Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Scopus praesentis Quaestionis est determinare, an ad efficacitatem, et obligationem legis necessario desideranda sit illius promulgatio per auctoritatem Legislatoris.

Notandum 1. Leges promulgari cum primum in vulgus eduntur, et quasi promulgantur, inquit Pompeius Sextius: hinc promulgatio est legis evulgatio, seu significatio facta communitati auctoritate Legislatoris. Certum est autem ad legis efficacitatem et obligationem in actu secundo necessario requiri, ut lex aliqualiter promulgetur: tum quia Lex se habet per modum regulae et mensurae actuum humanorum, cui homines suas actiones conformare debent, ne a recto fine exorbitent; sed id praestare nequeunt, nisi lex eis innotescat, nec potest innotescere, nisi per promulgationem: ergo ut obliget, necessario desideratur aliqualis eius promulgatio: tum quia lex ex natura sua est directiva et illuminativa; quod autem in Legislatoris voluntate, aut praetore reconditum est, dirigere non potest nec illuminare subditos: unde merito cap. De Legibus dicitur, Leges sanctissimae nec constringunt homines nisi intelligi ab omnibus debeant: tum denique quia cum voluntas non possit ferri in incognitum, sequeretur homines obligari ad impossibile si tenerentur legem servare ante sufficientem illius promulgationem. — Dixi notanter requiri aliqualem eius promulgationem, quia promulgatio non desideratur aequaliter in omnibus legibus, sed diversimode, et iuxta naturam cuiuslibet: aliter enim lex natura hominibus innolescet, aliter leges divinae positivae tam Evangelica quam Mosaica promulgatae fuerunt. An autem haec promulgatio spectet ad ipsam legis essentiam, ita ut nullam habeat vim obligandi, nisi prius fuisset promulgata, an vero tantum sit conditio ad eius vim obligandi desideranda, determinandum est in praesenti.

Notandum 2. Legem posse considerari duobus modis, nempe quatenus est regula nondum applicata, prout nempe iam constituta est apud ipsum Legislatorem, et quantum est ex parte ipsius vim habet obligandi: vel prout est regula quadam applicata subditis, qui eam legem cognoscentes, debent ipsi suos actus conformare, ut recte, proindeque fiant.

Notandum 3. Quantum ad acceptationem legis a subditis, primo certum esse illam non esse necessariam, ut lex naturalis et divina obligent: quia sive legibus istis assensum suum populus dare velit, sive negare, non minus eis tenetur. Certum pariter non hic esse sermonem de acceptatione legis a singulis interioribus: hac enim ratione nulla pene lex obligaret: siquidem nulla lex est humana, quae alicui subditorum non videatur gravis; subindeque ab eo esset respuenda, si id eius voluntati concederetur. Nec etiam hic sermo est de non acceptatione legis a populo iuncta conniventia superioris; in hoc enim casu certum est, legem non obligare, nam ut lex obliget, necessaria est voluntas obligandi in eo qui legem condidit: tunc vero cessaret voluntas Legislatoris si populo respuente legis observantiam, conniveret. — Denique difficultas non moretur de non acceptatione quae ex longa contravenientium consuetudine derivata fuerit: nam, ut infra constabit, lex humana contraria consuetudine longa abrogatur: tota igitur difficultas esset de non acceptatione voluntaria quae non sit fundata in longa contravenientium consuetudine. Qua de re iurisperitos consulatis.

Conclusio prima. — Lex considerata ut regula subditis applicata essentialiter promulgationem exigit: secus vero quatenus consideratur apud ipsum Principem constituta.

Patet Conclusio tum ex dictis in primo Notabili, tum quia lex est quoddam regiminis instrumentum, quo subditus regitur a superiore, humano more: scilicet ut intelligens et volens, ad quod necessum est voluntatem, et decretum superioris intimari subdito, ut ad illud inferior se scienter et libere accommodet: et quia lex fertur non uni privatae personae, sed perfectae communitati, idcirco debet intimatio esse publica. Hinc, facta publico modo, et communitati accommodato, quae intimatio dicitur promulgatio. — Insuper, lex est quoddam praeceptum: non habet vero praeceptum vim obligandi, nisi is qui praecipit voluntatem suam manifestet et intimet: neque enim Deus, aut quivis alius Legislator censetur aliquid praecipere ex eo quod apud se statuat aliquid faciendum vel non faciendum, nisi significet illud: ergo, etc.

Dices 1. Lex naturalis est vera et propria dicta lex, quae obligat: adeoque vim habet obligandi: assignari vero non potest quando fuisset promulgata. Item lex aeterna ex multorum sententia computatur inter leges proprie dictas: at non potuit promulgari per totam aeternitatem, ut evidens est, neque dici potest quando fuisset promulgata in tempore: ergo, etc.

— Respondeo, legem naturae promulgatam fuisse sufficienter ex hoc ipso, quod Deus illam mentibus hominum inseruit naturaliter cognoscendam: unde Psalmista: Signatum est super nos lumen vultus tui Domine. — Ad secundum dicò quod lex aeterna spectata ex parte Dei, fuit promulgata et verbo, et scripto ab aeterno: quia promulgata fuit in Verbo divino, quod aeternum est: et praeterea in libro vitae, qui aeternus quoque est, et hi sunt duo modi, quibus publicatur lex omnis, nimirum vel verbo, vel scripto, inquit S. Thom. 1. 2. q. 91. art. 1. Vel rectius censeo respondendum cum Doctore in t. d. 3. q. 1 ubi agit de obligatione baptismi, promulgationem videri necessariam tantum ad legem positivam: Nullus, inquit, tenetur ad aliquod praeceptum divinum, nisi per aliquem idoneum et authenticum sibi praedicetur, vel fama credibili, et testimonio bonorum, cui debet quilibet rationabiliter credere, et hoc intelligo de lege positiva, quia non est nota interius in corde. Quibus indicat promulgationem non videri necessariam nisi ad leges positivas: quod maxime verum est de promulgatione, qua fit per notitiam exterius acceptam: nam aliunde certum est, ut mox diximus in prima responsione, legem naturalem in nostris mentibus signato super nos divino lumine manifestari. Certum pariter legem aeternam per aliquod signum nobis intimari: nempe vel per legem ipsam naturalem, vel per alias divinas leges, quae ab illa aeterna lege veluti rivuli a fonte dimanant.

Dices 2. Si qua esset ratio, propter quam necessaria dicitur promulgatio ad hoc ut lex habeat vim obligandi, maxime quia per promulgationem lex fit nota subditis, qui lege tenentur: sed haec nulla est, nam ad multa tenentur homines, quae invincibiliter ignorant: v. g. tenentur ad observationem legis naturae, etiamsi illam ignorent invincibiliter. Item tenentur ad baptismum recipiendum, iuxta illud Christi Ioan. 3. Nisi quis renatus fuerit, etc. Item possessor bonae fidei obligatur ad restitutionem quamdiu detinet alienum, necdum praescripserit. Item contractus humani irritantur per legem humanam, sive sit nota ista lex, sive ignota, ut patet in matrimonio clandestino, et impedimentis matrimonii, ac irregularitatibus, quae ligant etiam rudes, et invincibiliter legem ignorantes.

— Respondeo ad maiorem, requiri promulgationem, ut lex nota fiat subditis, qui ea tenentur notitia communi, sed non esse necessarium ut fiat nota notitia privata: est autem notitia communis, quando lex promulgatur. Quae si affertur in obiectione, procedunt de notitia privata.

Probatur secunda pars, nempe quod lex sumpta pro regula apud ipsum solum legislatorem residentem non includat essentialiter promulgationem. Ut sic enim vim totam obligandi habet ab ipsa legislatoris voluntate: at legislatoris voluntas ut decernat legem vim obligativam habere, non opus habet aliquo externo signo sensibili, quo suum decretum statuat: subindeque sic considerata lex, promulgationem non exigit. Insuper, lex est actus prudentiae, necnon et auctoritatis existentis in principe: sed actus prudentiae, et auctoritatis dictantis aliquid esse faciendum, existere potest tum in iudicio practico, tum in voluntate principis ante quodlibet signum externum: proindeque lex spectata, quatenus est regula a principe constituta, promulgationem non requirit. Denique, statim ac concepta est lex a Principe, censetur apta ad obligationem inducendam: ad hoc enim concipitur et instituitur ut obliget: sed haec aptitudo sufficit ad legis essentiam: igitur hac ratione lex essentialiter promulgationem non exigit. — Nihilominus generaliter dicendum arbitror leges essentialiter promulgationem exigere: tum propter rationes in priori assertione expressas, tum quia, ut ait Gratianus cap. in istis d. 4. Leges instituuntur cum promulgantur, firmentur cum moribus utentium approbantur.

Conclusio secunda. — Leges civiles tam Imperiales quam regiae non censentur subditos obligare, nisi in Provinciis et Regnis, pro quibus constitutae fuerint, promulgatae.

Quod utique patet ex authentica, Ut novae constitutiones, ubi Iustinianus Imperator statuit suam legem non valere, nisi postquam fuerit proposita Metropolitanis Provinciarum. Nec obstat, quod ibi loquitur linperator de solis constitutionibus imperialibus, quae spectant ad testamenta; nam ratio legis istius non minus valet pro caeteris materiis, ut rubrica de omnibus legibus loquitur, quae talis est. Ut novae dictae constitutiones post insinuationes earum post duos menses valeant. Est autem axioma receptum apud Iurisconsultos rubricam esse pro lege, quando perfectum sensum reddit, quatenus textui non repugnat, et habere vim extendendi, quod in textu strictius ponitur. Quapropter leges strictius loquentes censentur potius esse exemplum quoddam rubricae iam obtinentis vim legis, quam leges ipsae. Id autem adeo verum est, ut Pius IV in Bulla super declaratione temporis ad observanda decreta Concilii Tridentini, rubricam hanc pro lege citaverit his verbis: Quia in iure crimimum sancitum est, ut constitutiones novae vim nonnisi post certum tempus obtineant, etc. Unde dispar est ratio rubricarum iuris civilis, et rubricarum iuris Canonici, quae privato Gratiani sensu scriptae, neque aut Pontificia aut regia auctoritate absolute probatae, neque ab Ecclesia universali pro legibus acceptatae sunt. Accedit ratio; quia non potest praesumi sufficienter in notitiam subditorum venisse ea lex quae non fuerit in illa Provincia publicata, in qua degunt. Hinc lex Regia non obligat, nisi fuerit promulgata iuxta consuetudinem eius regni, in quo fertur: unde mos invaluit in Galliis, ut Regiae Constitutiones promulgentur in parlamentis; et exinde mittantur ad interiora subsellia iudicum Provincialium, ac regionum; nec ante censeantur obligare, quam fuerint in illis locis publicatae. Quantum autem ad leges ecclesiasticas iam multorum invaluit sententia, eas non habere vim obligandi per universum orbem, quantumvis fuissent Romae, vel alibi promulgatae, nisi pariter promulgentur in singulis Provinciis.

Quod probatur. Primo: Ratio cur imperialis et regia lex in singulis Provinciis debeat publicari, est quia non potest praesumi sufficienter promulgata, ut ad notitiam subditorum perveniat ea lex, quae in Provinciis non est promulgata: atqui eadem ratio locum habet respectu legum Pontificalium. Secundo: Quia si in aliqua Provincia non publicetur lex Romani Pontificis, habebit populus rationem aliquam existimandi, vel quod non sit eiusmodi lex lata, vel si lata sit, mentem summi Pontificis non esse, ut in ista Provincia obliget. Tertio: Quia Concilia, in quibusdam legibus, quas tulerunt, declaraverunt eas non obligare, nisi postquam in singulis Dioecesibus per locorum Ordinarios fuerint publicatae. Sic Concilium Lateranense sub Innocentio III. cap. 22. et habetur cap. Cum infirmitas, de praeemptionibus, et remissionibus statuit, tum demum Medicos ea constitutione teneri, quae praecipitur illis, ut cum advocantur ad infirmos, ante omnia ipsos inducant et moneant, ut Medicos advocent animarum, hoc est, ut sacramentaliter confiteantur, quando fuisset publicata per locorum ordinarios: eadem vero est huius, et caeterarum constitutionum Ecclesiasticarum ratio. Quarto: Haec eadem veritas suadetur ex veteri Ecclesiae praxi: constat siquidem in more fuisse, ut decreta Romanorum Pontificum, et Conciliorum publicarentur in Provinciis; tumque obligare inciperent. Sic legimus apud Tertullianum lib. De Pudicitia, cap. 1. Decretum

Zephyrini Romani Pontificis pro reconciliandis poenitentibus contra Montanistas fuisse adfixum ad valvas Ecclesiarum, et lectum in Ecclesiis. Sic Dionysius Olympiorum Episcopus Epist. ad Soterem, testatur lectam sibi a Sotere, ad quem scribebat missam Epistolam, missam etiam a Clemente, idque die Dominica in ore fidelium. Sic constitutio Stephani de non rebaptizandis haereticis missa fuit per Provincias, ut testis est Cyprianus Epist. 74. quae est ad Pompeium. Sic decreta Nicaenae Synodi, ut refert Marius Victorinus lib. 2. adversus Arium, per totum orbem fuerunt missa. Sic et Sardiensis decreta cum Nicaenis transmissa scribit Theodoretus lib. 1. Historicae, cap. 9. et lib. 2. cap. 8. Sic Chalcedonensis a Leone ad Episcopos per Provincias directa, ut ipse nos docet Epist. 71. et 81. Mitto alia. — Atque hinc factum est, ut plurima Concilia numero Patrum minus spectabilia, propterea quod in Provinciis recepta fuissent et probata, in quas missa sunt, alia habuerint vim Conciliorum totius Occidentis vel Orientis, alia Ecclesiae universalis. Hine etiam factum est, ut plurimae summorum Pontificum constitutiones non obligent in multis partibus orbis v. g. Bulla Coenae Domini, quae non obligat in Gallia, Germania, Polonia. Hinc etiam est, quod Innocentius I. Epist. ad Exuperium Tolosanum, ut refertur cap. Posuisti, dist. 82. statuit, ut lex, quam edidit Siricius Papa adversus Diaconos et Presbyteros incontinentes, quas decrevit omni honore privandos, non obliget eos, ad quos, ut loquitur, haec non probatur pervenisse.

Obicies 1. Si vera sit nostra propositio, sequetur vix esse leges Pontificias, quae obligent; nam primo decretum Gratiani privata eius auctoritate congestum est, et nunquam fuit promulgatum. Secundo, libri quinque Decretalium, qui compilati sunt a Gregorio IX. videntur fuisse promulgati in sola Bononiensi Academia, ut colligitur ex earundem praefatione. Tertio eadem quoque est ratio libri sexti Decretalium, ut bene glossa observat in data libri istius sexti. Quarto, Clementinae, quas Ioannes XXII. paulo post obitum Clementis V, a quo sunt editae, datae sunt publico, videntur in sola Romana curia promulgatae.

— Respondeo primo decretum Gratiani non obligare: neque etiam, quod forte nonnulli non putarent, quatenus praelegitur in Academiis, quia plurima docentur in scholis, ad investigationem antiquitatis, et disciplinam, et non ad praxim. Unde nec obligat quidquid in iure civili continetur, licet praelegatur in Academiis. Obligat itaque decretum Gratiani ex parte, qua continet statuta Conciliorum vel Pontificum olim in Provinciis promulgata, aut etiam quatenus continet aliqua, quae iudiciorum consuetudine probata sunt. Secundo, libri quinque Decretalium non tantum directi sunt ad Bononiensem Academiam a Gregorio IX. sed etiam ad omnes Provincias, in quibus promulgatos fuisse, atque receptos scribit Matthaeus Paris sub Henrico tertio Anglorum Rege. Tertio, Liber sextus Decretalium non fuit promulgatus in Galliis. Editus est a Bonifacio VIII. inter quem et Philippum Pulchrum graves, quae exarserunt inimicitiae, prohibuerunt ne in hoc regno promulgaretur. Id tantum est in isto libro auctoritatis, quod alias suum robur, atque auctoritatem habuit: qualia sunt quae ex Concilio Lugdunensi, aliisque in Gallia receptis petita sunt: qualia etiam sunt ea, quae vel iudiciorum consuetudine, vel moribus utentium recepta sunt: v. g. quod triplex sit tantum Episcopus, a quo aliquis in Clericorum numerum adscribi potest, originis, beneficii, vel animarum. Quarto, Clementinae maxima ex parte receptae sunt in Galliis: nam ex decretis Concilii Viennensis coalescunt, quod quidem in Gallia coactum est, et cuius pars magna fuerunt Galli Episcopi. Deinde Clemens iste ex Episcopo Burdigalensi Pontifex factus, Lugdunum Cardinales omnes convocarit, curiamque Romanam in Gallias traduxit, ubi per 70. et amplius annos perseveravit: quare quacumque ab isto Pontifice in curia promulgata fuissent, ea in Galliis fuisse promulgata certum est, neque rationabiliter negari potest, quod in singulis Galliae Provinciis fuissent promulgata. Quinto, Extravagantes communes Ioannis XXII. in Gallia quoque promulgatae sunt: quandoquidem ille fuit Clementis V. successor, natione Gallus ex Avenionensi summus Pontifex renuntiatus Lugduni: nec videtur negari ideo posse, quod in singulis Provinciis Galliae promulgatae fuissent. Eae vero, quae sunt Bonifacii VIII. non sunt receptae propter rationem supra dictam. Aliae quae sunt summorum Pontificum, qui sederunt in Galliis, videntur in singulis Provinciis promulgatae. Aliae denique vel non debuerunt promulgari, utpote solventes tantum ab aliqua obligatione, vel fuerunt moribus utentium, et iudiciorum consuetudine receptae.

Obicies 2. Ubique vitandi sunt hi qui sunt nominatim excommunicati in aliqua Dioecesi, propter Ecclesiasticae communionis utilitatem, ut constat ex causa 11. q. 3. licet non ubique sententia excommunicationis fuerit promulgata. Item si quis noverit aliquem locum esse interdictum, non potest in eo celebrare, sed tenetur tale interdictum servare, ut constat ex Innocentio III. cap. 1. De pastulatione Praelatorum, etiamsi tale interdictum non fuerit ubique promulgatum: ergo à pari obligat lex Pontificia, licet non promulgata in singulis Provinciis.

— Respondeo ad primam partem argumententis distinguendo in hunc modum: Sunt à singulis vitandi ob sententiam excommunicationis praecise. Nego: vi legis Ecclesiasticae ubique receptae, quae cavet, ut vitentur. Concedo. Habes legem hanc causa, et quaestione citatam.

Ad alteram partem respondeo, distinguendo eodem modo: subiungo vero auctoritatem Innocentii non tacere ad rem: quia ibi agitur de postulatione Episcopi Altisiodorensis in Archiepiscopum Senonensem facta a Canonicis Ecclesiae Senonensis, qui Episcopus non servaverat interdictum latum auctoritate Romani Pontificis in terras regis Franciae: excusabat autem se praedictus Episcopus de interdicto non servato, quia sententia interdicti non pervenerat ad suam notitiam: neque per litteras Papae, neque per litteras Legati, qui sententiam publicaverat, neque per mandatum alicuius executoris, et praeterea quod dictus Rex in Altisiodorensi Dioecesi terram non haberet. Sed excusationum istarum rationem habendam non esse decernit Innocentius: posterioris quidem, quia tota Dioecesis Altisiodorensis subdita erat Regi Franciae: iusserat autem summus Pontifex terram Regis Franciae subiici interdicto, et Legatus interpretatus fuisset mandatum Pontificis de terra omni, quae ditioni regis suberat: prioris vero, quia in Ecclesia Metropolitana ipsius Episcopi Altisiodorensis, nimirum Senonensi, haec sententia interdicti promulgata, recepta, servataque fuisset: quare non facit ad rem praesentem haec auctoritas.

Obicies 3. Qui Romae sancti declarati sunt, ubique pro sanctis haberi debent, etiamsi promulgatio decreti de sanctitate eorum non fuerit facta per singulas Provincias: ergo lex Ecclesiastica obligat, etiamsi non fuerit per singulas Provincias promulgata.

— Respondeo ad antecedens distinguendo: ita ut eorum officium per singulas Provincias fieri debeat, aut festum celebrari, Nego; ad id enim necessarium est, ut lex promulgetur in Provinciis; ita ut in veneratione habeantur tamquam personae veneratione dignae, Concedo; ad id enim non requiritur lex, sed sufficit, quod persona declaratur digna veneratione.

Obicies 4. Obligant Canones fidei, etiamsi non sint per Provincias promulgati: ergo à pari ad hoc ut obligent Canones, et leges Pontificiae de moribus, ac disciplina, non est necesse eas in Provinciis promulgari.

— Respondeo negando consequentiam, disparitas enim est, quod Canones fidei sint tantum declaratorii iuris divini: at ius divinum promulgatum est; adeoque non est necessaria nova promulgatio, ut Canones fidei obligent: leges vero Pontificiae non sunt promulgatae sufficienter, nisi in Provinciis singulis promulgentur.

Denique quod spectat ad leges Episcoporum, dico quod ad hoc ut obligent, debent promulgari, ut fieri assolet, in missis Parochialibus regulariter loquendo: quod si alia sit consuetudo alicuius Ecclesiae particularis, debet talis consuetudo servari.