturae, ut recte docet Doctor in 3. dist. 37. n. 6. Dico, inquit, quod aliqua possunt esse de lege Naturae dupliciter: uno modo tamquam prima principia practica nata ex terminis, vel conclusiones necessario sequentes ex eis: et haec dicuntur esse strictissime de Lege Naturae. Tam enim huiusmodi conclusiones sunt necessariae creaturae rationali, quam principia ex quibus deducuntur; siquidem destructa conclusione, ruit pariter principium, iuxta modum argumentandi ab opposito consequentis. Quapropter merito Apostolus ad Rom. 2. generaliter sub Lege Natura comprehendit ea omnia quae gentes naturali instinctu iudicant esse bona vel mala, seu facienda vel fugienda. Certum ergo esse debet id omne ad legem naturae spectare, quod naturale lumen iudicat naturam rationalem decere aut dedecere. Quaenam autem specialiter ad ipsam legem pertineant, non ita certum.

Notandum 2. Leges et praecepta naturae non tantum spectari debere respective ad ipsam naturam secundum naturalem suum statum consideratam, sed etiam respectu eiusdem, ut elevatur ad statum supernaturalem, et fidei lumine illustratur. Cum enim ingenitum naturae lumen dictitet universim id quod ipsi naturae conveniens est, decenter sectandum esse; cumque natura rationalis non solum in finem ab Auctore naturae praefixum, sed etiam ad finem ab ipsomet Deo ut auctore gratiae determinatum per media convincentia deduci possit: inde fit quod praecepta Legis naturae insinuent et indicent omnem finem ipsi naturae debitum decenter esse sectandum. Hinc posita institutione Sacramentorum v. g. quibus finis supernaturalis possit obtineri, Lex naturae, quae universim dictitat finem per media decenter applicanda esse consequendum, dictitat pariter Sacramenta non esse indigne recipienda, nec irreverenter tractanda. Licet enim haec et similia praecepta vocentur interdum supernaturalia, quia nempe ad finem supernaturalem ordinantur, sunt tamen revera connaturalia naturae rationali elevatae ad statum gratiae, et ordinatae ad finem supernaturalem, et ut sic distinguuntur contra praecepta positiva: nam recta ratio fide illustrata iudicare potest, etiam seposita omni particulari superioris ordinatione, Sacramenta non esse indignis administranda, nec indigne tractanda. Unde ad dignoscenda praecepta Legis naturae, quatenus contra praecepta legis positivae distinguuntur, attendi debet lumen naturae non solum in statu naturali consideratae, sed etiam ut elevatae ad statum gratiae, et ut fidei lumine illustratur.

Notandum 3. Maxime controversiam moveri de actibus virtutum, et praeceptis Decalogi, an videlicet circa illa lex nativa versetur veluti circa materiam sibi convenientem, et propriam, ita quod seclusa quavis Legislatoris ordinatione positiva, haec per lumen naturale dictitentur esse sectanda, et implenda tamquam convenientia naturae rationali. Cum autem virtutes duplicis sint generis, quarum aliquae sunt necessariae ad hominem debite instituendum in his quae ad statum naturalem spectant, quae ad probe regulandam triplicem eius inclinationem, qua fertur vel ad sui ipsius conservationem, vel ad speciei suae propagationem, vel ad societatem debite cum superioribus, paribus, et subditis ineundam: alia vero quae non sint ita necessariae, sed tantum cadant sub consilio, opera supererogationis dicuntur; moveretur quaestio qualiter circa eas Lex naturae occupetur. Cum pariter praecepta Decalogi sint duplicis tabulae, et aliqua ad Deum spectent, qualia sunt tria praecepta primae tabulae, alia vero ad vitam debitae instituendam respective ad homines, difficultas pariter movetur, an omnia haec utriusque tabulae Decalogi praecepta spectent ad materiam Legis naturae.

Quaeritur tria hic maxime supersunt determinanda: Primum, an omnis virtutum actus spectet ad legem naturae. Secundum, an lex naturae non solum entitatem actus virtutis praecipiat, sed etiam modum quo elici debeat. Tertium denique, an, et qualiter omnia Decalogi praecepta ad ipsam naturae legem spectent.

Conclusio prima. — Lex naturae versatur circa omnes actus virtutum in communi consideratos: si vero spectentur in particulari, non omnes sunt de lege naturali. Haec duas partes complectitur, quarum

Probatur prima: Id omne spectat ad legem naturalem, ad quod homo secundum naturam suam inclinatur: atqui homo naturaliter inclinatur ut secundum virtutem agat: nam unumquodque inclinationem habet naturalem secundum quod sua propria forma exigit, sicut ignis ad calefaciendum naturaliter inclinatur; propria autem forma, quae est anima rationalis, exigit ut homo secundum virtutem operetur. Atque hinc est quod S. Damascenus dixit, virtutes esse homini naturales.

Secunda pars pariter probatur; quia multa ab homine efficiuntur secundum virtutem ad quae natura non inclinat primo, et per se, sed ea homines per rationis inquisitionem invenerunt quasi ad bene, et quiete vivendum accomodata: aut si ad ea natura primo inclinat, ad quae tamen non inclinat praecipiendo, quales sunt aliqui actus virtutis.

Obicies contra primam partem nostrae propositionis: actus virtutum qui sunt tantum de consilio non sunt de Lege naturali, cum non sint in praecepto: ergo falsum est omnes actus virtutum esse de lege naturali. Item, actus virtutum supernaturalium non sunt de lege naturali; natura enim nihil dictat de operibus supernaturalibus. Item, sequeretur ex hac parte nostrae propositionis non posse constitui inter ea quae primum aliquid est praeceptum lege humana, pertinet ad genus virtutis, adeoque, si vera sit nostra doctrina, est de lege naturae. — spondeo ad primam partem, actus virtutum de consilio tantum esse de lege naturali, si spectentur in universum: non vero si considerentur in particulari: at quae in universum spectantur, ut sic, non cadunt sub praeceptum, sed tantum quae in particulari; nihil enim praecipitur, nisi quod est faciendum: res vero in universum faciendae non sunt, sed solum res in particulari. Unde aliud est rem esse de lege naturali, et aliud est eam esse de praecepto legis naturalis; quemadmodum consilia Evangelica sunt quidem de lege Evangelica, non tamen sunt de praecepto ipsius Evangelicae legis. Ad secundam partem dico Conclusionem maxime intelligendam esse de virtutibus naturalibus. Si autem etiam ad virtutes supernaturales extendatur, dico quod natura dictat de illis, si non immediate, saltem mediate et confuse, in quantum dictat de fine ultimo, qui est clara et intuitiva Dei visio, ad quam actus virtutum supernaturalium ordinantur tamquam media ad finem. Ad tertiam dico, discrimen esse inter legem naturalem, et humanam, quod quae sunt de lege humana, si considerentur in universum, sunt de lege naturali, et nullo modo si considerentur in particulari: nam, ut ait Aristoteles 5. Ethic., cap. 7. Ius naturale eandem vim habet apud omnes, et non quia videtur, vel non videtur: ius autem positivum est, quod a principio nihil refert sic, vel aliter fieri: postquam vero statutum est, multum refert: quare vim omnem habet ex impositione. Unde dico ea quae sunt de lege naturali tantum esse in duplici differentia: quaedam enim sunt necessaria adeo ad finis consecutionem, ut eorum necessitas sit omnibus evidens: qualia sunt haec praecepta, non esse mentiendum, non esse adulterandum. Alia vero sunt necessaria quidem, sed eorum necessitas non est omnibus evidens; indigent vero declaratione, et accurata industria, v. g. talem contractum esse usurarium: alia autem sunt quae conducunt ad finem, sed non sunt necessaria, et pro diversitate temporum ac regionum variantur: et haec sunt de Lege naturali in universum: sed non sunt de lege naturali in particulari.

Obicies contra alteram nostrae Conclusionis partem. Primo, Lex naturae praecipit ut obediamus superioribus: ergo cum Christus sit superior, lex naturae praecipit ut ei obediamus; subindeque omnia praecepta a Christo Domino instituta censeri debent esse de lege naturae. Insuper, quemadmodum potentia visiva percipit omnes colores, ideo inclinatur ad videndos omnes colores, sive illi sint a natura, sive ab arte, sive a naturali facultate producti: pari ratione, si, ut dictum est in priori parte Conclusionis, natura inclinat ad actus virtutum generice spectatos, et quatenus actus virtuosi sunt, etiam inclinabit ad illos actus virtutis a quocumque, et quomodocumque virtutes istae praecipiantur aut consulantur. —

Respondeo ad primum, concedo antecedente, et prima consequentia, negando secundam: nam praecepta ex quo sunt a Legislatore mediante aliquo iudicio et ordinatione voluntaria, non censentur esse de lege naturae, si in particulari considerentur. Ad secundum, nego consequentiam; quia colores quicumque continentur intra latitudinem obiecti visus; adeoque per se spectant ad potentiam visivam, ac subinde illa ad ipsos conspiciendos per se ordinatur; actus vero virtutum supernaturalium non continentur intra genus naturale, neque ratione naturali comprehenduntur; subindeque mirum non est si illi sub naturae praeceptis non cadant.

Obicies 3. contra utramque partem Conclusionis: Non omnia peccata sunt contra legem naturae: ergo neque omnes actus virtutum etiam naturalium, tam in communi quam in particulari, ad legem naturae pertinent. —

Distinguo antecedens: non sunt contra legem naturae quatenus tantum consideratur secundum rationem animalis, et prout communis est omnibus animalibus, eo scilicet modo quo masculorum concubitores dicuntur peccare contra naturam, concedo: non sunt contra naturam, quatenus est rationalis, et prout sequitur dictamen rectae rationis et lumen naturale dictantis quae hominem decent aut dedecent, nego. Sciendum enim est, ut supra diximus, tres in homine gradus distingui: nempe entis substantialis et viventis, animalis sentientis, et rationalis ac sociabilis; ex quibus sequuntur diversae hominis inclinationes ad varia bona. Hinc fit quod homo spectatus secundum primum gradum dicitur peccare contra naturam, vel dum seipsum interficit, vel quando alimenta necessaria sibi denegat; nam, ut ait Tullius, cap. 1. De Off. Principio generi animantium omni est a natura tributum, ut se, vitam, corpusque tueatur. Spectatus vero secundum gradum animalis viventis, et quatenus ordinatur ad conservandam suam speciem modo decenti, toties dicitur peccare contra naturam, quoties admittit nefanda crimina sodomiae, bestialitatis, etc. quae contra legitimam hominum propagationem pugnant. Denique spectatus homo secundum gradum rationis, quaelibet peccata dicuntur esse contra naturam hominis, quia contrariantur rationi ac ingenito lumini naturali dictitanti quid sectandum quidve fugiendum sit. Duo tamen prima genera peccatorum maxime dicuntur esse contra naturam, quia nempe horrendum est ac nefandum admittere id a quo bruta ipsa abhorrent.

Conclusio secunda. — Lex naturalis inducit ut actus praeceptus virtutis fiat voluntarie, cum praevia cognitione praecepti, et quod ordinetur ad finem honestum, et decenter fiat. Haec conclusio tres maxime partes complectitur, quarum

Probatur prima: Lex naturalis directe respicit actum humanum: sed actus non potest esse humanus, nisi fiat voluntarie, ac subinde sit liber: ergo talis modus agendi respicit ipsam legem naturalem. Hinc sequitur quod defectu huius conditionis non satisfacit proprie praecepto iustitiae, seu misericordiae, qui in ebrietate, aut aliunde praepedito usu rationis rem alienam restituit, vel dat eleemosynam extreme indigenti; nam qui involuntarie opus legis facit, licet illam servare videatur, nihilominus praevericator est legis, ut docet S. Augustinus lib. 2. contra duas epistolas Pelagii c. 9. affirmans quod ubi fit bonum non amore iustitiae, sed timore poenae, ita ut timor sit ita servilis, ut habeat coniunctum affectum non faciendi opus praeceptum, si delinquenti poena non esset infligenda; ille, inquam, legi non satisfacit, nec bonum exequi censetur. — Qui tamen ita restitueret aut eleemosynam conferret, non teneretur iterum eleemosynam aut restitutionem facere; eo quod materia praecepti sublata sit, altero recipiente quod suum est, et pauperis necessitate sublevata.

Patet etiam secunda pars; nam ut actus sit revera actus virtutis et humanus, non solum debet esse voluntarius, sed etiam cum advertentia et deliberatione elicitus: talis autem esse nequit absque praevia aliqua praecepti notitia. Attamen existimarem non absolute requiri ad implendum naturae praeceptum, quod illud sit in particulari distincte cognitum; ratio est, quia lex nihil aliud imperat, quam ut actus fiat: unde si contingat aliquem voluntarie dare eleemosynam alicui pauperi extreme indigenti, et consequenter eo tempore quo praeceptum naturale obligat, licet ille qui facit eleemosynam, illam necessitatem, et obligationem non agnoverit, revera satisfacit praecepto; ita quod postmodum ubi hanc obligationem compertum habebit, non teneatur iterum dare eleemosynam. Similiter etsi obligatio colendi Deum aliquo die, puta Missam audiendi, ignoretur ab eo qui tamen ipso die Missam audit devotionis causa, censetur praecepto satisfecisse, nec tenetur postmodum resciens obligationem praecepti, denuo Missam audire: quippe praeceptum tantum fert obligationem audiendi Missam, cui satisfecit ille Missam audiendo, etsi tale praeceptum non agnoverit.

Patet etiam tertia pars, nempe quod lex naturae inducat, ut actus fiat ob finem et motivum honestum: quia nativa lex ordinatur ad hominis perfectionem: at homo non censetur perfectus in operando, nisi agat ex motivo honestatis, et iuxta decentiam, et honestatem consentaneam suae naturae: igitur natura inducit ut opera taliter fiant. Non est tamen necesse quod taliter quis operetur ut naturae praecepta impleat: siquidem tenore praeceptorum nihil aliud habetur, quam quod praecipiatur actus honestus, puta sublevanda proximi necessitas per eleemosynam, et rem proprio domino restituendam: quae impleri possunt etiam ob finem non honestum; nam qui restituit debitum, naturale praeceptum restituendi servat, etiamsi id faciat modo indebito; et qui dat eleemosynam, naturale praeceptum misericordiae servat, etiamsi propter vanam gloriam eleemosynam ipsam largiatur. Hinc fit quod lex aliqua naturae possit impleri per actum indifferentem, quem cum aliunde nulla lex prohibeat, sequitur per ipsum aliquam naturae legem absque ullius alterius legis transgressione posse impleri: imo potest etiam impleri per actum ex circumstantia vitiatum, et per alterum naturae praeceptum prohibitum: sic v. g. aliquis satisfacit praecepto dandi eleemosynam aut honorandi parentes, etiam si id exequatur ob vanam gloriam, qui per alteram naturae legem prohibetur, ita quod, ut iam diximus, qui ita eleemosynam largitus est pauperi extreme indigenti, non teneatur ob aliud honestum motivum iterum eleemosynam tribuere. — Fateor tamen per actum vitiosum ex circumstantia revera non servari nec impleri totum ius naturae; nam hoc ius ab humano positivo in eo discrepat, quod humanum praeceptum ex integro servari possit per actum ex circumstantia vel fine vitiosum, quia illa malitia, qua tali actui inest, saepe non est contra aliquod praeceptum humanum, sed dumtaxat contra ius generale; quod cum ordinetur ad moralem hominis perfectionem, non solum intendit executionem illius quod facienda dictat recta, sed etiam modum, quo requiritur ut homo censeatur decenter operari.

Conclusio tertia. — Omnia Decalogi praecepta, si tertium de sanctificatione Sabbati excipias, pertinent ad legem naturae: non tamen eodem modo. Haec est Doctoris in 3. dist. 37. num. 6. et sequentibus, quantum ad tres suas partes, quarum

Probatur prima: Illud est de iure naturae ex Aristotele 5. Ethic., cap. 1. Quod ubique eam habet, et non quia videtur, vel non videtur: hoc est, vim habet ex natura rei, non autem quia voluntarie et arbitraria instituitur: atqui tale est ius quo omnia Decalogi praecepta, excepta speciali determinatione diei festi, observare tenemur; illud enim ius non provenit ex aliqua voluntaria et arbitraria institutione: alioquin non vigeret apud omnes Gentes: sed ex vi solius rationis naturalis obligat, ut patet de cultu Dei, et honore parentum frequentando, necnon et de homicidio, adulterio, et caeteris: ergo omnia praecepta Decalogi censenda sunt ad legem naturae spectare. Deinde, illa spectant ad legem naturalem, quae maxime naturam rationalem decent: sed talia sunt omnia Decalogi praecepta; quid enim hominem magis decet, quam debito cultu supremum suae formationis artificem, Deum nempe, necnon et eos colere a quibus vitam et naturam accepit? Quid tam congruum, tamque necessarium humanae societati ac tranquillitati, quam adulteria, furta, homicidia, et caetera huiusmodi, quae per Decalogi praecepta prohibentur, vitare ac fugere? Denique, in hoc lex naturalis a positiva discrepat, quod illa supponit in obiecto honestatem quam praecipit, et moralem deformitatem ac malitiam quam prohibet: haec vero non ita supponit in obiecto, quod praecipit aut prohibit moralem necessitatem agendi aut omittendi, sed illam inducit: illa quae praecipit, non sunt bona quia praecepta, aut mala quia prohibita; sed e contrario praecipit quia bona et moraliter necessaria ex natura rei, vel prohibet quia mala et naturaliter sunt indecentia ex se: quae vero per legem positivam praecipiuntur, sunt tantum necessaria moraliter, quia praecepta sunt; et quae per illam prohibentur sunt tantum mala et illicita, quia prohibita: sed omnia quae praecipiuntur vel prohibentur per Decalogum, excepta determinatione diei festi in Sabbato, sunt bona et honesta, vel turpia et indecentia ex ipsa natura rei, et seclusa quacumque lege positiva, ut constat in cultu Dei, honore parentum, homicidio, furto.

Patet etiam secunda pars, nempe quod cultus Deo maxime impendendus die sabbati non sit de lege naturae, seu ut inquit Doctor:

Tertium praeceptum quod est de sabbato est affirmativum tamquam ad aliquem cultum exhibendum Deo determinato tempore, et quantum ad determinationem huius temporis vel illius, non est de lege naturae stricte loquendo. Similiter nec ad partem negativam, quae includitur: qua scilicet prohibetur actus servilis pro tempore determinato, prohibens a cultu tunc exhibendo Deo: ille enim actus non prohibetur nisi quia est impediens vel retrahens ab isto cultu qui praecipitur.

Quibus Doctor primo supponit tria involvi in praecepto de Sabbato servando: Primum quod aliquis cultus Deo sit exhibendus determinato aliquo tempore; et quantum ad hoc, praeceptum illud est affirmativum, nec obligat ut omni tempore cultus aliquis positivus Deo exhibeatur. Secundum est, quod ille cultus Deo sit impendendus die Sabbati; et quantum ad hoc, praeceptum illud etiam est affirmativum. Tertium denique quod praereptum illud complectitur est abstinendum esse ab operibus servilibus illis diebus Sabbati; qua ratione praeceptum hoc negativum est; quia opera servilia in nulla diei Sabbati parte licet facere. Quibus praemissis, concludit hoc praeceptum quantum ad duo posteriora capita non esse de iure naturae strictissimo, atque adeo non esse indispensabile. Quod utique patet quantum ad primum caput: siquidem Ecclesia transtulit illam obligationem a die Sabbati ad diem Dominicam; quod certe non fecisset, si praeceptum de cultu Deo exhibendo die Sabbati fuisset de strictissimo iure naturae. Adde quod nulla possit assignari ratio quae urgeat ad exhibendum Deo cultum potius die Sabbati aut Dominica, quam die Veneris aut Iovis, si solum naturale lumen attendas. Ergo sicut non est praeceptum Deo cultum particularem exhibendi die Iovis aut Veneris ex dictamine luminis naturalis; ita etiam nec esset exhibendus die Sabbati aut Dominica, nisi positiva lex praeciperet Deum colendum die Sabbati aut Dominica: ergo hic cultus tali die exhibendus non est de lege naturae.

Patet etiam eadem veritas quantum ad secundum caput, nempe de abstinendo ab operibus servilibus illis diebus: tum propter rationes iam praemissas; tum quia, ut dixit Doctor, quatenus abstinere ab illis operibus est praeceptum, quatenus opera illa servilia removerent a cultu divino impendendo: ergo si non sit praeceptum strictissimi iuris naturae de cultu exhibendo Deo diebus Sabbati aut Dominica potius quam aliis diebus, non erit praeceptum talis iuris abstinere ab operibus servilibus illis potius quam aliis.

Quantum autem ad primum caput quod includit illud praeceptum, nempe quod cultus Deo sit specialiter impendendus aliquo determinato tempore potius quam in altero, sit de strictissimo iure naturae, nihil resolvit Doctor, sed re utrinque librata, dubius haeret.

Patet denique tertia pars Conclusionis, nempe quod omnia Decalogi praecepta non sint aeque de iure naturae: nam, inquit Doctor ibidem, ius naturae est duplex, nempe proprium, et strictum, quod obligat ad faciendum vel non faciendum independenter ab actu ullius voluntatis imperantis aut prohibentis; aliud vero strictissimum quod nullam omnino dispensationem admittere potest, qualia sunt duo priora praecepta primae tabulae; nempe solum Deum esse colendum, nec exhibendum cultum diis alienis; et divinum eius nomen non esse in vanum accipiendum; haec enim duo praecepta primae tabulae strictissime sunt de lege naturae; quia inquit Doctor num. 6. Sequitur necessario: si est Deus, est amandus ut Deus: et quod nihil aliud est colendum tamquam Deus, nec Deo facienda est irreverentia; et per consequens in istis Deus non poterit dispensare, ut aliquis possit licite facere oppositum talis prohibiti. Quasi diceret Doctor: notum ex terminis, quod nulla iniuria Deo possit irrogari citra culpam, quia evidens est non esse parentibus aut regibus aliisque superioribus exhibendam irreverentiam: ergo multo magis evidens est nullatenus inferri debere ullam irreverentiam Deo, qui est Rex Regum, et primus omnium hominum Parens.

Quantum autem ad praecepta secundae tabulae, fatetur quidem Doctor illa esse de iure naturae, non quidem strictissimo; quippe cum in ipsa cadere possit dispensatio. Alio modo, inquit n. 8. dicuntur aliqua esse de lege naturae, quia sunt multum consona illi legi, licet non sequantur necessario ex principiis practicis quae nota sunt ex terminis; et omni intellectui apprehendenti sunt necessaria nota: et hoc modo certum est omnia praecepta etiam secundae tabulae esse de lege naturae, quia eorum rectitudo valde consonat primis principiis practicus necessario notis. Quibus Doctor non asserit praecepta secundae tabulae non esse de iure naturae, ut volunt Suarez lib. 2. cap. 15. num. 8. et Salas disp. 5. sect. 9. n. 56. ac alii, qui ipsum Doctorem non ita recte intellexisse videntur; sed solum voluit Doctor, quod haec praecepta non sint de strictissimo iure naturae, eo modo quo duo priora primae tabulae: tertium enim est discrimen inter haec duo: praecepta secundae tabulae non sunt de iure naturae proprie, et non sunt de iure naturae strictissime. Primum negat Doctor, secundum affirmat; quod planius aperit infra, ubi quae dixerat, recolligens ait: Primo negatum est omnia praecepta secundae tabulae esse de lege naturae stricte loquendo. Secundo concessum est duo prima primae tabulae esse de lege naturae stricte loquendo. Tertio dubitatum est de tertio primae tabulae praecepto. Et quarto concessum est omnia esse de lege naturae large loquendo.

Duo maxime in hac Quaestione proponuntur discutienda: Primum, an lex naturalis obliget in conscientia ad implenda sua praecepta. Secundum, an obliget ut illa praecepta impleantur ob dilectionem Dei vel motivo divini amoris naturalis aut supernaturalis: quorum resolutio ut evidentior appareat,

Notandum 1. Conscientiam esse actum intellectus practici iudicantis aliquid in singulari faciendum vel fugiendum. Hinc etiam nomen dignum. Dicitur actus, ut distinguatur a synderesi, et a lege vel lumine naturali, quae se habent per modum habitus, a quibus conscientia tamquam effectus a suis causis procedit. Additur intellectus, siquidem conscientia, iusta nominis etymon, idem sonat ac cum alio scientia, vel concursus scientiae ad iudicium formandum: unde Ecclesiastici cap. 7. Conscientia tua scit te crebro aliis maledicisse, hoc est, te instruit tibique maledictiones tuas indicat, malum a te perpetratum velut ob oculos proponit: quapropter Origenes lib. 2. in cap. 2. ad Rom. Conscientia, inquit, spiritus corrector est, et paedagogus animae, ut de melioribus cum admonent, de culpis castiget atque arguat: caetera adduntur, ut significetur conscientiam non consistere in prima intellectus operatione, quae est simplex rei cognitio et apprehensio, nec in secunda qua est deliberatio, sed in tertia quae est iudicium; nam conscientia iudicat practice, et per modum definitivae sententiae aliquid esse laude vel vituperio dignum: unde

Notandum 2. Obligationem ad aliquid faciendum posse dici triplicem, iuxta triplex principium ex quo illa operatio exsequenda suadetur; nempe ex consilio, ex praecepto, et ex commodo. Quae fiunt ex consilio, tantum spectant maiorem vel minorem perfectionem, et utilitatem operantis: quae ex praecepto, necessitatem inducunt; et si secus fiat, poenae ac castigationi subiciuntur: quae autem ex commodo, solum spectant bonum privatum, et utile operantis. Quanquam autem haec tria principia interdum concurrant in servandis cuiuslibet legis praeceptis; hic tamen sermo est de sola obligatione proveniente ex praecepto: utrum videlicet teneamur ad implenda naturae legis praecepta, ut qui illa omiserit, poenis vel ab homine, vel a Deo plecti debeat.

Notandum 3. Duplicem solito distingui Dei dilectionem, nempe naturalem, et supernaturalem, innatam, et infusam; quibus Deum diligimus ut auctorem, moderatorem, et finem naturae, vel ut largitorem, propagatorem, et remuneratorem gratiae. Supponimusque tamquam certum, dari posse in humana natura dilectionem Dei ut auctoris naturae a supernaturali ipsius dilectione distinctam. Supponimus insuper ipsam innatam legem continere speciale praeceptum de diligendo Deo ut naturae artifice, rectore, et fine. Supponimus denique, praeceptum hoc affirmativum esse, nec obligare nisi temporibus opportunis. Unde licet quodlibet naturale praeceptum tendat in Deum ut ultimum finem, cedat in gloriam Dei, quia per illud impletur eius divina voluntas, etiamsi operans hoc formaliter non intendat; attamen non est opus quod implens naturae praecepta, semper actualem adiunctam habeat Dei dilectionem, ut probabitur infra.

Conclusio prima. — LEX NATURALIS OBLIGAT IN CONSCIENTIA AD SERVANDA SUA PRAECEPTA.

Probatur primo ex Apostolo ad Rom. 2. ubi ait: Quicumque sine lege, utique scripta, peccaverunt, sine lege peribunt: at perire non deberent, nisi quia peccatores existunt, nec peccatores esse, nisi quia legem naturalem violarunt, de qua subiungit Apostolus: Gentes quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt… Testimonium reddente illis conscientia ipsorum. Adeoque censet Apostolus legem naturalem obligare in conscientia, et eius transgressores divina animadversione et vindicta reos teneri.

Probatur insuper ex eodem Apostolo Rom. 11. versu ultimo: Omne quod non est ex fide, peccatum est, idest, quod non est ex dictamine conscientiae iudicantis bonum aut licitum esse id quod agitur; sumit enim ibi Apostolus fidem pro conscientia, et pro tali dictamine, ut liquet ex textu.

Confirmatur ex Innocentio III, ad caput 13. De restitutione spoliatorum, dicente: Quod est contra conscientiam, aedificat ad gehennam: nimirum quia dictamen conscientiae est proxima regula actionum humanarum, cui conformari debent ut sint honestae et licitae.

Hanc eamdem veritatem suadet ratio; nam, ut supra diximus, lex naturalis praecipiens aut prohibens, est imperium Dei ut auctoris naturae, cui tamquam legitimo superiori parendum est, estque contra rationem ipsius imperio sese subducere: sed omnis divina lex, omneque divinum imperium obligat in conscientia: ergo et lex naturalis. Deinde, lex naturalis est proxima regula honestatis moralis, et quod ei opponitur annexam habet malitiam moralem; sed id omne quod annexam habet malitiam est contra conscientiam; adeoque id omne quod fit contra legem naturae in conscientiam pugnat, et consequenter ipsa lex naturae obligat in conscientia ad sua praecepta servanda. Denique, lex naturalis prohibet aut praecipit id omne quod naturam rationalem dedecet aut decet; sed quoties illicita admittuntur, vel necessaria non fiunt, in conscientiam ipsam peccatur, quae maxime approbat licita, et illicita improbat: ergo, etc. — Hinc apparet legem naturae interdum obligare sub peccato mortali; iuxta videlicet materiae gravitatem, et peccantis dispositionem et affectum; quippe qui peccando in re gravi contra praecepta legis naturalis cognoscit formaliter, et actu aut virtualiter se Deum natura auctorem et rectorem graviter offendere, in quo virtualis Dei contemptus sufficiens ad peccatum mortale involvitur. Quocirca Apostolus supra laudatus merito dixit, quod quicumque sine lege peccaverunt, sine lege peribunt; videlicet propter peccata commissa, non quidem contra legem positivam et scriptam, quam non noverunt, ideoque dicuntur sine lege peccasse; sed contra legem naturalem, quam nemo rationis compos ignorat.

Dices 1. Lex non potest obligare ad poenam, quam nec manifestare nec inferre potest: atqui lex naturalis non potest manifestare poenam aeternam; quippe quae non est nota lumine naturali, neque etiam potest illam inferre: ergo non potest obligare sub reatu poenae aeternae; subindeque nec sub culpa mortali, quae aeternae poenae reatum inducit.

Nego maiorem. Nam ad incurrendum reatum alicuius poenae, non est necesse quod poena per legem manifestetur, nec ut subditus et transgressor cognoscat poenam transgressioni suae debitam: sed sufficit ut committat actum dignum eiusmodi poenae, quae a Deo naturae auctore, et legis naturalis vindice cognoscitur et infertur.

Dices 2. Lex naturalis non facit obligationem, sed supponit: ergo obligatio non est eius effectus. Antecedens patet ex dictis: nam lex naturalis in hoc a lege positiva distinguitur, quod illa prohibet aliquid, quia malum est: haec vero prohibet aliquid, quod fit malum, quia est prohibitum. Et idem est cum proportione de imperio, et praecepto faciendi bonum quia bonum est.

Respondeo. Cum Suarez lib. 2. cap. 9. hanc obiectionem nostrae assertionis esse confirmativam: nam, inquit, si lex haec prohibet aliquid quia malum, propriam et specialem necessitatem inducit vitandi illud, quia hoc intrinsecum est prohibitioni, ut vitetur quod prohibitum est. Probat etiam haec obiectio aliquid hanc legem supponere quod pertinet ad intrinsecum debitum naturae; siquidem unaquaeque res quodammodo sibi debet, ut nihil faciat suae naturae dissentaneum. Ultra vero hoc debitum, etiam lex naturalis addit specialem obligationem moralem, quam iurisperiti obligationem naturalem appellant: non quod moralis non sit, sed ut illam a civili distinguant.

Conclusio secunda. — LEX NATURALIS NON OBLIGAT UT OMNIA FACIAMUS EX DILECTIONE DEI NATURALI.

Probatur: Praeceptum de diligendo Deo, quod a natura indicitur, est affirmativum: sed praeceptum affirmativum non obligat pro semper, sed tantum aliquo certo ac determinato tempore: ergo ex lege naturali non tenemur omnia nostra opera elicere ex dilectione Dei auctoris naturae. Maior constat. Minor pariter; hoc enim discrimen est inter praeceptum affirmativum et negativum, quod illud tantum aliquo certo determinato tempore obliget; hoc vero perpetuam inferat obligationem pro quovis temporis momento; siquidem nusquam licet furari, homicidium facere, etc. Sequitur ergo dilectionem Dei non esse necessariam quotiescumque obligat aliorum praeceptorum ordinatio; subindeque servari poterunt alia naturae praecepta absque actuali amore Dei ut auctoris naturae. — Deinde, bonum honestum aliarum virtutum habet ex se, et per se quod possit honeste amari, et ex proprio suo motivo, puta temperatum quia temperatum est: sed rationi consentaneum est, et naturae legi congruum, amare quodcumque honestum qua tale, quamvis de aliquo alio externo amabili non exigitur, puta de Deo diligendo: ergo praecepta naturalia huiusmodi virtutum impleri possunt absque ullo actuali amore Dei. Denique, obligatio faciendi omnia propter Deum, nulla ratione naturali, aut sufficienti auctoritate ostenditur: adeoque gratis non debet affirmari.

Dices. Apostolus primae ad Corinth. 10. monet omnia in gloriam Dei esse facienda: ergo revera omnia opera fieri debent ex dilectione Dei. — Distinguo antecedens: ita monet Apostolus tamquam aliquid, quod sit praeceptum legis naturalis, nego: tamquam consilium quod ipse subministrat, quodque observare optimum quidem est et saluberrimum, sed non sub poena peccati necessarium, concedo.

Dices 2. S. Augustinus, lib. 1. De moribus Ecclesiae, cap. 11. dicit omnia bona esse referenda in summum bonum: ex quo infert cap. 11. nihil esse virtutem, nisi summum amorem Dei, et per hunc omnes virtutes definit: ideo lib. 19. De Civit., cap. 25. dicit, esse superbum diligere propter seipsas etiam ipsas virtutes, quia solus Deus est summe bonus, et ideo solus est propter se volendus: ergo omnia quae fiunt aut vitiosa sunt, aut fieri debent ex dilectione Dei. Quod utique idem Augustinus confirmat l. 1. Retract. cap. 15. ubi ait, voluntatem sine charitate esse vitiosam cupiditatem.

Respondeo. S. Augustinum his et similibus sententiis nihil aliud velle quam quod vel nulla sit perfecta virtus, et meritoria salutis aeternae absque charitate habituali et gratia sanctificante: vel quod voluntas sine ipsa charitate sit vitiosa cupiditas, idest, plerumque a vitiosis cupiditatibus vincatur; quia ex una parte valde est infirma, et ad malum proclivis, ob naturalem corruptionem hominis; ex alia vero destituitur abundantia auxiliorum, quae dantur iustis et Dei amicis. Non autem vult S. Augustinus omnem actum elicitum, qui non procedit ex amore Dei, esse vitiosum; nam bonum honestum propter se amabile est, et sufficit ad honestatem actus, etiamsi de Deo non cogitetur actu, nec antea ita cogitatum fuerit, ut praeterita Dei dilectio aliquatenus influat in actum.

Addit Suarez lib. 2. cap. 11. num. 5. quod aliud est diligere aliquid ut summum bonum; aliud vero diligere aliquid ut bonum per se amabile. Primum est proprium Dei; secundum autem communicatum est ab ipso Deo omni bono honesto, et ideo sic amando bonum honestum, non fit aliquid contra Deum. Neque inde fit omnia bona creata esse propter se amabilia, quia nulla sunt inferiora bona utilia, vel delectabilia, quae nisi propter honestatem appetenda sint. Denique, licet bonum honestum creatum propter se ametur, non amatur ut ultimus finis: sed talis amor natura sua tendit in Deum, et hoc est satis, ut non dicatur homo frui tali bono, sed uti; tunc autem diceretur illo frui, quando in illo suum ultimum finem constitueret, et hoc est quod dixit Augustinus esse superbum.

Ius secundum nominis etymologiam ita appellari, vel quod iuxta sit, ut vult Covarr. lib. 1. Comment. iuris civilis, nam iusta esse interdum significat similitudinem vel aequalitatem in aliquo munere aut actione: vel ius dicitur a iubendo: nam iussum participium est verbi iubeo: hinc si a participio iussum secunda syllaba dematur, relinquitur vocabulum ius: vel si duas syllabas divisim proferas, ipsum iussum seu imperium significabit se esse ius, seu ius sum: vel denique ius a iustitia derivatur: nam, ut dixit Ulpianus lib. 1. f. De iustitia et iure, est autem ius a iustitia appellatum: licet enim iustitia potius videatur a iure derivari, quam ius a iustitia; iustum enim dicitur quod est secundum ius: unde etiam iustitia definitur per ius, quia ius suum unicuique tribuit: nihilominus iuris appellatio, de qua loquitur iurisconsultus, potuit a iustitia oriri: sicut risus ita appellatur, quia tendit in obiectum risibile, licet obiectum denominetur visibile ab ipso risu. Inde vero potuit facile derivari ius, dempta videlicet ultima parte vocis iustum, quam utique etymologiam probavit S. August. lib. 10. De Civit., cap. 21. ubi tamquam principium philosophicum assumit: Quod illud ius esse dicant, quod de iustitiae fonte manat. Et in Psalmo 145. Ius, inquit, et iniuria contraria sunt, ius enim est quod iustum est. Eamdem pariter probavit Isidorus 5. Etymolog. cap. 3. dicens: Ius ex se dictum est, quia iustum est: sicut ergo iustum a iustitia denominatur, ita ius potuit a iusto, et iustitia appellari, quantum ad vocis etymologiam.

Notandum 2. Nomen iuris secundum rem ipsam posse accipi tripliciter: Primo quidem, ut sit idem quod iustum. Iustum autem dupliciter accipitur, secundum Aristotelem 5. Ethic. cap. 1. nempe generatim, et in latiori significatione, pro legitimo, et sic omne opus virtutis, quatenus consentaneum legi, dicitur ius, et iustum: et speciatim ac strictius pro eo quod est regulare, et alteri debitum: haec enim tria involvit iustum stricte acceptum, nempe aequalitatem, debitum, et esse ad alterum. Secundo ut sit idem quod lex, quae est regula iusti: cumque sententia iudicis sit etiam veluti quaedam lex non publica, sed privata, pariter ius dicitur: qua ratione iudex dicitur dicere ius, et praeesse iuri dicendo. Tertio ius accipitur pro legitima potestate ad rem aliquam obtinendam, vel ad aliquam functionem aut quasi functionem, cuius nempe potestatis derogatio et violatio iniuriam efficit et constituit.

Notandum 3. Ius acceptum pro iusto speciali, seu pro eo quod est regulare, et debitum alteri, esse formale obiectum iustitiae particularis; quia ille peculiari ratione dicitur iustus, qui hanc aqualitatem debitam amat, intendit, et servat: iniustus autem qui eam non servat; subindeque haec aqualitas, quatenus est debita, obiectum formale iustitiae particularis constituit; obiectum enim formale cuiusque virtutis est illud bonum honestum quod per illam virtutem in opere intenditur.

Ius autem acceptum secundo modo, scilicet pro lege, est regula iustitiae, et caeterarum virtutum; virtutes enim in suis actibus dirigi debent secundum dictamen, et praeceptum legum; etenim si non sint legibus conformes, non erunt studiosae, nec laudabiles. Quatenus autem ius pro potestate legitima usurpatur, non est quidem obiectum quod iustitia intendit, sed obiectum formale cui: nam in iustitia sicut et in omni virtute, quae est ad alterum, distingui potest obiectum quod, et obiectum cui. Primum est quod ipsa virtus intendit, et praestat exterius; et hoc in proposito est redditio rei aequalis quatenus debita, seu redditio debiti ad aequalitatem iuris alterius, quod utique debitum non potest esse sine iure in altero; sunt enim correlativa; debitum enim iuri est debitum; subindeque obiectum iustitiae includit ordinem ad ius alterius. Secundum autem, nempe obiectum cui iustitiae, est is cui debitum praestatur; is autem est proximus noster, quatenus ius habet ad aliquid, ratione cuius illud est ipsi debitum; ex iure enim ipsius in me vel in mea, nascitur in me debitum praestandi id quod illud ius impleat, et exhauriat; quod ut fiat debite, iustitia inclinat ut id velim affectu, et praestem effectu.

His ita praemissis, duo hic supersunt aperienda: Primum, quaenam sit iuris universim spectati legitima definitio. Secundum, quotuplex sit illius in varias species, et partes distributio, ac divisio.

Conclusio prima. — IUS GENERATIM SPECTATUM RECTE DICITUR POTESTAS LEGITIMA AD REM ALIQUAM OBTINENDAM, VEL AD ALIQUAM FUNCTIONEM, VEL QUASI FUNCTIONEM OBEUNDAM, CUIUS VIOLATIO INIURIAM CONSTITUIT.

Primo dicitur potestas, idest, habitudo quaedam ad aliquid; unde dicimus aliquid posse: qua ratione legimus Genes. 23. dixisse Abraham ad filios Heth: Date mihi ius sepulchri, idest facultatem sepeliendi; haec autem potestas se habet vel per modum potentiae activae, ut quando est ius ad aliquid agendum, vel retinendum: vel per modum potentiae passivae, ut in iure quod habes, ut nutriaris a parentibus, custodiaris a principibus, ut tibi subserviatur a servis: vel per modum potentiae resistendi, ut in iure quod quis habet ne alius aedificet in tali loco, ne altius construendo murum attollat, quatenus videlicet non obsit visui, nec lumini.

Secundo, legitimum, idest, a lege concessa; nam facultas quae secundum legem non est, non est ius sed vis et iniuria. Lex autem hanc potestatem concedens, vel est divina positiva, v.g. ad sacramenta percipienda: vel est naturalis, v.g. ad usum membrorum ad vitam per cibum et potum sustentandam, ad vim vi repulsandam: vel denique est humana, puta ad successionem haereditatis, ad acquirendum, possidendum, retinendum, et alienandum per varia contractuum genera; tot etiam sunt genera iurium, quot sunt genera legum, quae ius tribuunt. Ex quo sequitur hanc potestatem non esse quid physicum, sed morale dumtaxat competens homini ex aliqua Dei vel hominum ordinatione, deputatione, aut concessione.

Tertio ad rem aliquam, ut ad obtinendum rem aliquam per successionem haereditariam, per testamentum, per donationem liberalem, per contractus, per occupationem.

Quarto ad functionem, ut ad liberum usum membrorum, et bonorum suorum, ac rerum sibi speciatim attinentium. Vel quasi functione, v.g. ad possessionem civilem et naturalem, ad retinendum dominium, statum, et conditionem in qua est. — Quinto denique additur, cuius violatio iniuriam constituit; quia iniuria nihil aliud est, quam alieni iuris violatio, quod utique fit quando iure manente contra illud agitur. Hinc quando quis privatur officio amovibili ad voluntatem superioris, non fit ei iniuria, nisi aliunde habeat aliud ius ad illud officium obeundum, potest enim ius esse ad ius, et dominium iuris.

Ex his collige, ius interdum ab aequo, et bono distingui in multis quae refert Ludovicus Vives in scholio ad lib. 2. De Civit. Dei, cap. 17. Unde Aristoteles 5. Ethic. c. 10. ait aequitatem esse iusti emendationem, non quidem quatenus iustum sumitur pro debito naturali, quod est rectum secundum naturalem rationem; hoc enim nusquam deficit si ratio non erret; neque etiam quatenus iustum sumitur pro iusto legali, quod scilicet lege humana constituitur: licet enim hoc interdum deficiat, defectus tamen iste non ex lege, aut ex legislatore, sed ex materia ipsa provenit. Inde hoc alterutro modo sumpta aequitas, non est emendatio iuris, sed potius illius origo, et regula, iuxta illud l. 91. f. de regul. iur. In omnibus, maxime tamen in iure, aequitas spectanda est: itaque aequitas dicitur esse iusti emendatio, quatenus aequitas sumitur pro prudenti moderatione legis scriptae praeter vigorem verborum eius, inquit Suarez lib. 1. cap. 2; et sic aequitas dicitur opponi stricto iuri, qua ratione Terentianus dixit: Inter ius, et aequitatem hoc interest, ius est quod omnia recta et inflexibilia exigit, aequitas est quae de iure multum remittit. Atque de iure legali est illud in quod epieikeia cadit; siquidem spectat ad iudicium viri prudentis verba legis humanae interpretari, quando illius legis exacta observatio urgeret contra naturalem aequitatem. Qua ratione iudex, aut princeps legem sic interpretans, dicitur non agere iure, utique materialiter et ut legis verba sonant, sed agere ex aequo, et bono. Et ideo forte iurisprudentia dicta est ars boni et aequi, quod in legibus interpretandis bonum et aequum semper intueri debet, etiamsi interdum oporteat verborum legis vigorem et tenorem temperare, ne ab aequo et bono naturali discedatur.

Conclusio secunda. — IUS GENERATIM SUMPTUM DIVIDI POTEST PRIMO IN IUS NATURALE, GENTIUM, ET POSITIVUM.

Ius naturale, inquit Doctor in 1. d. 17. q. 1. n. 3, illud est cuius veritas est nota ex terminis; nam, inquit, tale est principium in lege naturae sicut et in speculabilibus principium notum est ex terminis, sive quod sequitur evidenter ex tali vero sic noto, cuiusmodi est conclusio practica demonstrata; et stricte loquendo nihil aliud est de lege naturae, nisi principium vel conclusio demonstrata: sic tamen extendendo quandoque dicitur esse de lege naturae, quale est verum practicum consonum principiis et conclusionibus legis naturae: in tantum, quod statim notum est omnibus illud convenire tali legi. Quibus Doctor duo docet: primum, illud esse de iure naturae cuius honestas patet ex terminis; puta, Deus est colendus: vel cuius honestas infertur ex principio quod patet ex terminis; puta, Sacrificia sunt Deo offerenda; quod infertur ex illo principio Deus est colendus. Secundum vero quod ea censeri possint esse de iure naturae, quae ipsius iuris principiis, et conclusionibus consentanea sunt. Unde in 3. d. 37. n. 5. duplex distinguit ius naturae, nempe strictum, et strictissimum. Dicit, inquit, quod aliqua possunt dici esse de lege naturae dupliciter: uno modo tamquam prima principia practica, nota ex terminis: vel conclusiones necessariae sequentes ex eis: et haec dicuntur esse strictissime de lege naturae. Subdit n. 8. Alio modo dicuntur aliqua esse de lege naturae, quia sunt multum consona illi legi; licet non sequantur necessario ex principiis practicis, quae nota sunt ex terminis; et omni intellectui apprehendenti sunt necessario nota. Et hoc modo certum est omnia praecepta secundae tabulae esse de lege naturae, quia eorum rectitudo valde consonat primis principiis practicis necessario notis. Quibus Doctor aperte docet ad legem naturalem spectare non solum principia generalia per se nota circa naturaliter honesta, et necessaria; vel circa turpia, et illicita, ut virtutem esse amplectendam, vitium esse fugiendum, Deum esse colendum, suum ius esse cuique servandum, et non esse alteri faciendum quod quisque sibi fieri non vult: verum etiam praecepta particularia, et conclusiones deductas ex principiis generalibus circa quaecumque naturaliter necessaria, ad honeste et pacifice in societate vivendum, aut circa illorum opposita; puta neminem esse occidendum iniuste, non furandum, non foenerandum ad usuram, et similia; quorum aliqua sunt per se nota lumine naturali, alia indigent discursu aliquo, vel disciplina ut hominibus praesertim rudioribus innotescant. Haec autem omnia pertinere ad legem naturalem constat, quia ex ipsa rei natura, et seclusa quacumque lege positiva, sunt necessaria moraliter, eorumque contraria sunt illicita: quocirca S. Paulus ad Rom. 2. affirmat gentes ductum naturalis luminis sequentes, facere naturaliter ea quae legis sunt, et esse sibi ipsis legem naturalem, scilicet testimonium illis reddente conscientia ipsorum.

Duplici autem via, inquit Hugo Grotius, lib. 1. et c. 1. lib. De iure belli et pacis, aliquid esse iuris naturalis probari solet:

Tum ab eo quod prius est, tum ab eo quod posterius; quarum probandi rationum illa subtilior est, haec popularior. A priori, si ostendatur rei alicuius convenientia aut disconvenientia necessaria cum natura rationali ac sociali: a posteriori vero, si non certissima fide, certe probabiliter admodum iuris naturalis esse colligitur id quod apud gentes aut moratiores omnes tale esse creditur. Nam universalis effectus universalem requirit causam: talis autem existimationis causa vix ulla videtur esse posse praeter sensum ipsum communis qui dicitur.

Unde Hesiodus: Non etenim penitus vana est sententia multi
Quam populi celebrant. Cui concinit Seneca, ep. 117: Argumentum, inquit, veritatis est aliquid omnibus videri. Et Cicero, l. Tusc.: In re consensio omnium gentium ius naturae putanda est.

Neque his obest quod quaedam sint nationes immanitate barbarae, quibus quod iustum et aequum aliis videtur non arridet, quia, ait Andronicus Rhodius, apud homines recta sanaque mente praeditos immutabile est ius illud naturae quod dicitur. Quod si his, qui morbido distortoque sunt animo, aliter videtur, nihil id ad rem pertinet. Nam nec mentitur qui mel dulce esse dicit, ideo quod aegrotis aliter videatur. Concinit Aristoteles, Pol. 1. v. Quod naturale sit spertandum in his quae bene secundum naturam se habent, non in depravatis.

Hinc colligit Doctor in 1. praefata dist. 17. Quod non recte loquitur Gratianus de iure legis naturae, tenens illa quae sunt in scriptura Veteris, vel Novi Testamenti de lege naturae esse. Quia nec illa omnia sunt principia practica nota ex terminis, nec conclusiones practicae demonstratae: nec etiam evidenter consona talibus principiis et conclusionibus. Eximendus ergo est, quum extendit ius naturale ad ius positivum ab auctore naturae, ut distinguitur contra ius positivum ab aliquo qui non est Auctor naturae.

Ius Gentium illud dicitur quod usu omnium aut plurium Gentium est introductum; ratione scilicet naturali praeunte ac dictante illud tamquam evidenter conveniens humano generi et societati. Hoc iure Gentium introducta est bonorum divisio, acquisitio dominii rerum, quae nullius sunt, per earum occupationem. Ad idem pertinet Legatorum immunitas, et ea omnia quae referuntur cap. Ius gentium dist. 1. quamquam inter illa computetur ius servandi foedera pacis, et nonnulla alia quae commodius referri possunt ad legem naturae. Nec mirum est Gentes in hoc ius velut unanimi consensu conspirasse: cum illud rationi naturali maxime esse conforme cognoverint: proinde singulae Gentes illo iure ligantur, quatenus nempe singulae illud sive proprio suo arbitrio et inclinante natura, sive ad imitationem aliarum nationum sibi praefixerunt. Unde sicut moribus singularum Gentium est introductum, sic posset a singulis per contrariam consuetudinem aut expressam revocationem, absolute loquendo, tolli, prout Ecclesia sustulit ius gentium de servitute quoad mancipia christiana.

Ius positivum illud est, quod natura docente non instituitur, sed per voluntatem eius qui potestatem habet ipsum ponendi et condendi. Quod pro diversa auctoritate diversum est; nam aliud est ius divinum, aliud humanum. Divinum quidem, quod divina voluntate sanctum est, quod solito duplex distinguitur, nempe ius divinum Vetus, quod in Vetere Testamento tulit Deus de ritibus, ceremoniis, et politia Iudaeorum: et Novum, seu Evangelicum, ut sunt ea omnia praecepta quae vel ad mores probe formandos, vel administranda sacramenta in Novo Testamento sancita sunt. Ius humanum positivum illud est quod humana auctoritate, seu puri hominis conditum est; hocque iterum duplex; nempe civile, quod auctoritate Principum saecularium; et Canonicum, quod auctoritate Pontificum, vel Conciliorum institutum est.

Iustinianus lib. 1. Institut., titulo 2. existimat ius civile a iure gentium in hoc distingui:

quod ius gentium non ex institutis populorum aestimandum sit, sed ex eo quod iustum esse ipsa naturalis dictat ratio, idest, insita animis hominum notitia honesti et turpis, iusti et iniusti. Civile vero quod peculiares populi aut eorum rectores ac principes pro recte ordinanda Republica et proprio subditorum ac communi Reipublicae bono constituunt. Ius, inquit, civile a iure gentium distinguitur, quod omnes populi qui legibus et moribus reguntur, partim suo proprio, partim communi omnium hominum iure utuntur: nam quod quisque populus sibi ius constituit, id ipsius proprium civitatis est, vocaturque ius civile, quasi ius proprium ipsius civitatis. Quod vero naturalis ratio inter omnes homines constituit, id apud omnes gentes peraeque custoditur, vocaturque ius gentium, quasi quo iure omnes gentes utantur. At certe moratiores, nam, ut supra diximus, quid sit naturale et rectae rationi consonaneum spectandum est in his qui bene secundum naturam se habent, non vero in depravatis, ut loquitur Aristoteles 1. Pol. 5.

Insuper ius dividitur in ius simpliciter, et ius secundum quid. Primum est quod reperitur inter personas omnino distinctas, et diversi ordinis, quale est ius inter principes, et subditos: secundum est quod reperitur inter personas non omnino distinctas, sed tantum secundum quid.

Rursus ius secundum quid dividitur in paternum, oeconomicum, et herile. Primum est inter patrem, et filium; cum enim filius sit pars paternae substantiae, non sunt personae omnino moraliter distinctae: nec potest inter ipsos perfecta constitui aequalitas: siquidem filius patri aequivalens reddere non potest: quamvis tamen ius istud dicatur secundum quid, vocatur autem ius, prout ius significat debitum: plus enim filius patri debet, quam alii personae: idem iudicium de iure paterno inter Deum, et homines. Ius oeconomicum est inter uxorem, et virum, qui censentur etiam moraliter una persona. Herile denique est inter dominum, et servum; hic est illius possessio, et instrumentum quoddam animatum, ait Aristoteles; unde inter illos non est ius nisi secundum quid.

Insuper ius, ex parte termini quem respicit, dividitur in ius ad rem, et ius in re. Ius ad rem, inquit Lessius lib. 2. cap. 2. De iure in genere, dubitatione 2. dicitur:

quod non tribuit actionem in rem, sed tantum in personam. Tale ius est quod tibi competit per stipulationem, per donationem, per emptionem, aliosve contractus ante traditionem rei; si enim res illa alteri vendatur, et reipsa tradatur, manet illi, nec potes illam vindicare; quia non res erat tibi obligata, sed tantum habes actionem personalem in eum qui te fraudavit: tale etiam ius est, quod habes per electionem, postulationem, praesentationem ad beneficium: imo tale etiam est quod habes per collationem beneficii ante acceptationem, et per successionem haereditatis, ante illius acceptationem. Ius in re dicitur quod tribuit actionem realem, seu quod rem obligatam habet. Tale est quod habetur per emptionem, et alios contractus, secuta rei traditione; per collationem beneficii, secuta acceptatione; per testamentum vel successionem ab intestato, secuta acceptatione: tale etiam ius est dominium rei, et ususfructus, idest, ius utendi et fruendi respective eo quod substet illis iuribus; item iura quae dicuntur servitutes; ius etiam hypothecae, et pignoris: denique omne ius quod rem aliquam sive corporalem, ut sunt agri, domus, supellex; sive incorporalem, ut sunt officia, beneficia, redditus, servitutes, et similia, ita nobis obstrictam tenet, ut ex ea possimus percipere fructus, vel emolumenta, vel securitatem creditorum, vel honorem, dicitur ius in re. Quocumque autem res talis transeat, potest vindicari tamquam nobis obstricta; quia res omnis transit cum suo onere quo est affecta.

Rursus, utrumque ius sive in re, sive ad rem varie distribuitur; scilicet in dominium, ususfructum, usum, possessionem, etc. Dominium in genere est ius gubernandi vel disponendi de re aliqua tamquam sua. Suum autem dicitur, quod ita subiectum et adstrictum est illi, cuius esse dicitur, ut possit de eo disponere proprio iure, non ex commissione alterius. Sic Deus ius habet in universam creaturam tamquam rem suam, quia potest de illa statuere quod placuerit. Sic pariter Rex habet ius et dominium in suum regnum, et quivis in suas possessiones.

Dominium autem dividi potest in dominium iurisdictionis, et proprietatis. Dominium iurisdictionis est potestas gubernandi suos subditos. Gubernandi actus sunt praecipere, vetare, etc. Dominium proprietatis est ius disponendi de re aliqua tamquam sua in suum commodum. Ab hoc dominio quisque dicitur rei suae dominus; sive ille sit persona privata sive publica, sive communitas. Nam persona publica et respublica potest possidere bona iure privato, instar privatae personae.

Ususfructus est ius rebus alienis utendi, fruendi, salva rerum substantia. Dicitur primo ius utendi, ut excludatur ius, quod habet creditor in pignore, vel depositarius in deposito: hi enim non possunt uti rebus illis; quod si utantur invito domino, tenentur ei restituere aestimationem usus. Additur fruendi, ut excludatur nudum ius utendi re aliqua, puta equo conducto: etenim per usumfructum non solum rei usus, sed et fruitio conceditur, idest, ius percipiendi omnes fructus ex ea re provenientes. Additur tertio, salva rerum substantia: quia fructuarius debet rem integram proprietario reservare. Hinc fit ut ususfructus proprie dictus non possit constitui in rebus quae usu consumuntur, ut in vino, oleo, frumento, et pecunia. Usus est ius utendi re aliena salva ipsius substantia. Quae definitio patet ex supradictis de usufructu.

Ceteras iuris divisiones colligere poteris ex variis legum divisionibus in praecedenti Articulo declaratis; cum enim leges vel in iure fundentur, vel ius ad rem conferant; sequitur totuplex esse generis iura, quot sunt diversae leges.

Quaeres. Quomodo ius Gentium differat a iure pure naturali?

Respondent aliqui ius naturale a iure gentium in hoc discrepare, quod ius naturale commune sit omnibus animantibus tam brutis, quam hominibus, ut supra diximus ex Iustiniano, lib. 1. Institutionum.

Verum haec minus recte nec apposite dicta esse satis superque declaravimus; nullum enim est ius re vera commune hominibus, et aliis animalibus, quia bruta animalia non sunt capacia proprie obedientiae, aut iustitiae vel iniuriae. Insuper lex naturalis generatim sumpta consistit in dictamine rationis naturalis: at tale dictamen in brutis reperiri nequit; adeoque in ipsis esse non potest ius aut lex naturae. Denique, lex naturalis non regulatur per convenientiam ad naturam sensitivam, sed ad rationalem; dictat enim id quod naturam rationalem decet; et consequenter non spectat ad bruta, quae sunt omnino rationis expertia.

Respondent alii ius gentium pure positivum differre a naturali, quia illud est tantum concessivum, hoc vero etiam est praeceptivum, idest, illud permittit tantum aliquid fieri licite; hoc vero insuper obligat ad illud faciendum.

Sed contra; id quod permittitur iure gentium, vel est licitum lege naturali, vel non. Si primum, ergo spectat ad legem naturae. Si secundum, ergo ius gentium in ipsum ius naturae militat ac praevalet, facitque licitum id quod ex natura rei erat illicitum.

Adde quod iure gentium multa sint, non solum licita, sed etiam praecepta: puta quod commercia sint ubique libera: quod sint quidam specialiter divino cultui deputati, per quos solum sacrificia licite fiant, etc.

Respondent nonnulli ius gentium spectare ad homines non solitarie et seorsim spectatos, sed quatenus in aliqua societate congregantur: ius autem naturale non spectat ad ipsam communitatem praecise, sed ad homines sigillatim spectatos.

Verum haec etiam responsio non satisfacit; nam ipsa societatis institutio, qua homines vivunt in coniunctione civitatis, aut regni, aut reipublicae, provenit ex iure gentium, nec tamen oritur ex communitate; alioquin ex seipsa oriretur, et seipsam praesupponeret.

Verius ergo dicendum arbitror, ius gentium in hoc a naturali discrepare, quod quae iure naturali prohibentur aut praecipiuntur, ita statuantur vi solius naturalis rationis; quae vero prohibentur vel praecipiuntur iure gentium, adiunctam habent saltem interpretativam legislationem humanam, et institutionem extrinsecam communem omnibus, aut saltem plurimis nationibus. Hinc fit quod ius gentium revera sit humanum, et positivum, tam ex parte materiae quam ex parte formae: nam id quod ius naturale permittit tantum, ius gentium absolute statuit, et faciendum esse praecipit; sic v.g. ius naturale permittit tantum, ut sit agrorum divisio, si homines velint ea dividere quae natura in commune exposuit: ius vero gentium statuit illam divisionem absolute fieri ad melius vitandam negligentiam colendi agros, et praecavendam confusionem ac perturbationem reipublicae.