Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Certum esse non omnes humanas leges ad sui obser- vantiam obligare sub mortali; quia neque ipsamet divinae leges talem obligationem important; nec enim leve furtum, puta denarii, aut assis, censetur esse mortale, propter levitatem materiae, licet furtum omne tam divina, quam humana lege vetitum sit. Multo minus igitur omnis humana lex sub mortali obligare censenda est. Restat igitur determi- nandum, an aliquae saltem humanae leges in conscientia sub mortali obligare queant.

Notandum 2. Eam fuisse variorum Haereticorum erroneam asser- tionem, quod nullae leges humanae in foro conscientiae obligare queant. nec eas transgredientem reum esse culpae apud Deum. Ita imprimis docuerunt Waldenses, ut affirmat Guido lib. De Haeresibus. Eumdem errorem innovarunt Ioannes Wiclef, et Ioan. Hus, ut testatur Bellarm. lib. 4. De Summo Pontifice, cap. 11. quos secutus est Calvinus 1. Instit., cap. 15. et sequentibus, ubi tametsi concedat Praelatos, et Ma- gistratus politicos posse leges aliquas ad conservationem disciplinae et pacis inter cives praescribere, negat tamen eas in conscientia obli- gare, Cum conscientia, inquit, soli Deo subdita sit, ideoque ab eo so- lum ligari, seu lege coerceri possit. Ab hoc errore non longe distare videtur Ioannes Gerson. Tract. De Vita spirituali, lect. 4. asserens solum Deum habere auctoritatem obligandi in conscientia: unde licet admittat leges humanas obligare in conscientia; contendit tamen illam vim ipsis non competere ratione auctoritatis humanae, sed solum divi- nae; ita quod Legislatores, dum leges statuunt, solum declarent obliga- tiones, quas Deus imponit: ipsi vero nullam obligationem in foro con- scientiae praescribant: cuius assertionis exemplum profert de aegrotis, qui in conscientia tenentur medicis obedire, non quod medici imperan- di auctoritatem habeant, sed quia declarant id, ad quod aegrotus lege naturali, ac divina obligatur.

Notandum 3. Controversiam non levem moveri inter Theologos, num humanae leges ad sui observationem interdum obligent cum vitae dispendio: in cuius difficultatis resolutione duae sunt sententiae ex- treme oppositae: Altera quidem Almaini in Moralib., tract. 1. cap. 3. concl. 4. negantis legem humanam unquam obligare ad sui observationem cum dispendio vitae: Altera autem Adriani in 4. qu. 3. De Clavibus, asserentis omnem legem humanam, quae obligat sub peccato mortali, servandam esse in omni eventu etiam cum vitae discrimine, nisi aliqua lex interveniat ex benignitate Legislatoris, quae talem obligationem expresse non importet. Inter has autem extreme oppositas sententias mediat Tertia, affirmans legem humanam interdum obligare cum pe- riculo, et dispendio vitae: non tamen semper. Quibus praemissis sit

Conclusio prima. — LEGES HUMANAe TAM CIVILES, QUAM ECCLESIASTICAe OBLIGARE POSSINT IN FORO CONSCIENTIAe, ITA QUOD EARUM TRANSGRESSIO SIT CULPABILIS APUD DEUM.

Probatur 1. de Legibus Civilibus ex Scriptura; dicitur enim 1. Petri 2. Subditi igitur estote omni humanae creaturae, sive Regi quasi praecellenti, sive Ducibus tamquam ab eo missis, in vindictam malefa- ctorum… Haec est enim voluntas Dei. 2. Petri 1. dicitur, eos, qui spernunt dominationem, reservari in diem iudicii cruciandos. Et ad Rom. 13. Qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit; qui autem re- sistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt. Quod de damnatione etiam apud Deum Chrysost. et alii Interpretes ibidem intelligunt. Et versu 5. Adeoque necessitate subditi estote, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam. Addit ibid. versu 6. Principes esse Dei Ministros, unde qui illis resistit, Deo resistit; adeoque Deum of- fendit.

Probatur idem de Legibus Ecclesiasticis; primo quidem aucto- ritate Concilii Constantiensis sess. 8. et 15. ubi damnantur errores Wiclefi, et Ioann. Hus negantium ullam legem humanam, sive Eccle- siasticam, sive Civilem obligare in conscientia. Hoc ipsum definitum est in Concilii Trid. sess. 7. can. 8. his verbis: si quis dixerit baptizatos li- beros esse ab omnibus S. Ecclesiae praeceptis, quae vel scripta vel tradita sunt, ita ut ea observare non teneantur, anathema sit. — Idem constat ex variis Scripturae testimoniis; Christus enim sic pro- nunciat: si Ecclesiam non audierit, sit tibi tamquam Ethnicus, et Pu- blicanus, ubi Chrysost. hom. 16. Considera quomodo publicanum ad exemplum summae nequitiae posuit. Praeceptis ergo Ecclesiae non obe- dire summe nequitiae est. Idem Christus Luc. 10. ait: Qui vos sper- nit, me spernit. Et Paulus ad Hebr. 13. Obedite praepositis vestris, et subiacete eis: ipsi enim pervigilant, quasi rationem pro animabus vestris reddituri. Demum idem Apost. ait 1. ad Cor. 7. Praecipio non ego, sed Dominus. Et Act. 15. Apostoli dicunt: Visum est Spiritui Sancto, et nobis, nihil ultra imponere vobis oneris, quam haec neces- saria, etc. Quibus locis designatur specialis potestas legum Ecclesia- sticarum obligandi in foro conscientiae, ut procedunt a Legislatoribus humanis, alias non diceret Paulus: Praecipio non ego, sed Dominus, nec Apostoli: Visum est Spiritui S. et nobis. Neque hoc ultimo loco continetur solum consilium, ut Haeretici volunt: iis enim contineri praeceptum in conscientia obligans, indicant verba illa, oneris, et ne- cessaria.

Probatur utraque pars ratione: Primo quidem, omnis lex, quae per auctoritatem a Deo derivatam fertur, obligare potest in conscientia: at leges tam Ecclesiasticae, quam Politicae feruntur per auctoritatem a Deo derivatam; subindeque obligare possunt in conscientia. Maior constat: hac enim ratione lex Vetus et Nova censentur obligare in conscientia, quia per auctoritatem divinam, vel a Deo emanatam latae sunt, et promulgata. Minor etiam patet ex praefatis Scripturae texti- bus, quibus tam Ecclesiastica, quam Civilis potestas declaratur homi- nibus a Deo tradi. Hinc Prov. 8. Deus ipsimet ait: Per me Reges regnant, et legum Conditores iusta decernunt. — Secundo, potestas obligandi in conscientia reperitur in qualibet communitate imperfecta, quae constat ex viro, uxore, filiis, ac famulis: ergo multo magis reperi- ri debet in communitate perfecta, quae constat, vel Praelatis, et Fi- delibus subditis, vel Principe, Magistratu, et Civibus. Patet antece- dens, tum ex Deuter. 21. ubi iubetur, Morte puniri filium inobe- dientem, et contumacem. Et ex Apostolo ad Ephesios 5. ubi monet uxores esse subditas viris suis. Et ex 1. Petri 2. ubi servi iubentur teneri ad obtemperandum dominis suis. Consequentia etiam patet ex eo quod maius debitum sit obediendi Principi propter bonum Reipublicae, quam patrifamilias propter bonum unius domus; quia bonum quo uni- versalius est, eo divinius. — Tertio, si lex humana, sive Ecclesiastica, sive Civilis, non posset ad culpam, et in foro conscientiae homines obligare, sequeretur eam plerumque frustrari effectu; saepe namque contingit, quod quis violare possit legem absque periculo incurrendi poenam praescriptam; subindeque si ex conscientia non teneretur eam servare, non raro posset eam transgredi.

Dices 1: Ille solus obligare potest ad culpam, praecipue mortalem, qui potest hominem privare gratia, qui potestatem habet ligandi in foro conscientiae: sed nullus homo potest alterum gratia privare; quem- admodum nullus potest in eum gratiam inducere: similiter Legislator, saltem Civilis, non habet potestatem ligandi, atque solvendi in foro conscientiae: ergo vel nulla lex obligare potest in conscientia, vel sal- tem Civilis, et Politica id non potest. — Respondeo ad maiorem, primam illius partem tantum esse veram de potestate privativa gratiae primaria, et per se, qualis tantum Deo competit: non vero de potestate secundaria, et ratione decreti aut statuti conditi per auctoritatem de- rivatam a Deo, quod decretum qui transgreditur, per illam volunta- riam transgressionem privat se gratia demeritorie: privatur autem eadem efficients per Deum, qui non vult amplius conservare gra- tiam in anima hominis legem transgredientis. Ad alteram vero ma- ioris partem dico illum solum posse condere legem, in quo est po- testas ligandi et solvendi in foro conscientiae: vel iudicialis, qualis est, quae per actus clavium exercetur, et per quam remittuntur, vel retinentur peccata: vel imperativa et constitutiva decreti, cuius ob- servatio ne bonus actus elucet: inobservatio ne vero malus.

Dices 2: Potestas Legislatoris interioris non potest inducere obli- gationem in iudicio, et foro potestatis superioris: sed forum conscien- tiae est forum superioris potestatis, scilicet Dei: ergo potestas Legisla- toris humani non potest obligationem inducere in foro conscientiae. Minor patet: Maior etiam videtur manifesta: nam ordinarii iudices non possunt inducere obligationem in iudicio superioris Principis, nec Epi- scopi in iudicio Papae: quia nimirum corum potestas exceditur a iudi- cio superioris potestatis, — Respondeo distinguendo maiorem: po- testas Legislatoris interioris non potest obligationem inducere in foro potestatis superioris, contra, aut preter ordinem superioris potestatis, concedo maiorem: ut subest ordini superioris potestatis, nego maiorem: et ad illius probationem eodem modo respondetur, ordinarii scilicet Iu- dices, aut Episcopi id non posse contra ordinem Principis, aut Pon- tificis, bene tamen ut stant sub ordine illorum: quasi Princeps daret potestatem ordinario Iudici, ut ferret legem obligantem in suo foro: sic autem contingit in nostro casu: nam eo ipso quod lex humana est iusta, subest ordini naturalis Legis, aut divina, ex qua participat vim obligandi etiam in foro divino, quod est forum conscientiae.

Dices 3: Potestas Principum saecularium est mere temporalis, et politica: ergo non potest se extendere ad aliquid spirituale: nec per consequens obligare ad culpam, et in foro conscientiae. — Respon- deo, potestatem Principum secularium dici temporalem ratione obiecti, quia secundum se tota est de personis, rebus, et actionibus tempora- libus; ratione tamen obligationis, quam inducit, dici potest spiritualis, et in conscientia obligare: licet enim per se primo respiciat bonum temporale Reipublicae, et per se primo non intendat ligare conscien- tias sub poena damnationis aeternae, sed solum praecipere aliquid ad promovendum tale bonum sub poena temporali proportionata ad con- sequendum suum finem: ex consequenti tamen, quia hoc praecipit ut stat sub ordine divinae potestatis, et in virtute illius potentis obligare in foro conscientiae quantum ad culpam et poenam aeternam, ad culpa et in foro conscientiae obligat.

Conclusio secunda. — INTERDUM UTROQUE LEGES TAM EC- CLESIASTICAe, QUAM CIVILES OBLIGANT SUB MORTALI.

De Ecclesiasticis quidem constat: in consensu est enim apud omnes, plures esse leges Ecclesiasticas, quae ad sui observationem sub mortali obligent: qualis est lex de quadragesimali ieiunio, de annua confessione facienda, de communione in Paschate, etc.

De Politicis pariter eadem veritas patet ex Apost. ad Rom. 13. dicente, Eos, qui superiori potestati resistunt, damnationem sibi acquirere; quod de damnatione aeterna SS. Interpretes ibidem intelligunt: sed damnatio aeterna nonnisi ob peccatum mortale incurritur: igitur lex humana etiam politica aliquando sub mortali culpa obligare potest. Quod etique confirmat S. Augustinus Epist. 50., quae est ad Bonifacium comitem et exercituum imperialium praefectum, qui cum ab Augustino inquisivisset utrum tuta conscientia cogere posset haereticos Donatistas armorum vi, ut iuxta Imperialia edicta sese ad Ecclesiae Catholicae sinum reciperent, respondet S. Augustinus istud nedum esse licitum, sed etiam pernecessarium.

Quoniam, inquit, multi per illas leges correcti sunt et quotidie corriguntur, et se esse correctos, atque ab illa furiose pernicie liberatos gratias agunt. Et qui oderant diligunt, molestasque sibi fuisse saluberrimas leges, quantum in insania detestabantur, tantum recepta sanitate gratulantur.

Deinde subdit:

Quando Imperatores pro falsitate contra veritatem constituunt multas leges, probantur bene credentes, et coronantur perseverantes. Quando autem pro veritate contra falsitatem constituunt bonas leges, terrentur scientes, et corriguntur intelligentes. Quicumque ergo legibus Imperatorum quae contra veritatem Dei feruntur obtemperare non vult, acquirit grande praemium. Quicumque autem legibus Imperatorum quae pro Dei veritate feruntur obtemperare non vult, acquirit grande supplicium, scilicet apud Deum, apud quem nonnisi propter mortale peccatum grande supplicium incurritur.

Quo pacto autem dignosci possit, quando leges humanae obligent sub veniali, aut sub mortali, hic quatuor regulae sunt spectandae: Prima. Lex illa censetur obligare sub mortali, quae pro tali habetur ex consensu et consuetudine Ecclesiae universalis, ut lex de servando quadragesimali ieiunio ab iis qui nec labore, nec infirmitate, nec aliis impedimentis excusantibus detinentur. — Secunda Regula, quando lex humana praecipit aut prohibet aliquid quod est grave, et bono communi maxime conducens, censetur obligare sub mortali: hinc nulla lex humana potest in levi materia obligare sub mortali: quia vis obligativa legis humanae derivatur vel ex lege naturali, vel divina: sed Deus sua lege naturali, vel divina numquam imponit obligationem ad culpam mortalem, quando materia est levis, ut tententur omnes; ergo nec Legislator humanus potest obligare sub mortali, nisi materia sit gravis. Hinc Legislator humanus non potest rem levem, et minimi momenti praecipere sub mortali; quia ut lex humana obliget, debet esse iusta; quamvis autem iusta sit ratio praecipiendi rem levem, non est tamen iusta praecipiendi eam sub mortali, sicut neque iusta est ratio praecipiendi rem gravem sub veniali dumtaxat. Quapropter, Praelati non possunt praecipere res leves sub poena excommunicationis. Ideirco cap. Nomo Episcoporum, causa 11. qu. 3. ex Concil. Meldensi capit. 56. statuitur, quod anathema est retinendae mortis damnatio, et nonnisi pro mortali debet imponi crimine, et illi qui aliter non potuerit corrigi. — Tertia Regula est, quod lex censetur obligare sub mortali, quando praecipit aut prohibet aliquid sub graviori poena, v. g. mortis, mutilationis, excommunicationis, irregularitatis; nam severitas poenae argumentum est, quod res, quae praecipitur, est gravissima. — Quarta denique Regula est, quod lex obliget sub mortali, quando id, quod praecipitur, licet leve sit, spectata ratione obiecti, et materiae, grave tamen est habita ratione finis, quem intendit Legislator, et ad quem lex, aut praeceptum ordinatur. Hinc quia dicitur 1. ad Tim. 2. Finis praecepti est caritas, illa censetur materia gravis, quae ad dilectionem Dei, vel proximi necessaria est. Item quia lex ad bonum commune ordinatur, illa erit materia gravis, quae ad bonum Reipublicae, vel Communitatis stabiliendum, et tuendum necessaria est, licet secundum se sit levis: unde quia in Religionibus prohibitum est, ne Monasterii, vel Conventus negotia saecularibus propalentur, quamvis haec propalatio in aliquibus videatur levis ratione materiae, tamen gravis est ratione boni communis.

Conclusio tertia. — Leges humanae non semper et regulariter obligant ad sui observationem cum dispendio vitae, ac nedum cum periculo gravioris damni. Ratio est, quia nec leges quidem divinae mere positivae taliter censentur obligare, nisi Deus, qui pro sua summa auctoritate potest praecipere et obligare prout voluerit, aliud significet, aut eius voluntas aliunde constet: adeoque Christus Dominus Matthaei 12. refert factum Davidis qui 1. Reg. cap. 21. comedit panes propositionis in necessitate, quibus tamen non licebat nisi Sacerdotibus vesci, illud factum non damnat, imo usurpat ad retundendam Pharisaeorum calumniam qua carpabant Christi Discipulos, quod die Sabbati vellerent spicas, et manducarent: et Luc. 14. etiam Christus Dominus demonstrat Pharisaeis licere die Sabbati extrahere asinum, qui in puteum cecidisset, quamvis alioqui omne opus faciendum prohibeatur die Sabbati.

Conclusio quarta. — Leges humanae obligant cum dispendio vitae quando plus confert observatio earum ad commune bonum, quam mors unius hominis: secus vero quando hominis vita potior est observatione legis humanae.

Patet prima pars assertionis; quia homo non solum quantum ad ea quae possidet, sed etiam quantum ad seipsum est pars Reipublicae: ergo ubi conservandum est ac tuendum bonum publicum, tenetur vitam suam discrimini exponere: cum enim in Republica sit potestas ad suam conservationem necessaria, et ad bonum commune: alioqui non esset provisa sufficienter eius gubernationi, et conservationi: hinc est quod ferri potest praeceptum obligans ad aliquid agendum propter Republicae bonum, etiam cum vitae dispendio: sicut enim quilibet homo habet potestatem exponendi partem sui corporis dispendio, quando id necessarium est ad totius conservationem, sic Respublica habet potestatem exponendi singulos, qui sunt eius partes, et membra, quando necessitas totius, seu boni communis id exigit. — Hinc est quod Miles teneatur cum vitae periculo non deserere suam stationem, necnon et aggredi hostes ad praeceptum sui ducis: quia desertio stationis, et non aggressio plus noceret bono publico, quam noceat iactura vitae illius militis. — Hinc pariter Parochi etiam cum vitae discrimine tenentur residere personaliter in suis parochiis, si id praecipiat Episcopus, etiam tempore pestis aut alterius imminentis periculi mortis; nam iactura vitae illius parochi non est tanti momenti, ac salus plebis, quam per eius residentiam personalem et actualem potest procurari, etc.

Patet etiam secunda pars assertionis; ubi enim non adest boni publici imminens periculum, quisque tenetur ex lege naturali ad servandam suam vitam; idque est in praxi in Ecclesia: nam quamvis prohibeatur sub poena excommunicationis, proindeque sub mortali peccato, ne quis communicet cum haereticis excommunicatis inanitestis; nihilominus licet cum eis participationem habere, ut habetur causa 11. qu. 3. cap. 103. ubi statuitur, Licere in pluribus casibus necessariis ad societatem, et vitae sustentationem cum ipsis communicare.

Dices. Regula ordinis Carthusianorum praecipit eisdem Religiosis non vesci carnibus etiam cum vitae discrimine: sed eiusmodi abstinentia non plus censetur conducere ad bonum commune, quam vita plurium Monachorum qui sanctitate sunt aliis quamplurimis exemplo: ergo falsum est quod teneatur quis ad legis humanae observationem cum vitae periculo tantum, quando ex illa maius bonum sequitur, quam ex privata privati hominis.

— Respondent ad antecedens Almainus, Vaior, et nonnulli alii Doctores Parisienses, illam Regulam non solum non obligare, sed etiam si adsit periculum teneri Carthusianum iure naturae ad esum carnium, ut si ex Medicorum consilio esus ille iudicatur necessarius ad vitam servandam, et sanitatem restituendam: et eos peccare contra ius naturale de conservanda propria vita, si ab illis abstineant. — Censent aliqui cum Victoria lect. De Temper. n. 8. Carthusianum in extrema necessitate infirmitatis constitutum posse quidem licite a carnibus abstinere; non tamen teneri, sed eis posse vesci licite, si id iudicio Medicorum omnino censeatur necessarium ad vitam tuendam. Quam utique assertionem probabiliorem existimo: eam autem plurimis utrinque librare videtur Ioannes Gerson Cancellarius Parisiensis in Tractatu De non esu carnium a Carthusiensibus, quem edidit adversus eos, qui illos religiosos indiscertos et inhumanos ex hoc statuto iudicabant: dicit autem pro parte affirmante, primo, quod Carthusiani ad hoc nullo voto expresso tenentur: sed vi dumtaxat cuiusdam ordinationis sive institutionis positivae, ne hoc quisquam praesumat attentare, idque non sub poena peccati mortalis, sed tantum disciplinae Ordinis. Secundo, quod in hac constitutione debet excipi casus necessitatis extremae, atque infirmitatis. Tertio, quod non habetur expresse Carthusianus ad ea teneri, etiam in casu extremae necessitatis: quo clausula si apponeretur, non posset secus faciens ab iniquitate excusari. Unde subdit, quod cum celeberrimos ex hoc ordine aliquando interrogasset, quid agerent ubi in deserto nihil haberent praeter carnes ad vescendum: responderunt se absque scrupulo de illis, vitae tuenda causa, comesturos. Hinc etiam factum est, quod cum quidam ex Carthusianis iter equo conficeret, atque in summam famem, sitimque redactus, deficientibus cibariis, sanguine equi sitim levasset, res ad Fratres delata, et cognita extrema in qua constitutus fuisset necessitate, liber ab omni disciplina Ordinis susceptus est. — Addit tamen pro opposita sententia, casum necessitatis extremae non fuisse exceptum: tum quia sufficienter intelligitur, etiamsi expressus non sit: tum etiam quia metuendum est, ne si casus aliquis fuisset exceptus distincte, homines exinde arripuissent occasionem dilatandi exceptionem ad alia: sicque succedentibus temporibus desisset robur esse in illo statuto. Insuper, licitum est agere multa sive temporalia, sive spiritualia, per quae et in quibus homo abbreviat vitam suam, aut infirmitatis debilitatem incurrit: quod probat primo de temporalibus, tum quia alias homo teneretur vacare studio Medicinae, aut Medicorum consiliis, atque regiminibus continuo uti deberet: quia ex illorum omissione in varias aegritudines incidimus, ex quibus sequitur vita abbreviatio: tum etiam quia alias quilibet teneretur desistere ab operibus et actibus, ex quibus sequuntur debilitationes corporis, mortisque ut plurimum acceleratio, qualia frequentia sunt in omni fere hominum statu. Probatur secundo de spiritualibus, nam certum est ad multa spiritualia assequenda licerepati sanitatis debilitationem ac vitae abbreviationem. Primo, ad obediendum Deo: unde et licet in hoc casu etiam pati mortem. Secundo, ad satisfaciendum pro peccato suo, quod constat ex operibus satisfactoriis. Tertio, ex charitate ad satisfaciendum pro peccatis alienis: quod declaratur ex fundationibus Monasteriorum plurimorum factis, ut qui in eis vivunt, lugeant, atque poenitentiam agant pro peccatis fundatorum, aliorumque. Quarto ad evitandum grave scandalum: tunc enim ipsam mortem subire tenemur: unde Apostolus 1. Corinth. 8. si esca scandalizat fratrem meum, non manducabo carnes in aeternum. Quinto, ad acquirendas virtutes in se, vel in alio: unde nihil faciunt viri sancti labores, vigilias, et sudores, nisi ut in virtutis exercitio sint, aut ut alios ad virtutem accendant: unde licet homini servare castitatem etiam cum periculo vitae, neque tenetur, qui vult perpetuam petere dispensationem a summo Pontifice, si nullus sit alius modus tuendae vitae, quam matrimonialis coniunctio, iusta sapientiorum Medicorum consilium. Atqui si Carthusiani non servent illud statutum ut Deo obediant, illud tamen servant, ut Deo satisfaciant pro peccatis suis: servant ex charitate in proximum, pro peccatis illius satisfacientes per eiusmodi abstinentiam Deo, quemadmodum et pro suis propriis: servant, ne Fratribus scandalo sint, si carnibus uterentur: servant denique in virtutis exercitium, atque in extirpationem suorum vitiorum, nec in casibus illis, ubi agitur tantum de abbreviatione vitae, aut infirmitate, dispensatos se putant. — Addit Gerson, quod consuetudo ita naturam mutat, ut venenum esse possint quibusdam stomachis carnes: etsi per esum carnium aliqua certa futura esset vita prolongatio: quia tamen incertum foret utrum postea deterior illa esset, non tamen foret iis vescendum: quemadmodum prudentiores Medici non consulunt potiones quasdam, quae cum praesenti statui aegroti patientis videntur satis idoneae, ex usu tamen pigrum et segnem sint effecturae naturam. Unde subiicit, sibi notum esse aliquem Carthusianum virum doctissimum asserentem, quod plures ex Fratribus morerentur aut aegrarentur in ista religione, si carnibus uterentur: quia vigilia, solitudo, et quies, etc. huiusmodi devotionis exercitia digestionem impediunt, et ita cruditatem aliquam in stomacho relinquunt. Adiungi potest, quia vix aut raro temperanter et sobrie inter haec gula incitamenta versamur. Concludit Gerson totum illud opus, dicendo, prudentem Directorem non tam attendere debere ad labores, vexationes, et abbreviationem vitae, quam ne sensus efficiantur hebetes, et stolidi per excessivam in ieiunio vel fletu assiduitatem, quo fiat ex consequenti, ut iudicium rationis evertatur.