Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Etsi hominibus ingenita lex dictitet in communi quid faciendum sit, quidve fugiendum; quoniam tamen praeter praecpta morum singulis ingenita, multa alia desiderantur ad rectam hominum societatem instituendam et gubernandam, iuxta varios rerum eventus particulares, ideo necessarium fuit, ut per humanam rationem generalia legis praecpta magis in particulari determinarentur; quatenus nempe datis occasionibus provideretur Reipublicae paci, concordiae, ac felicitati, quod utique per leges ab hominibus sancitas efficitur; quapropter illas esse Reipublicae utiles et necessarias nullus sanae mentis denegabit. Unde S. Isidorus lib. 5. Etymologiarum cap. 20. Factae sunt Leges ut humano metu humana creceretur audacia, tutaque sit inter improbos innocentia, et in ipsis improbis formidato supplicio refraenetur nocendi facultas. Necessarium ergo fuit Leges Humanas stabiliri, quibus et iusti vitam tranquille pacateque ducerent, et protervi ac ad vitia proni, qui nec virtutis pulchritudine moventur, nec verbis cedunt, per vim, et metum intentati per legem supplicii a malo cohiberentur, et tandem per assuetudinem probi fierent.

Inde colligitur altera Legis Humanae ratio summae necessitatis, quod in Lege Naturali nulla poena decernatur; in divina vero Evangelica, poena duntaxat in altero saeculo luenda praescribitur; quocirca propter sui dilationem minus homines timore percellit: subindeque oportuit leges humanas institui, quae poenam earum transgressoribus brevi luendam statuerent, quo facilius quisque a malo revocaretur. Non opus est igitur diutius immorari in probanda legum humanarum necessitate et existentia, quam tota praedicat antiquitas, Gentes omnes, quae barbariem deposuerunt, universim testantur, nullus enim est hominum

Scotus, qui leges non habeat; et Deus ipsemet probat, cum ait Proverb. VIII. Per me Reges regnant, et Legum conditores iusta decernunt. Nec non et dum adversus Tyrannos intonat Isaia 10. Vae qui condunt leges iniquas. Cum enim solum arguat legum institutionis abusum, rectum, ac legitimum usum perspicue probat.

Itaque solum hoc in Articulo proponimus determinandum: Primum, an adhuc sub Evangelica lege vigeat humanarum legum obligandi virtus: Secundo, apud quos resideat leges condendi auctoritas: Tertio, quinam legibus praescriptis subiiciantur.

Omnem humanam legem derivari a lege naturali: lex enim nulla est, nisi sit iusta; in rebus autem humanis in tantum aliquid censetur iustum, in quantum censetur conforme regulis rationis; rationis autem prima regula est lex naturae. Unde omnis lex humanitus posita, in tantum habet de ratione legis, in quantum a lege naturae derivatur; si vero in aliquo a lege naturae discordet, iam non erit lex, sed legis corruptio. Dupliciter autem potest aliquid a lege naturae derivari, vel scilicet per modum conclusionum ex principiis communibus legis naturae: sicut quod non sit occidendum derivatur ex eo quod nulli est faciendum malum; vel per modum determinationis, sicut lex naturae habet malefactorem puniendum esse, sed quod tali vel tali poena puniatur, est quaedam determinatio legis humanae: utraque igitur inveniuntur in lege humana posita: sed ea, quae sunt prioris modi, continentur in lege humana, non tamquam solum per eam posita, sed habent etiam aliquid vigoris ex lege naturali; ea vero, quae sunt posterioris modi, ex sola lege humana vigorem habent.

Notandum 2. Legem humanam iuxta variam sui considerationem varie posse dividi. Primo namque quatenus derivata est a lege naturae, dividitur in ius positivum gentium, et ius civile. Ad ius gentium pertinent ea, quae derivantur ex lege naturae, sicut conclusiones ex principiis: ad ius autem civile spectant ea, quae a lege naturae emanant per modum particularis determinationis, secundum quod quaelibet civitas, vel quodlibet regnum aliquid ad sui tranquillitatem, et securitatem iudicat esse stabiliendum et servandum. Secundo, cum de ratione legis humanae sit, quod ordinetur ad bonum commune civitatis, et regni, iuxta hanc considerationem dividi potest secundum varium statum hominum, qui incumbunt bono communi procurando, stabiliendo, et administrando, qua ratione aliae leges praescribentur pro Sacerdotibus, aliae pro gubernatoribus, aliae pro militibus, etc. Tertio, quia de ratione legis humanae est, ut instituatur a Gubernante communitatem et societatem hominum: inde fit quod leges humanae distinguantur secundum diversa regimina in monarchicas, aristocraticas, et democraticas. Quarto, cum lex humana tota sit in directione actuum humanorum; secundum hoc distinguuntur leges penes ea, de quibus feruntur. Hinc est lex Iulia de adulteris, lex Cornelia de sicariis, et sic de aliis. Quinto denique cum lex spectari possit secundum distinctam auctoritatem Legislatoris, nempe politicam et ecclesiasticam, hinc fit quod aliae leges dicantur Ecclesiasticae, quae alias appellantur canones, seu regulae praescriptae ab iis, qui a Christo Domino curam et auctoritatem habent administrandae et regendae Ecclesiae: aliae sunt leges Civiles, seu Politicae, quae praescribuntur a Principibus, atque ab iis, qui regendae Reipublicae incumbunt.

Notandum 3. Circa Christi Domini nativitatis tempora exortum fuisse errorem quorumdam asserentium non esse licitum fidelibus alium praeter Deum superiorem agnoscere: exindeque nec parendum esse saecularibus Principibus, nec eorum legibus obediendum. Quorum errorum antesignanus extitit Iudas Galilaeus in diebus profestationis, ut legimus Act. 5. idest, circa nativitatem Christi, quando videlicet exit edictum a Caesare Augusto, ut describeretur universus orbis, et ibant omnes ut profiterentur, ut legimus Luca 2. Additur autem de illo Iuda quod avertit populum post se. Quid autem ille praedicaret, sacer textus non loquitur: S. autem Hieronymus refert, dicens in 3. cap. Epist. ad Titum: In initio, inter caetera hoc quasi probabile proferabat ex lege, nullum debere Dominum, nisi solum Deum vocari, et eos, qui ad templum decimas deferrent, Caesari tributa non reddere. Atque hanc haeresim multum percrebuisse usque ad tempora praedicationis Christi, et illius occasione Pharisaeos misisse Discipulos suos ad Christum interrogandum, an liceret dare censum Caesari. Addit autem Anastasius Nyssenus lib. 7. in Scripturam, sectatores huius Iudae Galilaei vocatos fuisse Galilaeos, qui prohibebant offerri sacrificia pro Imperatore, et populo Romano, et idem interfectos fuisse a Pilato: hos enim credit esse illos Galilaeos, quorum sanguinem miscuit Pilatus cum eorum sacrificiis. Hunc autem pridem sopitum errorem denuo suscitavit Lutherus in lib. De libertate Christiana, ubi ait: Nullo opere, nulla lege homini Christiano opus est, cum per fidem sit liber ab omni lege. Et in Commentario Epist. ad Galatas: Sola fides, inquit, necessaria est, ut iusti simus: caetera omnia liberrima, neque praecipit amplius, neque prohibita. Ibidemque haec addit: Si conscientia dictat, peccasti. Responde, peccari: num Deus puniet, et damnabit? non. At lex hoc dicit? sed nihil mihi cum lege. Quare? quia habeo libertatem: et addit ibidem nullam legem Christianis, sive ab hominibus, sive ab Angelis imponi posse, nisi quantum ipsi velint. Ab hoc autem errore non longe abest Calvinus: nam lib. 1. Institut. cap. 10. n. 8. affirmat, Deum esse unicum Legislatorem: non licere hominibus id sibi honoris sumere, et num. 5. prius dixerat leges humanas dictas et probatas sive ab Ecclesia, sive a magistratu ferantur, non ligare per se conscientiam. Contra quos errores sit

Conclusio prima. — Fideles per legem Evangelicam non eximeri ab obligatione parendi legibus humanis, et obedientia erga superiores ecclesiasticos, et temporales: proindeque adhuc perseverat legum humanarum necessitas, et utilitas.

Probatur Conclusio illis omnibus Scripturae textibus, quibus Christus Dominus, et Apostoli fidelibus praeciunt, ut debitam observantiam, et obedientiam Superioribus, tam Ecclesiasticis, quam politicis impendant. Sic Matt. 22. Reddite quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo, ex quibus verbis Iustinus Martyr in Apologia secunda pro Christianis, colligit praecptum solvendi tributa Principibus: ibidemque profitetur nomine omnium Christianorum subiectionem, et obedientiam erga Romanos Imperatores tunc Ethnicos. Similiter Luca 10. Christus Dominus alloquens Apostolos ait: Qui vos odit, me odit: et successoribus debitam ex praecpto divino impendant obedientiam.

Hinc S. Paulus ad Rom. 13. generaliter praescribit v. 1. Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit: non enim est potestas nisi a Deo: quae autem sunt a Deo, ordinatae sunt: et v. 2. Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit: qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt: et v. 5. Ideo necessitate subditi estote, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam. Cuius postremi testimonii priora verba, necessitate subditi estote, directe pugnant contra id, quod dixit Lutherus, non esse subditos fideles, nisi ipsi velint. Posteriora vero, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam, contraria sunt ei, quod dicit Calvinus, leges humanas non obligare per se conscientiam. Et ad Tit. 3. v. 1. Admone illos Principibus, et Potestatibus subditos esse. Et Hebr. 13. v. 17. Obedite praepositis vestris, et subiacete eis: ipsi enim pervigilant, quasi rationem pro animabus vestris reddituri. Et 1. Petri 2. v. 13. Subditi igitur estote omni humanae creaturae, sive Regi, quasi praecellenti, sive Ducibus tamquam ab eo missis ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum; quia sic est voluntas Dei, ut benefacientes obmutescere faciatis imprudentium hominum ignorantium, eorum scilicet, qui Christianos accusabant ipso initio praedicationis Evangelii, quod principatum humanum everterent, et inobedientiam erga Principes, et erga leges humanas introducerent, ut testantur S. Hieronymus in cap. 3. Epist. ad Titum, initio; et Chrysostomus homil. 23. in Epist. ad Timotheum his verbis: Plurima tunc temporis circumferebatur fama, traducens Apostolos veluti seditiosos, regnum everterent, et dicerent: qui etiam notant ideo Apostolos Petrum et Paulum tam multa in suis Epistolais dixisse de obedientia erga Principes et Superiores, ut huic errori sese opponerent.

Confirmatur ex facto Apostolorum, qui varia praecpta variasque leges in ipso nascentis Ecclesiae exordio fidelibus praescripserunt. Sic Act. 15. statuerunt, abstineatis ab immolatis idolorum, et sanguine, et suffocato, et fornicatione. Praecipiens custodire praecpta Apostolorum, et Seniorum. Et ex eo quod Apostolus usus est ista potestate 1. ad Timoth. 3. Haec tibi scribo, ut scias quomodo oporteat te in domo Dei conversari. Ibidem Bigamos et Neophytos ad Episcopatum non esse assumendos edicit, 1. ad Cor. 14. mulieres in Ecclesiis taceant, et ex antiqua Ecclesia praxi, ut constat ex Canonibus Conciliorum vetustissimorum 3. et 4. saeculo coactorum. Suffragatur etiam ratio; quia lex Evangelica Principes saeculares, et Praelatos Ecclesiasticos sua auctoritate non fraudat, et spoliat, imo potius illam commendat, stabilit, et confirmat, velut a Deo derivatam, iuxta illud Ioan. 19. Non haberes potestatem adversum me ullam, inquit Christus, nisi tibi datum esset desuper: et Rom. 13. Non est potestas nisi a Deo. Nec etiam ens privat illius potestatis usu in condendis legibus necessariis vel utilibus ad bonum regimen Ecclesiae aut Reipublicae; nam sicut ante legem Evangelicam, sic etiam sub ea multa occurrere possunt ad Dei cultum, morum directionem, Reipublicae tranquillitatem et pacem conducentia, quae divinis legibus Novi Testamenti determinata non sunt et expressa, ut patet non solum in legibus pertinentibus ad Sacramentorum administrationem et receptionem, censuris ecclesiasticis, impedimentis matrimonii, sed etiam in iis, quae spectant ad rectam imperii, regni, et cuiusvis communitatis directionem: nam non potest communitas civilis perfecta sine legibus gubernari. Hinc tanto studio fideles nascentis Ecclesiae observabant imperatorias leges, quae divino cultui non erant contrariae, ut merito Plinius scribens ad Traianum de Christianis significaverit nihil invenisse quo culpari possint, de non servatis, excepta religione, Imperatoriis legibus, atque edictis. Cuius quidem observantiae S. Augustinus lib. De catechizandis rudibus cap. 21. dicit fuisse figuram in Veteri Testamento, quando Iudaeis capta Hierosolyma, et Babyloniam deducti iussi sunt orare pro eis, a quibus captivi tenebantur, et in eorum pace pacem sperare suam: eoque id effecerunt, ut verum Deum tandem quidam illorum Regum agnoscerent et colerent. Simili modo Christi fideles exacte servando Imperatorum decreta effecerunt, ut et ipsi tandem Christo crediderint.

Obiciunt haeretici: Iudaeis est prohibitum aliquas leges legi divinae superaddere: ergo pariter Christianis non est licitum novas condere leges, quae ius divinum in Novo Testamento exaratum determinant, eiusque impletionem promoveant. Probatur antecedens, ex Deuter. 4. ubi dicitur: Non addetis ad verbum, quod loquor vobis, nec auferetis ex eo, etc. et quod praecipio tibi hoc tantum facies, nec addas quidquam nec minuas. Patet etiam convenientia, tum a paritate rationis, tum quia S. Ioannes cap. ultimo Apocalypsis ita praescribit: Contestor omnimodis audienti verba Prophetiae libri huius, si quis apposuerit ad haec, ponet Deus super illum plagas scriptas in libro isto: et si quis diminuerit de verbis libri Prophetiae huius, auferet Deus partem eius de libro vitae, etc.

Respondeo 1. Distinguo antecedens: Iudaeis est prohibitum aliquid addere legibus a Deo sanctitis, tamquam si leges ab eis editae divinae essent, concedo: secus, nego. Nam ex ipsomet Veteri Testamento constat plura ab hominibus sanctissimis fuisse sancta ab universis Israelitis in perpetuum servanda: nam Esther 9., Iudith ultimo, et 1. Machab. 1. nova festa fuerunt instituta in perpetuum servanda: et 1. Regum 30. David constituit ut esset aequalis portio descendentium ad praelium, et remanentium ad sarcinam.

Respondeo 2. Negando consequentiam: discrimen enim inter Legem Novam, et Veterem est, quod in veteri lege praeter moralia praecpta, etiam praescripta fuerunt iudicialia et caeremonialia, etiam quantum ad minima, quae vel Dei cultum, vel pacem inter Iudaeos stabiliendam vel servandam spectabant: quare non mirum est, si tunc non fuit in potestate hominum leges humanas ecclesiasticas ferre, cum Deus providerit omnibus per seipsum: at in lege Nova secus accidit: cum enim nihil praescriptum fuerit a Christo Domino circa iudicialia et caeremonialia, eo quod hae per se non ordinabantur, nec quidquam conferebant ad gratiam, in qua primario lex nova consistit, ideo debere ea praescribi per homines. Unde ad textum Apocalypsis dico S. Ioannem tantum prohibere detractionem, vel additionem ad ea, quae vaticinatus fuerat, et in eo libro scripserat: non vero facultatem adimit Christianis Praelatis, et Principibus nova decreta stabilendi, quae vel Ecclesiae, vel civilis communitatis rectam administrationem concernunt.

Obiciunt 2. Christus Dominus Marci 7. damnat humana praecpta, proferens illud Isaiae cap. 29. In vanum me colunt docentes doctrinas, et praecpta hominum. Et Matth. 23. arguit Pharisaeos, quod onera gravia humeris hominum imponerent, digito autem suo nollent ea movere. Ergo censuit non morem gerendum praecptis et legibus humanis.

Nego consequentiam, et ad textum S. Marci respondeo, ideo Christum Dominum reprehendere Pharisaeos, quod nempe multas vanas, et inutiles observantias superstitiose proponebant suis sectatoribus, parvi autem ducebant observantiam divinorum mandatorum, ut patet ex ratione, quam ipsemet Christus subiungit dicens: Relinquentes enim mandatum Dei, tenetis traditiones hominum, baptismata urceorum, et calicum, et alia similia his facitis multa. Addit: Bene irritum facitis praecptum Dei, ut traditionem vestram servetis. Cuius quidem rei subiicit exemplum, nempe quod potius essent munera in templo offerenda, quam parentum necessitati subveniendum. Ad textum vero Matth. dico Christum partim redarguere Pharisaeos, quod digito suo nollent movere onera aliis imposita, ad quae tamen portanda hortabatur populum dicens: Omnia ergo quaecumque dixerint vobis servate, et facite: partim quod in minutioribus quibusdam observantiis, ut in solvendo decimas menthae, et anethi, etc. essent accurati, et graviora neglexerunt: unde subiungit: Haec oportuit facere, et illa non omittere.

Obicies 3. Christiani in Novo Testamento dicuntur exleges, et omnino liberi: ergo nullis humanis legibus, tam Ecclesiasticis quam civilibus tenentur. Probatur antecedens, ex illo Matth. 17. ubi Christus ait: Liberi sunt filii, scilicet a dandis tributis. Similiter ad Galatas 2. conqueritur Apost. quod falsi fratres subintroierunt explorare libertatem nostram, quam habemus in Christo Iesu: ut nos in servitutem redigerent. Et cap. 4. Itaque fratres non sumus ancillae filii, sed liberi, qua libertate Christus nos liberavit. Et cap. 5. Vos in libertatem vocati estis. Et ibidem: Si spiritu ducimini, non estis sub lege. Et 1. ad Timoth. 1. Iusto non est lex posita. Et 2. ad Corinth. 3. Ubi spiritus Domini, ibi libertas.

Nego consequentiam: licet enim Christiani vocati sint in libertatem, haec tamen libertas non est exemptio ab obedientia superioribus praestanda, sed vel a dominio peccati, vel a spiritu et timore servili, vel ab onere legis Mosaicae. Unde monebat S. Petrus Epist. 1. cap. 2. Quasi liberi, et quasi velamen habentes malitiae libertatem, sed sicut servi Dei. Unde ad singulos textus respondeo: Ad primum quidem dico illa verba Christi ex Matth. non esse ad propositum: nam sensus illorum est, Reges et Principes non solere tributum exigere a suis filiis, sed eos esse ab omni tributo liberos; adeoque nec vere a Christo fuisse exigendum tributum, qui erat filius summi Regis, et omnium Dominus.

Ad textus autem

Apostoli ad Galatas dico eum ibi sermonem instituere de Christianorum libertate, et exemptione ab onere legis Mosaicae, quam ostendit fuisse legem servitutis, et populum Iudaicum, cui data est, fuisse praesignatum per Ismaelem Ancillae filium: Christianos autem per Isaac filium liberae, quibus significat nos esse liberos a lege Mosaica, non autem ab omni alia; propter quod addit: Tantum ne libertatem hanc (a Lege Mosaica) in occasionem detis carni: sed per charitatem spiritus servite invicem. Hinc ibidem recte advertit S. Chrysostomus quod Apostolus, cum legis iugum detraxisset, ne subsilirent, aliud illis imponit iugum, nimirum charitatis, illo quidem validius, sed multo levius, ac iucundius. Vult igitur Apostolus, quod Christiani liberi sint a iugo legis Mosaicae, non autem a lege charitatis erga invicem et erga Deum, quae lex charitatis omnia alia moralia praecpta continet, ut ibidem significat Apostolus dicens: Omnis enim lex in uno sermone impletur: Diliges proximum tuum, sicut teipsum.

Ad illud Epist. ad Timoth. dico iusto non esse legem positam, quatenus poenas, et terrores minatur: cum iustus legem impleat, non timore poenae sed amore honestatis et iustitiae: Illo modo autem est posita iniustis, et parricidis, ut ibidem docet Apostolus.

Ad locum 2. ad Cor. dico Apostolum solum velle, quod fideles liberi sint ab obscuritate et crassitie veteris legis, et a caecitate et duritie cordis Iudaeorum; quatenus libere Deo serviant, et veritati rebusque divinis intendant: unde paulo ante dixerat: Usque in hodiernum diem cum legitur Moyses, velamen positum est super cor Iudaeorum. Cum autem conversus fuerit ad Dominum, auferetur velamen: Dominus autem spiritus est, ubi autem spiritus Domini ibi libertas, non vero revelata facie gloriam Domini speculantes, etc.

Obiciunt 4. Christus Dominus Luca 22. Apostolos alloquens ait: Reges gentium dominantur eorum: vos autem non sic: ergo censet Christus nullam vigere dominationem apud fideles; proindeque nec apud eos esse legislativam potestatem. Similiter 1. ad Cor. 7. Apostolus ait: Pretio empti estis, nolite fieri servi hominum.

Respondeo primum, Christum illis verbis monere tantum discipulos suos, ut nec dominatum, nec titulos honoris, et excellentiae affectent, sed potius exoptent aliis servire. Si autem caeteris praeesse cogantur, non id faciant quasi dominantes, sed quasi ministrantes, suumque imitentur exemplum, qui cum esset eorum Dominus et magister, in medio eorum erat sicut qui ministrat.

Ad Apostolum dico ipsum prohibere ne efficiamur servi hominum in iis, quae Deum offendunt, eis scilicet ita se accommodando, ut eis obsequium impendentes, quae Dei sunt deseramus: alioqui enim alibi servos monet Apostolus, ut suis dominis temporalibus obsequantur. Sic ad Ephesios 6. Servi, obedite dominis carnalibus cum tremore, et timore, in simplicitate cordis vestri, sicut Christo: scientes quoniam unusquisque, quod fecerit bonum, hoc recipiet a Domino, sive servus, sive liber. Idem repetit ad Colossenses 3. idem pariter docet S. Petrus 1. cap. 2. dicens: Servi, subditi estote in omni timore dominis, non tantum bonis et modestis, sed etiam discolis.

Conclusio secunda. — Lex humana non incongrue describitur: dictamen rationis practicae ad commune bonum ab eo, qui verae communitatis habet, et in eam auctoritate pollet, subditis sufficienter notificatum.

Patet huiusce descriptionis veritas ex illius partium declaratione.

Primo namque lex humana dicitur dictamen rationis practicae, in quo veluti generice convenit non solum cum lege naturali, a qua velut a fonte derivatur, sed etiam cum consilio, et simplici mandato praescripto ab eo qui potestatem exercet; dum autem subditur ad bonum commune, excluditur privilegium, quod in bonum privatum alicuius particularis dumtaxat conceditur. Caetera vero adduntur, tum ut excludatur consilium, quod auctoritatem unius in alterum non exigit: tum ut explicetur vis et efficacia coactiva legis, qua fieri potest per superiorem habentem supremam potestatem in subditos, quibus legem praescripsit et notificavit.

Advertendum nihilominus alias a iurisperitis legis humanae definitiones tradi: Gratianus c. Lex distinct. 2. ait quod Lex est constitutio populi, que maiores natu simul cum plebibus aliquid sanxerunt. Papinianus vero Lege 1. ff. de legibus, sic eam describit: Lex est commune praeceptum, virorumque prudentum consultum, delictorum prohibitio, et communis reipublicae sponsio. Demum Rebuffus in Proemio constitutionum regalium Glossa 1. num. 1. hanc tradit legis humanae descriptionem: Lex est commune Bonum, sine quo nihil unquam boni fieri possit. Licet autem haec omnes, et aliae similes legis humanae descriptiones revera probari possint, nihilominus ea, quam tradidimus, exactior, et magis probanda videtur; utpote quae genus, et differentiam perspicacius explicet.

Advertendum insuper ad legis humanae integritatem, et perfectionem varias requiri conditiones, quas omnes complectitur Isidorus lib. Etymol. cap. 2. et Gratianus dist. 4. his verbis:

Erit autem lex honesta, iusta, possibilis, secundum naturam, secundum consuetudinem patriae, loco vel tempori conveniens, necessaria, utilis, manifesta quoque, ne aliquid per obscuritatem in captionem contineat: nullo privato commodo, sed pro communi civium utilitate conscripta.

Primo dicitur quod lex debet esse honesta, et iusta: cum enim ordinetur lex ad componendos hominum mores, qui probi et virtuosi esse nequeunt, nisi honestate virtutis, et iustitia imbuantur: hinc merito sanctus Augustinus lib. 1. De libero arbitrio cap. 5. Mihi lex esse non videtur, quae iusta non fuerit. Discrimen autem est inter has duas legis humanae particulas, honesta, et iusta, quod eatenus honesta dicitur, quatenus praecipit quod honestum est, et rectae rationi congruum; iusta vero prout aequaliter, et sine ulla exceptione omnes subditos ad praescriptum obeundum, vel vitandum compellit.

Secundo dicitur, quod lex debeat esse possibilis, idque non solum possibilitate physica, verum etiam morali, nempe, ut subditorum viribus sit contemperata: lex enim humana debet multitudinem, cui praescribitur dirigere ad bonum commune; tali autem modo non dirigeret, si aliquid factu difficile praeciperet, siquidem id potius vergeret in detrimentum boni communis, essetque subditis in laqueum, cum vix a paucissimis observaretur, ob difficultatem rei praecptae, et humanam fragilitatem. Quare id maxime cavere debent Principes et praelati ne multitudine legum, et difficultate subditos opprimant et obruant. Unde merito dixit Seneca Epist. 94. Legem brevem esse oporttet, quo facilius ab imperitis teneatur, vel ut emissa divinitus vox sit: iubeat, non disputet. Hinc S. Augustinus Epistola 119. quae est ad Ianuarium de variis ritibus Ecclesiasticis, ubi diversa Ecclesiae praecpta commemorasset, ait cap. 19:

Omnia itaque talia, quae neque sanctarum Scripturarum auctoritatibus continentur, nec in conciliis Episcoporum statuta inveniuntur, nec consuetudine universae Ecclesiae roborata sunt, sed diversorum locorum diversis moribus innumerabiliter variantur, ita ut vix aut omnino numquam inveniri possint causae, quas in eis instituendis homines secuti sunt; ubi facultas tribuitur, sine ulla dubitatione resecanda existimo. Quamvis enim neque hoc inveniri possit, quomodo contra fidem sint, ipsam tamen religionem, quam paucissimis, et manifestissimis celebrationum sacramentis misericordia Dei esse liberam voluit, servilibus oneribus premunt ut tolerabilior sit conditio Iudaeorum, qui etiamsi tempus libertatis non agnoverint, legalibus tamen sarcinis, non humanis presumptionibus subiiciuntur. Sed Ecclesia Dei inter multam paleam, multaque zizania constituta multa tolerat, et tamen quae sunt contra fidem, vel bonam vitam non approbat, nec facit.

Tertia conditio est ut lex humana feratur secundum consuetudinem patriae: siquidem iuxta regionum, et gentium varietatem variae sunt etiam consuetudines; proindeque variari debent leges. Additur quod loco, et tempore congruere debeant. Inde factum est, quod tanta sit legum variatio; quae enim uno tempore congruebant, altero videntur infestae. Sequitur quod debeat esse necessaria, et utilis: necessaria, inquam, ad malorum proscriptionem: si enim in republica omnia recte constent, omnino supervacanea est lex. Utilis autem, nam si nullam communi bono utilitatem afferat, omnino ut frustranea et inanis est ableganda. Additur quod lex debeat esse manifesta: unde Iustinianus lib. De legibus: Leges, inquit, sacratissimae ab omnibus intelligi debent, ut universi praescripto earum manifestius intellecto prohibita declinent, et faciant praescripta. Caetera adduntur ut exinde constet qualiter leges omnes cedere debeant in bonum commune, ut in prima Disp. dictum est.

Supremam legislativam potestatem penes solum Deum residere; cum enim unus sit potentissimus omnium rerum Artifex, eius solum est res omnes, maxime ratione praeditas, per debita media suos in fines dirigere. Cum autem duplex hominum sit status, ac finis, unus naturalis, alter supernaturalis, ad quos duplici divinae suae providentiae vigilantia, Deus suos in fines ordinat, etiam duplicem hominibus auctoritatem indidit, qua tamquam eius supremae potestatis administri alios sibi subditos dirigerent ad utramque felicitatem, naturalem, et supernaturalem. Hinc duplex exurgit inter homines legislativa potestas: alia quidem civilis, et politica, qua respublica rite, pacateque administretur et subsistat; alia autem spiritalis, et ecclesiastica, qua Christi Domini fideles invicem non solum charitatis, sed etiam tranquillitatis, et concordiae vinculo cohaereant; ac sibi praescriptis legibus obtemperantes faciliori, securiorique gressu vitam aeternam possint assequi. Quaeritur ergo apud quos haec utraque leges ferendi potestas maxime resideat, et vigeat.

Notandum 2. Hoc esse discrimen inter utramque hanc legislativam potestatem, quod Ecclesiastica a Christo Domino derivata sit in Petrum, et eius Successores, iuxta illud Matth. 16. Tibi dabo claves regni Caelorum, et Ioan. 20. Pasce oves meas: quibus, ut dicemus mox, promittitur, deinde committitur regimen universalis Ecclesiae Petro, et eius Successoribus: politica vero primario, et quasi radicaliter resideat penes ipsam communitatem, seu rempublicam; haec enim potestas consequitur ex natura rei conditionem corporis politici, velut quaedam illius moralis proprietas; siquidem eo ipso quo aliqui coeunt in aliquem coetum, ista communitas ex natura rei habet potestatem se regendi per media convenientia: proindeque praescribendi leges, quibus singula membra bono communi studeant, et invigilent. Sicut enim eo ipso quo servus aliquis, aut alius adscribitur in familiam alicuius Domini, ex conscientia ipsius regimini subiacet; ita et membra communitatis, hoc ipso quod in unum corpus coeunt, ipsius corporis regimini, et auctoritati subiacent. Haec autem potestas totius communitatis non residet penes aliquod ipsius membrum; quia non est potior ratio de uno homine, quam de altero, ob quam illi ex natura rei ius regendi multitudinem, seu communitatem competeret: maxime cum singuli homines sibi libertatem vindicent, nec ex natura sua alicui politicae potestati subiiciantur. Haec igitur potestas penes totam ipsam communitatem residet, non tamen ei ita immobiliter est adfixa, quin possit ab ea amoveri, nam primo Deus tamquam supremus omnis creati iuris Dominus potest hanc potestatem legislativam auferre ab illa communitate, et alicui illius membro conferre, sicut regiminis potestatem super Israelitas contulit Sauli et Davidi. Potest etiam ipsa Respublica hanc potestatem in unicum sui membrum trans-

Notandum 3. Hoc insuper esse discrimen inter utramque potestatem, quod Ecclesiastica sit excellentior civili, quantum spiritualia praestant temporalibus, et supernaturalia naturalibus: Ecclesiastica nempe potestas est ordinis supernaturalis, non solum quantum ad principium a quo derivatur, utpote instituta ab Auctore gratiae, sed etiam quantum ad finem; siquidem finem supernaturalem intendit, et per media supernaturalia; quamvis autem multa praecipere videatur, quae in substantia sunt ordinis naturalis, tamen haec ideo imperat, ut per illa melius consistat ordo Ministrorum Ecclesiae, qui sacrificia offerre, et ministrare debent sacramenta, caeteraque munia Ecclesiastica obire; quibus populus salutem facilius operetur, seu consequatur. Civilis autem potestas tantum est ordinis naturalis; solum enim spectat ad politicam felicitatem, nec per se spiritualem, et supernaturalem intendit. Nihilominus haec utraque potestas invicem debet cohaerere: hinc Hugo Carnotensis Epist. 238. ad Paschalem Papam merito ait: Cum regnum, et Sacerdotium inter se conveniunt, bene regitur mundus, floret, et fructificat Ecclesia: cum vero inter se discordent, non tantum parvae res non crescunt, sed etiam magnae miserabiliter dilabuntur.

His ita praelibatis, tria maxime hic occurrunt examinanda. Primum quidem, an et quas leges possint Imperatores et Reges ferre. Secundum, an Ecclesiae Praelati, puta summus Pontifex, Episcopi, etc. possint sibi subditis fidelibus leges praescribere. Tertium, an etiam Communitates, et coetus leges condere valeant.

Conclusio prima. — Imperatores, et Reges non possunt condere leges pure ecclesiasticas, sed solum politicas: idque dumtaxat pro sibi subditis populis. Haec conclusio duas habet partes, quarum

Probatur prima: Primo quidem auctoritate SS. Patrum, ut constat ex S. Athanasio Epist. ad solitariam vitam agentes; Hilario adversus Constantium, maxime vero ex S. Ambrosio, qui in concione de Basilicis non tradendis haereticis, ita de Imperatore loquitur:

Quid honorificentius, quam ut Imperator Ecclesiae filius esse dicatur? Quod cum dicitur, sine peccato dicitur, Imperator enim bonus intra Ecclesiam, non supra Ecclesiam est: bonus enim Imperator quaerit auxilium Ecclesiae, non refusat etc.

Et Epist. 13. ad Imperatorem Valentinianum, qui mandaverat Ambrosio, ut coram se veniret disputaturus de fide cum Auxentio Ariano, inter caetera scribit:

Quando audisti, clementissime Imperator, in causa fidei Laicos de Episcopo iudicasse? Ita ergo quadam adulatione circumveniamur, ut sacerdotalis iuris simus immemores, et quod Deus donavit mihi, hoc ipse aliis putem esse credendum! Si docendus est Episcopus a Laico, quid sequetur? Laicus surgat, et Episcopus audiat: Episcopus discat a Laico? At certe si ex Scripturarum serie divinarum, vel vetera tempora tractemus, quis unquam audivit in causa fidei, in causa, inquam, fidei, Episcopos solere de Imperatoribus Christianis, non Imperatores de Episcopis iudicare? Eris, Deo favente, etiam senectutis maturitate provectior, et tunc de hoc censebis, qualis ille Episcopus sit, qui laicis ius sacerdotale submitteret. Pater tuus, Deo favente, et maturioris aevi, dicebat: Non est meum iudicare inter Episcopos: tua nunc dicit Clementia: Ego debeo iudicare: et ille baptizatus in Christo, inhabilem se putabat tanti iudicii pondere; Clementia tua, cui adhuc emerenda baptismatis sacramenta servantur, arrogat de fide iudicium, cum fidei ipsius sacramenta nondum noverit.

Simili constantia et animi fortitudine S. Augustinus scribit ad Bonifacium Comitem de Donatistis, et Circumcellionibus ostendens qualiter, et quando fideles debeant Imperatorum legibus obtemperare:

Quia, inquit, et Imperatores, quando pro falsitate contra veritatem constituunt malas leges, probantur bene credentes, et coronuntur perseverantes; quando autem pro veritate contra falsitatem constituunt bonas leges, terrentur saevientes, et corriguntur intelligentes: Quicumque ergo legibus Imperatorum, quae contra veritatem Dei non feruntur, noluerit obtemperare, acquirit grande supplicium, etc.

Nec obstat quod aliqui Imperatores Christiani leges aliquas Ecclesiasticas praescripserint, ut constat ex Codice Iustiniani: nam si quid decreverint, nullam habuit vim obligandi, ex vi sanctionis Imperatoriae, sed solum inde ex concessione Ecclesiasticae potestatis, quasi per tacitam vel expressam invocationem Ecclesiae postulantis auxilium brachii saecularis adversus saevientes haereticos, aut alia vitia religioni contraria. puta blasphemias, ritus Paganicos, et Iudaicos, quae per solam Ecclesiae spiritualem potestatem non poterant cohiberi; id praestiterunt Impera- tores, ut executioni demandaretur, quod vel a Christo Domino, vel ab Ecclesia sancte fuerat ordinatum; nam Reges et Imperatores Ecclesiae tuendae ac servandae maxime invigilare debent, iuxta illud Isaiae vaticinium de Ecclesia: Erunt reges nutritores tui, et reginae nutrices tuae: vultu in terram demisso adorabunt te, et pulverem pedum tuo- rum lingent.

Patet etiam secunda pars, nempe quod Imperatores et Reges tan- tum possint condere leges pro sibi subditis populis. Cum enim leges ferendi auctoritas tantum sese ad subditos extendat, quos Legisla- tores possunt ad legum observantiam cogere, inde fit, quod nullam prorsus obligandi vim habeant leges respectu eorum, qui Legislatori non subiiciuntur.

Conclusio secunda. — SUMMUS PONTIFEX, EPISCOPI, ET CONCI- LIA POTESTATEM HABENT LEGES ECCLESIASTICAS FERENDI.

Prima pars fundatur in illis duobus testimoniis Matth. 16. ubi Christus Petro specialem auctoritatem promittit, dicens: Tibi dabo claves regni Coelorum, et Tu es Petrus, et super hanc Petram aedi- ficabo Ecclesiam meam. Postmodum vero promissum implendo Ioan. 21. cum ter Petrum interrogasset, an se plus diligeret, quam caeteri, subiungens, ait: Pasce oves meas, hoc est, accipere potestatem regendi, et leges ferendi: verbum enim pascendi in Scripturis significat eam po- testatem, ut colligitur ex 2. Regum c. 6. Te pasces populum meum Israel, et eris Princeps super eum. Dum autem indefinite dixit oves meas, ostendit potestatem Petro concessam in omnes Christi fideles. — Quam utique veritatem diserte explicat S. Bernardus, lib. 2. De con- sideratione ad Eugenium summum Pontificem cap. 8. ubi eum allo- quens ait: Age, indagemus adhuc diligentius quis sis, quam geras, videlicet pro tempore personam in Ecclesia Dei. Quis es? Sacerdos magnus, summus Pontifex. Tu princeps Episcoporum, tu haeres Apo- stolorum, tu primatu Abel, gubernatu Noe, Patriarchatu Abraham, Ordine Melchisedech, dignitate Aaron, auctoritate Moyses, iudicatu Samuel, potestate Petrus, unctione Christus. Tu es, cui claves traditae, cui oves creditae sunt… Habent illi sibi assignatos greges, singuli sin- gulos, tibi universi crediti, uni unus. Nec modo ovium, sed et pasto- rum tu unus omnium pastor. Unde si probem quaeris? Ex verbo Do- mini. Cui enim, non dicam Episcoporum, sed partium Apostolorum sic absolute, et indiscrete, toti commissae sunt oves? Si me amas Petre, Pasce oves meas: quas? illius vel illius populi, civitatis, aut regionis, aut certe regni. Oves meas, inquit. Cui non planum non designasse aliquas, sed assignasse? nihil excipitur ubi distinguitur nihil.

Hanc ipsam veritatem plures summi Pontifices asseruerunt: Sic Anacletus Papa dist. 22. Epist. ad omnes Episcopos. ita scribit: Sacro- sancta Romana, et Apostolica Ecclesia non ab Apostolis, sed ab ipso Domino Salvatore nostro primatum obtinuit, et eminentiam potestatis super universas Ecclesias, ac totum Christiani populi gregem assecuta est; sicut ipse Beato Petro Apostolo dixit: tu es Petrus, etc. Idem affirmat Innocentius III. c. Sollicitae est, etc. Nobis in Beato Petro sunt oves Christi commissae, dicente Domino, Pasce oves meas. Et Inno- centius IV. in Concilio Generali Lugdunensi: Cum Iesu Christi vices teneamus in terris, nobisque in Petri Persona dictum sit: Quodcumque ligaveris super terram, etc.

Confirmatur haec eadem veritas ex praxi veteris Ecclesiae: Nam Victor Asiaticas Ecclesias excommunicavit, quod Pascha non celebra- rent die Dominica, sed ea die, qua celebratur a Iudaeis, ut legitur apud Eusebium lib. 5. hist. cap. 31. Zephyrinus, ut refert Tertull. lib. De Pudicitia cap. 7. statuit, ut moechi, ac fornicarii ad poeni- tentiam admittantur. Item Montanistas damnavit, ut refert ipse Ter- tullianus lib. Contra Praxeam. Stephanus Papa statuit non esse rebapti- zandos ab haeresi redeuntes. Ita Eusebius lib. 7. cap. 6.

Quaeres: an summus Pontifex possit leges condere independenter a Cardinalium consilio? — Respondeo, quod antiquitus Romani Ponti- fices, dum aliquid gravioris momenti statuendum habebant, non as- sumebant consilium, quam vicinorum Episcoporum, ut patet plurimis exemplis, quae non iuvat in praesentiarum expendere. Nihilominus con- grue summus Pontifex nihil maximi ponderis statuit, ac decernit ab- sque Cardinalium consilio: Quia, ut ait Innocentius III. sicut refertur titulo Qui filii sunt legitimi, cap. Per venerabilem, sunt Sacerdotes Levitici generis fratres nostri, qui nobis iure Levitico in executione Sa- cerdotalis officii Coadiutores existunt: Is vero super eos Sacerdos, sive iudex existit, cui Dominus inquit in Petro: quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in Caelis. Eius Vicarius, qui est Sacer- dos in aeternum secundum ordinem Melchisedech, constitutus ab eo iu- dex vivorum, et mortuorum.

Probatur secunda pars: Primo, quia Episcopi habent potestatem in suis Dioecesibus, et positi sunt regere Ecclesias suas a Spiritu San- cto. Secundo, quia talem potestatem agnoscit Ecclesia in illis, ut patet ex cap. Si quis de maioritate, et obedientia, et cap. Ut animarum, in sexto. Tertio, ex praxi veteris Ecclesiae, quae cernitur in S. Cypriani Epistolis 10. 11. 12. et 11. in qua decernit, et praecipit in suo Clero, ne temere pax lapsis concedatur, et in Epist. 13. in qua statuit ne lapsi, et Catechumeni exeant ex hoc mundo sine communione. — Item ex Canonibus Petri Alexandrini Sermone de Poenitentia: Epist. Canonica Gregorii Thaumaturgi constituente varias poenas pro diver- sitate peccatorum, et aliis.

Patet etiam tertia pars, quia Concil. Generale legitime congre- gatum habet potestatem condendi leges pro tota Ecclesia: Tum quia Concilia Generalia in Spiritu Sancto congregantur, et universam Ecclesiam repraesentant: Tum quia Apostoli sedentes in Concilio Ge- nerali leges sanxerunt, ut patet ex Act. 15. Tum denique, quia id semper factitatum est in Conciliis Generalibus, in quibus plurima san- cta fuere ad bonum Ecclesiae regimen, et probam morum institutio- nem spectantia. — Concilia Provincialia itidem possunt condere leges, quae obligent in Provinciis; et Nationalia, quae in nationibus, ut con- stat pariter ex universali et perpetua Ecclesiae praxi. Quod si quasdam leges tulerint Nationalia, vel Provincialia Concilia, quae ad totum or- dinem sese extendunt, id non factum est, quia ab illis Conciliis sancitae fuerunt illae leges, sed quia a fidelibus omnibus huiusmodi le- ges fuerunt acceptata, id postulantibus et praecipientibus Episcopis. — Quantum vero ad Capitula Ecclesiarum Cathedralium sede vacante, verisimilius est nihil posse constituere, quod obliget in tota Dioecesi, nisi provisionaliter, in iis maxime, quibus necessarium est pro tem- pore vacationis provideri: tum quia ipso iure cavetur, ne sede vacante aliquid innovetur, et licet iurisdictio episcopalis in capitulo Cathe- dralis Ecclesiae subsistat sede vacante, tamen in eo residet per modum transeuntis, et provisionaliter tantum, donec constituatur Episcopus: leges autem ferri debent ab auctoritate se habente per modum per- manentis; siquidem, ut diximus, leges ex se debent esse perpetuae. Tum denique, quia ampliorem non habet iurisdictionem Capitulum Cathedrale, vacante sede Episcopali, quam Collegium Cardinalium, vacante sede Apostolica; sed non licet Cardinalibus aliquas leges con- dere, vacante sede Apostolica, nisi solum per modum provisionis, et id exigente summa necessitate, quia unicum negotium iniungitur Car- dinalibus, nimirum vacare electioni summi Pontificis, ut constat ex Clementina Ne Romani etc. et ex capite Ubi periculum, de electione in sexto; ergo etc. — Denique omnes Superiores habentes iurisdictio- nem Episcopalem, aut quasi Episcopalem, quales sunt plurimi Abba- tes, aliique superiores, et Ordinum Praelati, condere possunt leges pro sibi subditis religiosis. Potest et idipsum praestare Congregatio Ge- neralis, et Provincialis, ut ex usu Religionum a Pontificibus appro- bato constat. Observandum nihilominus, nullas leges ferri posse Seraphico nostro ordine, quae fratres obligent sub poena mortali: hanc enim auctoritatem proscripsit Sixtus IV. in Bulla Circumspecta Apo- stolicae Sedis, quae est num. 26. eiusdem Pontificis in Bullario Rodri- guez. In ea namque summus Pontifex ad instantiam Ministri Gene- ralis, et universi Ordinis, annullavit obligationes sub poena mortali, ex censuris oriundas, ac statutis hactenus factis etiam Papalibus: quam utique annullationem confirmavit Pius V. ut refert Portel. verbo statutum, in additionibus; intendens ut per quaecumque statuta etiam Apostolica, non ligarentur Fratres ad aliquas censuras, seu poenas Ecclesiasticas, vel ad peccatum mortale: sed tantum ad poenas seu poenitentias per Praelatos imponendas, dummodo non sit contemptus, vel mandatum non sit positum sub poena excommunicationis, vel in virtute sanctae obedientiae.

Certum esse leges praeceptivas, aut prohibitivas non obligare ad aliquid vitandum aut faciendum, nisi subditos rationis compotes: cum enim lex sit actus iurisdictionis et superioritatis, qui non potest exerceri, nisi erga subditum qui praeceptum agnoscere debet ut impleat; inde constat, quod obligare non possint leges prae- ceptivae, aut prohibitivae, nisi eos, qui legislatoris imperio subiacent, et illius mandatum nosse possunt, ut illud implere valeant. Unde quod quicumque legibus tenentur sint eius conditionis et status, ut nisi pa- reant, transgressio illis imputetur ad culpam: at qui non sunt capaces rationis nihil admittere possunt, quod imputetur ad culpam: siquidem taliter nihil imputatur, nisi fiat more humano, idest, intelligenter, et ratio- nabiliter: proindeque infantes, qui nondum ad rationis usum perve- nerunt, non tenentur legibus praeceptivis aut prohibitivis: unde pos- sunt uti iis cibis prohibitis, et ingredi claustra monialium, etc. Simi- liter Cathecumeni, et infideles nondum baptizati, non tenentur legibus praeceptivis, et prohibitivis Ecclesiae, quia non sunt illius subditi: quare non peccant contra praeceptum Ecclesiasticum, si neque festa celebrent, neque abstineant a carne diebus ieiunii. Dixi leges praecep- tivas, aut prohibitivas, quia leges simpliciter constitutivae, ut aliquid sit, aut non sit, etiam feruntur in eos, qui non sunt rationis capaces: puta quod nullus non baptizatus sit capax aliorum sacramentorum.

Ratio autem discriminis est, quia qui carent usu rationis, licet non sint capaces moralis obligationis, cui teneantur parere sub poena pec- cati, sunt tamen capaces impedimenti quasi naturalis, et non pendentis a libero usu voluntatis eorum.

Notandum 2. Praesentem questionem non moveri adversus haere- ticos, et nonnullos Errores, quorum aliqui, ut Lutherani, contendunt Christianos homines non obligari legibus humanis, utpote qui per Christum liberi facti sunt: alii vero volunt saltem iustos non teneri le- gibus humanis: quippe cum, inquiunt, iusto lex non sit posita. Caeteri autem contendunt saltem eximie perfectos legibus humanis non subia- cere, ut aliquando affirmarunt Beguardi, sicut colligitur ex Clemen- tina Ad nostrum, de haereticis. Hi namque omnes errores a nobis supra confutati sunt. Nec pariter sermo est de subditis imperio legislatoris: constat enim omnem hominem rectorem, et superiorem habentem, posse legibus illius obligari, ac subinde leges humanas obligare omnes sub- ditos, ad quos diriguntur: Nam, inquit S. Paulus ad Rom. 3. Scimus quoniam quaecunque lex loquitur, iis, qui in lege sunt. Inquitur. Illos ergo omnes obligat, quibus loquitur imperando, imperium enim ligat subditos, iuxta illud S. Pauli ad Rom. 13. Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit. Unde triplex maxime superest hic exami- nanda difficultas: Prima, an principes et legislatores suis legibus subiiciantur, easque teneantur servare. Secunda, an personae Ecclesi- asticae obligentur ad servandas leges Principum saecularium. Tertia denique, an peregrini teneantur legibus loci per quem transeunt.

Notandum 3. Principem, et Legislatorem obligari non posse ad servandas leges, quae ex aequo minime pertinent ad omnes; certum quippe est Principem illis non teneri: sic immunis est a lege tribu- torum, qua solis subditis praescribitur: immunis pariter a lege, qua praescribitur modus in conviviis, vestibus, et supellectili: iniquum enim esset iis coarctari Principem, non secus ac subditi tenentur. Difficultas igitur solum est, an Princeps tam politicus, quam Eccle- siasticus teneatur ad servandas leges, quae ex aequo ad omnes perti- nent: haec autem obligatio potest cogitari duplex: vel quantum ad vim directivam solum; ita quod Princeps tantum teneatur exequi, aut cavere id, quod lege praecipitur, aut prohibetur, ut suis subditis ad earum legum observantiam viam demonstret: vel censeri potest obli- gari etiam quantum ad vim coactivam, seu punitivam, ita quod poenis a lege praescriptis subiaceat, si quod praeceptum est non impleat.

Rursus moveri potest difficultas, ex quo oriri possit utraque, aut al- terutra obligatio in Principe ad servandas leges: an videlicet ex vir- tute et efficacia ipsius legis, et vera obedientia erga ipsam, ut plu- rimi Theologi censent; an vero ex solo affectu eius virtutis, quae lege ipsa praecipitur: puta ex affectu iustitiae, si pretium solvendum sit taxatum, abstinentiae si ieiunium sit praeceptum, ut caeteri Theo- logi contendunt.

Conclusio prima. — PRINCIPES TAM POLITICI QUAM ECCLESIA- STICI TENENTUR SUIS LEGIBUS QUOAD VIM DIRECTIVAM, NON AUTEM QUOAD VIM COACTIVAM, IDQUE EX SOLO MOTIVO VIRTUTIS, QUAe PER LEGEM PRAeCIPITUR.

Probatur 1. auctoritate: nam l. digna vox, cap. de legibus, sic dicitur: Digna vox maiestate regnantis legibus alligatum se Prin- cipem profiteri, et l. Princeps ff. de legibus: Pareto legi quisquis legem sanxeris. Similia habentur in iure Canonico cap. Iustum dist. 9. his verbis: Iustum est Principem legibus obtemperare suis, tum enim iura sua ab omnibus custodienda existimat, quando et ipse illis reverentiam praebet. Et ne videatur id consilii tantum causa dici, subditur: Principes legibus teneri suis, nec in se posse damnare iura, quae in subiectis constituunt, iusta est enim vocis auctoritas eorum, si quod populis prohibent, sibi licere non patiuntur. Demum S. Am- brosius ad Valentinianum Imperatorem Epist. 32. ita loquitur: Quod cum proscripsisti aliis, proscripsisti et tibi. Leges enim Imperator fert, quas ipse primus constituit. — Haec autem non solum vera sunt de Principe Politico, sed etiam Ecclesiastico: nam summus Pontifex interdum tenetur legibus a se praescriptis, ut constat ex Decreto 2. parte causae 12. q. 2. c. 20. ubi Pontifex Symmachus legem tulit, quae ipsum etiam Papam comprehendit his verbis: Non liceat Papae praedium Ecclesiae alienare aliquo modo pro aliqua necessitate, nec in usum- fructum cui dare; nisi tantummodo domos, quae in quibuslibet urbibus non modica impensa sustentantur, etc.

Probatur idem ratione: Nulla est assignabilis ratio, cur Princeps eximatur a lege pertinente ad omnes: quia leges humanae ordinantur ad bonum commune, atque ut efficiant eos qui sunt de communitate bonos: sed non minus Princeps tenetur procurare bonum commune, et satagere, ut ipse bonus fiat per legis observationem, quam aliquis subditorum: ergo, etc. Insuper lex naturalis dictitat, ut caput caeteris membris cohaereat, et conformetur, alias maxima deformitas esset in corpore politico, sicut et in naturali, si membra invicem non cohae- rerent, et in suis officiis ad bonum commune non conspirarent; nam, inquit S. August. 3. confess. c. 8. Turpis est omnis pars suo universo non congruens: igitur cum Princeps sit caput corporis politici, cuius subditi sunt membra, debet una cum subditis conspirare ad bonum commune, quod non nisi per legum observantiam stabilitur ac fir- matur.

Probatur etiam secunda pars, nempe quod legislator non subdatur suis legibus quoad vim coactivam, sed solum quoad directivam. Vis coa- ctiva, seu coercitiva est inductiva poenae propter legis inobservantiam: sed Princeps non potest cogi vel puniri poena inductiva ad legis obser- vantiam; cum nullum habeat superiorem, a quo cogatur, et nemo proprie a seipso cogi possit; quippe cum isti contra ordinem naturae leges servare debent, quod in terra nullum habeant emendatorem, sed ideo acerbius punientur a supremo iudice Deo, iuxta illud Sap. 6. Horrende, et cito apparebit nobis, quoniam iudicium durissimum, his, qui praesunt, fiet. Quapropter David poenitens Deo dicebat, Tibi soli peccavi: quasi diceret iuxta glossam: nullum in terris superiorem agnosco, qui meum peccatum iudicare, aut vindicare queat, nisi te solum; ac proinde tibi soli quoad condignam poenam praescribendam peccatum meum subiicio.

Probatur denique tertia pars, nempe quod Princeps maxime te- neatur ad suas leges servandas vi directiva ipsius legis, tum pariter ex affectu eius virtutis, quae lege ipsa praecipitur. Primum constat ex dictis; cum enim Princeps teneatur ad servandas suas leges, non per vim coactivam, necessum est saltem eum ad illam observationem teneri quoad vim directivam. Secundum etiam constat; cum enim Princeps sit caput Reipublicae, tenetur se membris conformare in iis, quae de iure naturali tenentur obedire superioribus, et eorum praeceptis se con- formare, quia alias magna esset in corpore mystico Reipublicae cum suo capite discrepantia, sic Princeps tenetur vita et moribus convenire cu- m reliquo corpore in iis, quae aeque ipsi ac populo conveniunt; proin- deque tenetur suas leges servare; alias ipse alio iure viveret, quam populus, multum a reliquo corpore discordaret, et rectae rationis re- gulam non teneret: quod certe in maximum Reipublicae detrimentum cederet.

Dices 1: …rioris lege ligatur. Par in parem non habet imperium. Nemo sibi imperare aut prohibere potest. Princeps est solutus legibus suis. Ergo, etc. — Respondeo ad tres primas propositiones, quod princeps habet duplicem respectum: est enim superior, et inferior: superior quidem, quatenus est caput communitatis: inferior vero est, quatenus membrum inferior veluti respectu sui, ut superioris. Ad quar- tam propositionem respondeo sensum esse, quod Princeps solutus est legibus suis, quantum ad vim coactivam, quia nullus est, a quo possit puniri, si deficiat a lege communi.

Dices 2: Princeps potest dispensare, et eximere quemcumque vo- luerit a legum observatione: ergo ut primum legem condidit, potest secum dispensare, seseque eximere ab earum, quas tulit, observatione: et ita continget, ut numquam obligetur, saltem iure humano in con- scientia ad observandas leges suas. — Respondeo, posse Principem dispensare et eximere quemcunque voluerit a legum observatione ex iusta causa: alias minime posse: quod autem servare tenetur respectu alicuius ex suis subditis illud ipsum servare tenetur respectu sui: imo magis, quia eximere et dispensare hominem privatum, non tam vertit in perniciem et exitium Reipublicae, quam principem secum dispen- sare, utpote in quem velut in exemplar omnium oculi defixi sint.

Dices 3: Contra posteriorem partem, nihil obstare quominus possit

Princeps puniri poena ab ipsa lege inflicta, quae non requirat senten- tiam iudicis, sed ipso facto incurratur: licet forte repugnet puniri poena, quae infligi debeat ab homine. — Respondeo, obstare aliquid, quia qui poenam infligit ex vi legis, debet esse persona distincta ab ea, cui infligitur.

Conclusio secunda. — CLERICI, SEU ECCLESIASTICI NON SUBIICIUNTUR LEGIBUS CIVILIBUS, QUAe EORUM STATUM ET ORDINEM DEDECENT: SUBIICIUNTUR VERO IIS, QUAe NEC STATUI NEC ORDINI REPUGNANT. Haec Conclusio duas habet partes, quarum

Prima probatur iis omnibus constitutionibus, quibus Clerici a iu- risdictione Principum saecularium eximuntur. Sic de constitutionibus cap. Ecclesia sanctae Mariae statuitur: Nos attendentes, quod Laicis super Ecclesiis, et super personis Ecclesiasticis nulla sit attributa fa- cultas: quos obsequendi munus necessitas, non auctoritas imperandi, ac quibus si quid motu proprio statutum fuerit, quod Ecclesiarum etiam respiciat commodum et favorem, nullius firmitatis existit, nisi ab Ec- clesia fuerit approbatum. Et cap. Decernimus de Iudiciis, Decernimus ut laica potestas, et laici Ecclesiastica tractare negotia non praesumant, sed Episcopi, Abbates, Archiepiscopi, et alii aliorum Praelatorum de negotiis Ecclesiasticis (maxime de illis, quae spiritualia noscuntur) lai- corum iudicio non disponant: nec propter eorum prohibitionem Eccle- siasticam dimittant iustitiam exercere. Et cap. Nullus iudicum, Tit. de foro competenti: Nullus Iudicum, neque Presbyterum, neque Dia- conum, aut Clericum ullum, aut minores Ecclesiae sine permissu Pon- tificis per se distringere, aut condemnare praesumat. Quod si fecerit, ab Ecclesia Dei, cui iniuriam irrogare dignoscitur, tamdiu sit sequestra- tus, quousque reatum suum cognoscat et emendet.

Patet idipsum ratione: Lex, quae non est honesta, et religioni consentanea, nullius est roboris ac efficacitatis: sed leges, quae Cle- ricorum statui et ordini adversarentur, nec honestae essent, nec reli- gioni congruae; subindeque nullius essent valoris, nec aliquis eis pa- rere teneretur.

Patet etiam secunda pars: tum ex illo Apost. Rom. 13. Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit: tum ex praxi primitivae Ecclesiae, qua constat Clericos legibus Imperatorum obtemperasse; tum denique, ex eo quod cum sint membra Reipublicae, debent stu- dere bono communi, atque ad illud procurandum concurrere in quan- tum eorum status sacer et ordo patitur.

Conclusio tertia. — SUBDITI EXTRA REGNUM DEGENTES IIS TENENTUR LEGIBUS, QUAe INTEREST AB ILLIS OBSERVARI PRO BONO EIUS COMMUNITATIS CUIUS SUNT PARTES: SECUS AUTEM DE ALIIS LEGIBUS, QUAe ITA AD BONUM COMMUNE NON SPECTANT.

Patet prima pars: In tantum enim cives et subditi tenentur parere legibus Civitatis et Regni, in quantum illa observatio confert ad bonum commune procurandum, et stabiliendum: ergo ubi commune bonum procurari potest ab illis subditis etiam extra Regnum, et Ci- vitatem degentibus per legum sanctionum observantiam, illi subditi tenentur leges servare.

Posterior pars etiam est evidens: ubi enim nihil refert ad bonum communitatis illius legum a subditis observatio, haud dubium est illos ad eam observationem non teneri, quando in alieno territorio, vel tran- seundo, vel immorando existunt. Ratio est, quia iurisdictio uniuscu- iusque civitatis, vel Principis particularis non extenditur quoad leges ferendas extra civitatem, seu territorium: ut docet Bertholus in lege prima C. de summa Trinit. nu. 17. colligiturque ex lege, Omnes populi, ff. de iustitia, et iure: ubi lex dicitur Ius proprium civitatis: sicut ergo agentia naturalia non agunt extra sphaeram activitatis, de- fectu potestatis, ita quia iurisdictionis activitas limitatur intra pro- prium territorium; ideo lex extra ipsam non obligat: unde colligitur, quod etiamsi Legislator id maxime velit, et sub his verbis explicet, non potest obligare subditum extra territorium existentem.

Conclusio quarta. — PROBABILE EST PEREGRINOS, ET ADVENAS TENERI AD OBSERVANTIAM LEGUM QUAe PRAeSCRIBUNTUR IN HIS LOCIS IN QUIBUS SUNT, ETIAM TANTUM PER MODUM TRAN- SEUNTIS.

Probatur 1. Auctoritate S. August. Epist. 119. quae est ad Ianua- rium, in qua refert S. Monicam venientem Mediolanum animo com- migrandi, et non commorandi, coepisse turbari eo quod Sabbato ibi non ieiunaretur, se autem matris gratia consuluisse S. Ambrosium, qui respondit se nihil docere, aut posse, nisi quod ipse faceret, quia si me- lius nosset, id potius observaret. Cumque eo putassem nulla reddita ratione auctoritate sola eos nos velle admonere, ne Sabbato ieiuna- remus, subsecutus est, et ait mihi: Cum Romam venio, ieiuno Sabbato: cum hic sum, non ieiuno: sic etiam tu, ad quam forte Ecclesiam ve- neris, eius morem serva, si cuiquam non vis esse scandalo, nec quem- quam tibi. Hoc cum matri renuntiassem, libenter amplexa est; ego vero de hac sententia etiam atque etiam cogitans, ita semper habui, tam- quam ex coelesti miraculo susceperim: Sensi enim saepe dolens et ge- mens multas infirmorum perturbationes fieri, per quorundam fratrum contentiosam obstructionem, vel superstitiosam timiditatem, qui in re- bus huiusmodi, quae neque Scripturae sanctae autoritate neque univer- salis Ecclesiae traditione, neque ritus corrigendi utilitate ad certum pos- sunt terminum pervenire, tantum quia subest qualiscumque ratiocinatio cogitantis, aut quia in sua patria sic ipse consuevit, aut quia ibi vidit, ubi peregrinationem suam quo reditiorem a suis, eo se doctiorem fac- tum putavit. Tum litigiosi excitant quaestiones, ut nisi quod ipsi faciunt, nihil rectum existiment.

Probatur 2. Tum quia illa legum a peregrinis observatio ad bo- num commune, idest, ut advenae eorum se moribus conformant apud quos vivunt, impedit, ne dissidia inter advenas et incolas oriantur, ne scandala et offensiones contingant; neve etiam ex inobservantia lex aliqua ratione vilescat. Tum etiam quia aequum videtur, ut subii- ciantur legibus regionis advenae in ea degentes, iuxta illam regulam iuris in 6. Qui sentit commodum, sentire debet et onus.

Confirmatur ab inconvenienti; nam si Peregrini et Advenae, ut supra diximus, leges proprii territorii, a quo discesserunt, servare non teneantur, si non tenerentur legibus loci per quem transeunt, nullis legibus particularibus obligarentur; atque ita si esset lex aliqua particularis, quae tam in proprio territorio, quam in loco per quem transeunt, servaretur, ab illa fierent prorsus immunes, quod est ab- surdum.

EX his COLLIGE 1. Advenas et Peregrinos transeuntes per loca in quibus festum aliquod celebratur, si sint ibi toto mane diei festi, te- neri Sacrum audire, non tamen ibi commorari ut audiant.

COLLIGE 2. Abeuntem mane ex proprio domicilio, in quo ieiunium obligat, et nocte pervenientem ad locum, ubi ieiunium non obligat, posse nocte cenare, carnesque comedere; cum discedens non teneatur servare leges sui domicilii, sed possit sequi leges favorabiles loci per quem transit.