Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

LEGEM Evangelicam pluribus gloriae titulis illustrem, quibus supra Mosaycam celebratur, nemo est qui nesciat. Primo namque a SS. PP. Lex nova appellatur, iuxta illud Apostoli 2. ad Corint. 5. Vetera transierunt, ecce omnia facta sunt nova. Unde Chrysost. ibidem ait: Rerum species iam mutatae sunt, ut et anima nova, et corpus novum, et novum orationis genus, et pollicitationes novae, et Testamentum, et vita, et mensura, et via, et ut uno verbo dicam, omnia nova. Cui concinit Gregorius, Homil. 22. in Evangelia, *Verus, inquit, homo venit in mundum, nova praecepta dedit mundo, et vitae nostrae veteri contrarietatem opposuit novitatis suae. Quod utique ipse Christus confirmavit dum Apostolos alloquens, Ioan. 13. ait: Mandatum novum do vobis; quae licet de mandato amoris specialiter dicta fuerint, merito tamen ad totam legem Evangelicam extenduntur; quia in hoc a veteri secernitur, quod illa timoris, haec amoris lex sit. Nam, inquit August. 1. adversus Adimantum c. 17, Haec est brevissima et apertissima differentia duorum Testamentorum: timor et amor; quod utique S. Paulus observaverat ad Rom. 8. scribens: Non accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: Abba, Pater, qui est spiritus dilectionis, ut idem Paulus dicit 2. ad Tim. 1. — Secundo eadem lex Evangelica appellatur; quia, ut ait Auctor Operis imperfecti in Matth., Evangelium est bonum nuntium: bona autem hominibus nuntiantur, quando promittitur eis beatitudo caelestis, peccatorum remissio, adoptio filiorum, mortuorum resurrectio, immortalis vitae, haereditas regni coelestis, possessio gloriae sempiternae, societas Angelorum, et communicatio spiritus, et fraternitas Christi, et paternitas Dei. — Tertio interdum appellatur lex fidei, ad Rom. 3. propter videlicet maiorem expressionem, et determinationem mysteriorum Dei, et articulorum fidei erga sanctam Trinitatem, Verbi incarnationem etc. Unde Christus Dominus Apostolos alloquens Marci. 4.¹ aiebat: Vobis datum est nosse mysteria regni Dei, illis autem, qui foris sunt, omnia in parabolis fiunt, ut videntes videant, et non videant: et audientes audiant, et non intelligant. Et idem Christus Dominus Ioan. 15. ipsis pariter Apostolis dicebat: Vos autem dixi amicos, quia omnia quaecumque audivi a Patre meo, nota feci vobis. Vocatur etiam lex spiritus vitae, ad Rom. 8, seu lex gratiae; nam gratia est spiritus vitae nostrae, vel vita spiritus nostri; imo solet interdum Evangelica lex, gratia simpliciter appellari, iuxta illud Ioan. 1. Lex per Moysen data est, gratia et veritas per Iesum Christum facta est: et ideo Paulus ad Galat. 5. dixit: Non estis sub lege, sed sub gratia. — De hac autem Evangelica lege nonnulla hic occurrunt resolvenda. Primum, an et qualiter Christus novam legem instituerit. Secundum, quanta, et qualia haec nova lex habeat praecepta. Tertium, quos complectatur effectus, quibusve praecellentiis effulgeat.

Eam fuisse Haeresiarcharum posterioris huius saeculi impiam et absurdam sententiam, ut assererent Christum Dominum non esse verum legislatorem, nec eum novam aliquam legem condidisse, sed solum a lege veteri nos liberasse. Ita sensit Lutherus, libro De libertate Christiana, ubi ait: Nullo opere, nulla lege homini Christiano opus est: cum per fidem sit liber ab omni lege. Eundem errorem evulgavit Calvinus, nam exponens illud Apostoli ad Galat. Misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret etc. sic exclamat: O miserabilem, inquit, iustitiam? o perniciosum errorem praedicantium Christum novum legislatorem. Quasi veterem legem abrogaverit, ut novam Christianis omnibus legem imponeret. Non fuit id Christi officium, sicut ipse dixit: Non misit Deus filium suum in mundum, ut iudicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum. Et alio loco: Ego, inquit, non iudico quemquam. Non habuit profecto Christus id operis ac muneris, ut novam institueret legem, sed ut ab hominum cervicibus servile illud legis iugum auferret. Hoc illud est, quod Paulus clamat, Deum misisse filium suum factum sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret. Nostri vero recentiores Theologi, divino adversantes consilio, pro Liberatore non Legislatorem, qui nos in durissimam tradat servitutem, suscipiendum docent. Huius autem male feriati capitis ut vesania compescamus evidentius.

Notandum 2. Duo maxime esse legis cuiuslibet munia; nempe dirigere, et praecipere: dirigit, inquam, creaturam rationalem ad finem sibi congruum per media convenientia; praescribit, dum ad bonum stimulat, et revocat ab eo quod inhonestum et malum est: praecipit autem quae iudicat esse necessaria; ut finis ille honestus et debitus possit obtineri. Concedunt quidem haeretici Novum Testamentum habere quidem rationem legis directivae, ipsique quadrare quod Regius Vates ait: Lex Domini immaculata, convertens animas, testimonium fidele, sapientiam praestans parvulis. Est enim immaculata; cum nihil pravum aut suadeat, aut permittat; convertens animas, quod nedum externos hominum motus, sed internos etiam, intimosque animi sensus regat: testimonium fidele, quod nulli errori obnoxia sit: sapientiam praestans parvulis, quod hominem sub nativae legis Mosaycae et aurora, velut adhuc coecutientem divina fidei luce illustret, et ad aeternam beatitudinem vocet, ac promoveat. An autem Evangelica lex etiam sit praeceptiva, et fidelibus aliqua mandata sub peccato, et interminatione aeternae damnationis praescribat, controversia est hic determinanda.

Notandum 3. Quod etsi nova lex ea ratione dici possit a mundi exordio instituta, quatenus quotquot iusti fuerunt ad Novum Testamentum spectabant, nec nisi per gratias intuitu meritorum Christi concessas iustificati fuerint, ut significat Apostolus Primae ad Corinth. 10. ubi de patribus veteris Testamenti ait: Omnes eundem potum spiritualem biberunt, bibebant autem de spiritali consequente eos petra: petra autem erat Christus; quocirca idem ad Hebraeos 13. dicit Christus heri, et hodie, et in saecula; hoc est licet Christus apparuerit tantum in medio temporum, nihilominus omnes cuiusvis temporis iustos sua fidei luce illustravit, et gratia ditavit; licet, inquam, haec ratione Evangelica lex censeri possit ab initio condita, tamen certum est ipsam nonnisi per Christum fuisse in medio temporum institutam, et promulgatam, tum quantum ad sua praecepta, tum respective ad gratiam Spiritus sancti, necnon et beneficiorum abundantiam. Cur autem ante id tempus non inceperit, triplex proferri potest ratio: Primo, quia gratia non debuit abundanter dari antea quam impedimentum peccati ab humano genere tolleretur, consummata redemptione per Christum: unde Ioan. 7. Nondum erat spiritus datus, quia nondum erat Iesus glorificatus. Et Roman. 8. Deus filium suum mittens in similitudinem carnis peccati, de peccato, damnavit peccatum in carne, ut iustificatio legis impleretur in nobis. Secundo, quia quod est perfectum non debuit dari ab initio, sed prius quod est imperfectum tamquam dispositivum ad illud. Et haec est ratio Apostoli ad Galat. 3. Lex paedagogus noster fuit in Christo, ut ex fide iustificemur. Tertio quia lex nova est lex gratiae: et ideo oportuit primo, quod homo relinqueretur sibi in statu veteris legis, ut in peccatum cadendo suam infirmitatem cognoscens, recognosceret se gratia indigere: et hanc rationem assignat Apostolus ad Rom. 5. dicens: Lex autem subintravit, ut abundaret delictum: ubi autem abundavit delictum, superabundavit gratia.

Conclusio unica. — Christus Dominus revera instituit novam legem, non solum directivam, sed etiam praeceptivam.

Haec est de fide contra haereticos.

Probatur primo variis Scripturae testimoniis, quibus in Veteri Testamento Messias promittitur venturus ut legislator, et novae legis conditor.

Sic Ieremiae 31. Ecce dies venient, dicit Dominus, et feram domui Israil, et domui Iuda foedus novum, etc. dabo legem meam in visceribus eorum. Quae verba de Christo, eiusque lege dicta esse interpretatur Apostolus ad Hebraeos 8. et 10. Item Isaiae 2. sic dicitur: Et erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et fluent ad eum omnes gentes, et ibunt populi multi, et dicent: Venite, et ascendamus ad montem Domini, et ad domum Dei Iacob, et docebit nos vias suas, et ambulabimus in semitis eius: quia de Sion exibit lex, et verbum Domini de Ierusalem. Quae de Messia, eiusque lege dicta esse, ex ipso textu manifestum est. Et cap. 33. de eodem Messia, sic ait: Dominus iudex noster, Dominus legifer noster, Dominus Rex noster, ipse salvabit nos. Idem constat ex Novo Testamento; nam Christus passim loquitur de sua lege: Ioan. 14. Mandata mea servate. Ioan. 15. 10. Si praecepta mea servaveritis, manebitis in dilectione mea. Matth. 28. Docete eos servare omnia quaecumque mandavi vobis. Et Paulus 1. ad Corint. 9: Illis qui sine lege erant, factus sum tamquam si sine lege essem, cum sine lege Dei non essem, sed in lege essem Christi. Et ad Hebraeos 2. confert inter se Christum et Moysen, et tamquam duos legisatores, alterum Veteris, alterum Novi Testamenti; et ait: Si transgressores legis a Moyse datae puniti sunt, multo magis transgressores legis a Christo puniendos esse. Quapropter merito Tridentinum Sess. 6. Canon. 21. sic pronuntiat: Si quis dixerit Christum Iesum a Deo hominibus datum fuisse ut Redemptorem, cui fidant, non etiam ut Legislatorem, cui obediant, anathema sit.

Probatur insuper haec veritas ratione: Ad providentiam, et prudentem administrationem supremi regis, ac summi Pontificis pertinet leges condere, quibus et regnum pacate tranquilleque regatur et subsistat, et debitus Deo cultus impendatur: at Christus fuit Ecclesiae summus Pontifex, totiusque mundi supremus Monarcha: ergo utroque titulo etiam legislator esse, et leges condere debuit. Maior constat: nullum enim regnum, nullave communitas perfecta, civilis, aut Ecclesiastica potest sine certis legibus convenienter gubernari, et stabiliter conservari, atque ad finem sibi propositum efficaciter dirigi, ut experientia notum est. Minor vero constat ex ipsa Scriptura sacra, qua Christum Regem esse profitetur simul ac summum Pontificem. Regem, inquam; sic Psal. 2. David in Messiae persona vaticinans ait: *Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum eius, praedicans praeceptum eius. Quae verba de Christo interpretatur Apost. ad Hebraeos 1. et Lucae 1. Angelus Virgini Mariae incarnationem Verbi divini in ipsa faciendam ait: Dabit illi Dominus Deus sedem David patris eius, et regnabit in domo Iacob in aeternum. Fuit pariter Pontifex, ut constat ex Psal. 109. qui totus est de Messia, ut ipsemet Christus exposuit Matth. 22. De ipso itaque dicitur: Tu es Sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech. Quod etiam specialiter de Christo dictum esse affirmat Apost. ad Hebraeos 5. et cap. 7. prius dixerat: Habentes ergo Pontificem magnum, qui penetravit coelos, Iesum Filium Dei. Cum igitur Christus Ecclesiam instituerit ut novum regnum spiritale, cuius ipse Rex simul et summus Pontifex est, debuit leges instituere, quibus rite administrari, et ad finem propositum, nempe salutem aeternam promoveri possit. — Quapropter merito Concil. Trid. Lutheri ac Calvini errorem proscribens, ita statuit, Sess. 6. can. 19. Si quis dixerit nihil praeceptum esse in Evangelio praeter fidem, caetera esse indifferentia, neque praecepta, neque prohibita, sed libera: aut decem praecepta nihil pertinere ad Christianos, anathema sit.

Obiciunt 1. Haeretici: Novum Testamentum in hoc Veteri opponitur, quod qui vere sub novo sunt, non sunt sub lege, sed sub gratia: unde Ioan. 1. Lex per Moysen data est, gratia autem, et veritas per Iesum Christum facta est: ergo Moses fuit equidem legislator, non autem Christus, qui nullam legem statuit: sed solum gratiam, et iustificationem nobis promeruit. —

Nego consequentiam: et ad antecedens dico, ideo gratiam dici per Christum factam, legem vero datam per Mosen, non quod Christus nullam legem tulerit, sed quod non dederit legem nudam sine ulla gratia, ut Moses dederat Iudaeis legem, quae iubebat, non iuvabat, minabatur, non opitulabatur, languores ostendebat, non sanabat: Christus autem dedit nobis legem cum gratia, idest, legem praecipientem quae facienda sunt, et subministrantem auxilia, quibus fiant.

Obiciunt 2. Illud Apost. ad Rom. 6. Non estis sub lege, sed sub gratia; necnon et illud ad Galat. 5. Si spiritu ducimini, non estis sub lege: sed fideles ducuntur spiritu: subindeque non sunt sub lege. —

Respondeo, Apostolum illis verbis sermonem facere de lege Mosayca, cui legem gratiae opponit, in eo quod praecipiebat, et non iuvabat: secus est autem de lege Evangelica, quae gratiam continet, qua interius iuvamur ad servandum quae praecipit, vel, ut inquit S. August. 1. De continentia, c. 3. Non sumus sub lege bonum quidem iubente, non tamen dante: sed sumus sub gratia, quo id quod lex iubet, faciens nos amare, potest liberis imperare. Ad alterum autem Pauli contextum, dico eum partem legis non amplius vigere: nam cap. 1. ait, Dicite mihi, qui sub lege vultis esse, legem non legitis? etc. Et cap. 3. Lex paedagogus noster fuit in Christo, ut ex fide iustificemur. At ubi venit fides, iam non sumus sub paedagogo. Igitur censet Apostolus, quod licet fideles teneantur ad vitanda peccata, non tamen ad id tenentur vi legis Mosaycae, sed virtute legis naturalis, et legis Evangelicae conferentis spiritum gratiae.

Obiciunt 3. Unde 2. ad Cor. 3. Ubi spiritus Domini, ibi libertas, scilicet ab obligatione legis: sed fideles habent spiritum Domini; Nam, inquit Apost., non accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, etc.: quapropter Novum Testamentum, ad Galat. 5. et Iacobi 1. vocatur lex libertatis: ergo fideles nulli legi subiiciuntur. —

Respondeo, Apostolum per legem libertatis intelligere exemptionem a lege Mosayca, quae erat lex cogens et terrens, accusans et damnans, a qua revera liberantur, qui spiritu Christi ducuntur, tametsi sub lege Evangelica degant. Quapropter per annexum divinitus auxilium, fit ut fideles sponte et liberaliter et spiritu faciant ea, quae lex imperat: unde potius videntur esse supra legem, quam sub lege, ut exponit S. Chrysost. in illa verba 1. ad Timoth. 1. Iusti non est lex posita. Hinc S. August. in Psalm. 1. circa versum secundum, Iustus, inquit, non est sub lege: quia in lege Domini est voluntas eius. Qui enim in lege est, secundum legem agitur; ille ergo liber est, iste servus. Ambrosius lib. 3. offic. cap. 5. Lex iusto non est posita, sed iniusto, quia iustus legem habet mentis suae, et aequitatis,

Obiciunt 1. Haeretici: Lex nova vocatur Evangelium, eo quod vitam aeternam promittat sub conditione fidei solius, cum e contrario lex vetus eandem non promitteret, nisi sub conditione observationis mandatorum, iuxta illud Ezech. 20. Qui fecerit ea, vivet in illis. —

Respondeo, legem Evangelicam vocari Evangelium synecdoche, non quia vitam aeternam promittit sub conditione fidei solius, sed quia, ut supra diximus cum auctore Operis imperfecti in Matth., Evangelium est bonum nuntium; bona autem hominibus nuntiantur, quando promittitur eis beatitudo coelestis, peccatorum remissio, adoptio filiorum, mortuorum resurrectio, immortalis vitae, haereditas regni coelestis, possessio gloriae sempiternae, societas Angelorum, et communicatio spiritus, et fraternitas Christi, et paternitas Dei. Haec autem promissio et constitutio authentica praemii est lex, et pars totius legis Evangelicae, sicut comminatio et constitutio authentica poenae est lex poenalis.

Quaeres: in quo igitur consistat libertas Christiana? —

Respondeo, non consistere in eo, quod simus liberi ab observantia praeceptorum Dei, sed primo, in libertate a servitute peccati, et morte, iuxta illud Ioan. 8. Omnis qui facit peccatum, servus est peccati: Si ergo vos Filius liberaverit, vere liberi eritis. Et ad Rom. 6. Liberati a peccato, servi facti estis iustitiae. Secundo, in libertate a iugo legis caeremonialis et iudicialis Iudaeorum: ad Galat. 4. Quomodo iterum convertimini ad infirma, et egena elementa, quibus denuo servire vultis? Tertio, in libertate a dominio et reatu legis etiam naturalis. Ad Rom. 6. Non estis sub lege, sed sub gratia, 2. ad Cor. 3. ubi spiritus Domini, ibi libertas.

In nova lege duo esse potissimum distinguenda; Unum quidem primarium et principale, nempe Spiritus sancti gratiam, quae Christi fidelibus conceditur, qua nempe iustificantur, et ex animo implent qua sibi ad vitam aeternam consequendam praescribuntur, iuxta illud Apost. ad Rom. 8. *Lex spiritus vitae in Christo Iesu liberavit me a lege peccati, et mortis. Haec autem gratia abundantissime nobis per Christum concessa est, siquidem de eius plenitudine omnes nos accepimus, et charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Aliud autem est secundarium et minus principale, qualia sunt ea omnia, quae disponunt ad gratiam, aut eius usum spectant. Quaeritur ergo, an utrumque fuerit scriptis exaratum, vel cordibus nostris divinitus inscriptum.

Notandum 2. Tria posse cogitari praecepta legis Evangelicae: nempe caeremonialia, moralia, et fidei. Praecepta caeremonialia legis Evangelicae vocantur ea, quae pertinent ad sacramenta, et ad sacrificium Eucharistiae, ad sacerdotium, et iurisdictionem Ecclesiasticam, cultumque Dei externum. Cuiusmodi est illud de Baptismo: Nisi quis renatus fuerit ex aqua, et Spiritu sancto, etc. Ioan. 3. et illud de Eucharistia: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis. Ioan. 6. et de Sacramento Poenitentiae; Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis etc. Ioan. 20. et de sacrificio Eucharistico: Hoc facite in meam commemorationem. Ad moralia vero spectant ea omnia praecepta, quae ad mores probe instituendos Christus praescripsit, maxime vero praecepta Decalogi, quae innovavit, dum dixit Matth. 19. Si vis ad vitam ingredi, serva mandata. Ad praecepta autem fidei pertinent ea omnia, quae fidem, vel suscipiendam, vel servandam, vel profitendam spectant. Sic Marci 16. Qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit, qui vero non crediderit, condemnabitur.

Notandum 3. Inter haec triplex generis praecepta hoc discrimen esse statuendum, quod Moralia cum sint iuris naturalis, non fuerunt a Christo instituta, sed tantum explicata, et vindicata ab erroribus, quibus eos hominum malitia involverat. Sacramentalia vero, et caeremonialia instituta sunt a Christo, ut essent loco veterum, quae ab ipso abrogata sunt. Praecepta vero fidei de novo instituta non sunt, sed tantum ex implicitis facta fuerunt magis clara: ita ut nunc explicite mysteria quaedam credere teneamur, quae in lege veteri dumtaxat implicite credebantur: cuiusmodi sunt nativitas, passio, et mors Christi, quae a Iudaeis obscure credebantur, sed expresse creduntur a Christianis.

His praesuppositis duo sunt determinanda: Primum quidem, an Evangelica lex fuerit per se primo scripta, tam quoad id, quod principaliter importat, nempe gratiam et charitatem, qua moveamur et incitamur ad bene operandum, quam quoad praecepta et regulas bene operandi. Secundum, an congrue Christus Dominus tria genera praeceptorum, moralium, caeremonialium, et fidei praescripsit.

Conclusio prima. — Lex Evangelica in eo differt a Mosayca, quod non fuerit primo, et per se ab auctore solo Christo scriptis tradita, sed viva voce denuntiata exterius, et interius per illuminationem Spiritus sancti, et gratiae abundantiam alte hominum cordibus inscripta.

Probatur haec veritas primo quidem ex illo Ierem. 31. ubi Deus de novo foedus a se ineundo dicit: Dabo legem meam in visceribus eorum, et in cordibus eorum scribam eam. Quapropter Apostolus 2. ad Cor. 3. fideles alloquens ait: *Epistola estis Christi ministrata a nobis, scripta non atramento, sed spiritu Dei vivi, non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus: ubi Theophylact. ex hoc loco Pauli Novi Testamenti interpretatur praecellentiam: Lex, inquit, atramento scribebatur, Evangelium nobis per spiritum scriptum est; quanto igitur intervallo spiritus ab atramento distat, et cor a lapide, tanto et nova a lege discrepat, etc. Ipsi concordat S. August. lib. De spiritu, et littera, cap. 17. cuius verba haec sunt: Ibi in tabulis lapideis digitus Dei operatus est, hic in cordibus humanis. Ibi lex extrinsecus posita est, qua iniusti terrerentur: hic intrinsecus data est, qua iustificarentur.

Dices 1: Lex nova Evangelica aeque scripta fuit ac Mosayca, eam namque Apostoli, et Evangelistae suis scriptis exararunt: ergo Evangelica non fuit per Spiritum sanctum hominum cordibus inscripta. —

Respondent communiter Theologi ex Angelico Doctore q. 106. a. 1. legem novam duo continere: Primo, et principaliter gratiam et charitatem diffusam in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qua impellimur et iuvamur ad bene operandum. Secundo, praecepta et regulas bene operandi. Concedunt itaque quantum ad hoc secundum, legem novam scripto quidem fuisse traditam aeque ac veterem; sed quoad primum, affirmant illam fuisse in cordibus fidelium diffusam et inscriptam praecipue in die Pentecostes: tanta enim fuit tunc data gratiae et charitatis abundantia, ut vi illius tota nova lex sine scripto conservari potuisset, ut docet S. Irenaeus lib. 3. Contra Haereses cap. 3. — Verum, cum gratia Spiritus sancti, et charitas non proprie, sed tantum metaphorice appelletur lex, quatenus nempe movet, et impellit ad bene operandum, sicuti concupiscentia dicitur improprie lex peccati, quia ad peccandum inducit; ideirco Respondeo aliter, nempe quod licet lex nova, sicut et Mosayca, fuerit scripto exarata, non est par utriusque ratio; siquidem lex nova non fuit per se primo scripta, et eo proposito, sicut Mosayca, quae partim digito Dei, idest, ministerio Angelorum, et partim a Moyse fuit descripta: sed per accidens, et per occasionem scribendi vitam Christi, vel docendi fideles per Epistolas, aut occurrendi haeresibus Cerinthi, et Ebionis, et aliorum praecipue contra Ecclesiam insurgentium, ut recte observat Baronius, cum Suarez cap. 26. Sectione 3. Neque fuit scripto mandata eodem die Pentecostes, quo fuit promulgata, sed tantum post mortem Christi anno 6. quo S. Matth. suum Evangelium coepit scribere, ut docent Irenaeus lib. 3. cap. 1. et Eusebius lib. 3. Historiae cap. 8.

Dices 2: Etiam Mosayca lex insculpta fuit Iudaeorum cordibus per sancti Spiritus gratiam, qui Iudaeis non defuit, ut possent intelligere, et servare illam legem multa supernaturalia praecipientem, iuxta illud Deuteron. 30. Mandatum, quod ego praecipio tibi hodie non supra te est, etc. sed iuxta te est sermo valde in ore tuo, et in corde tuo, ut facias illum; ergo haec legis in mente consignatio non fuit propria legis Evangelicae praerogativa. —

Respondeo, quod etsi Iudaeis non defuerit gratia, qua legis Mosaycae praecepta possent implere, illa tamen gratia ad Mosaycam legem praecise non spectabat, sed ad novam legem, et ad Christum eius auctorem, a quo tamquam a fonte scaturiebat; quippe concedebatur solum intuitu meritorum eius. Adde quod gratia Iudaeis concessa non fuerit in ea abundantia, ut dici possit legem Mosaycam a Spiritu sancto hominum mentibus inscriptam fuisse, hoc enim privilegium servabatur ipsi Evangelicae legi, quia in die Pentecostes, quo per visibilem sancti Spiritus effusionem promulgata fuit, etiam fidelium cordibus fuit consignata.

Dices 3: Lex ipsa naturalis etiam hominum cordibus inscribitur: nam, inquit Apostolus ad Rom. 2. Gentes quae legem non habent, naturaliter ea, quae legis sunt, faciunt... quia ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis: ergo non est peculiare Evangelicae legis privilegium, quod in hominum mentibus exaratur. —

Respondet Alensis q. 66. membro 4. quod revera utraque lex, naturalis et Evangelica, hominum cordibus inscribitur: sed, inquit, est duplex inscriptio: una quidem inscriptio debiti facienti secundum dictamen inditum conscientiae ab ipsa hominis formatione: altera inscriptio secundum dictamen impressum conscientia ex fide, seu iustificatione. Prima inscriptio est naturae: secunda est legis Evangelicae: prima est ex natura indita: secunda ex gratia data seu superaddita. Prima eadem est apud omnes homines: secunda vero eadem est apud omnes credentes.

Conclusio secunda. — Christus Dominus prudentissimo, divinoque prorsus consilio tria praeceptorum genera in Evangelica lege praescripsit, nempe sacramentalia, moralia, et fidei.

Patebit huiusce conclusionis veritas ex singularum partium declaratione. Primam autem sic egregie expendit Seraphicus Doctor lib. 6. Compendii Theologici c. 3.

Sacramenta legis gratiae Christus instituit, tamquam legislator novae legis, in qua vocans ad praemia dedit praecepta, instituit Sacramenta. Christus enim Verbum Patris cum sit summae bonitatis, et summa veritatis et virtutis, ratione summae bonitatis promisit praemia beatificantia; ratione veritatis dedit praecepta dirigentia; ratione virtutis instituit Sacramenta adiuvantia, ut sic per Sacramenta repararetur virtus ad implenda praecepta, et per praecepta perveniatur ad praemia. Instituit autem Sacramenta in verbis, et elementis, ut ait Augustinus: Accedit verbum ad elementum, et fit Sacramentum, et est ibi elementum pro materia, et forma verborum pro forma. Ad hoc vero instituta sunt Sacramenta in verbis et elementis, ut haberent evidentiam significandi, et efficaciam sanctificandi: quia dum elementa oculis, et verba auribus se offerunt, qui sunt duo sensus praecipue cognoscitivi, dant evidentiam significationis. Deinde, verba sanctificant elementa, ut plenior fiat humanae creationis efficacia. — Instituta sunt autem Sacramenta multiplici de causa: Primo, propter humiliationem, qua homo quaerit salutem interioribus se subiiciendo. Secundo, propter eruditionem, qua homo per visibilia ad cognoscenda invisibilia rapitur. Tertio, propter exercitationem, qua homo noxiam declinet occupationem, et otium. Quarto, propter congruitatem medici ad medicinam, quia cum medicus sit Deus, et homo aegrotus, congruenter medicina debet continere aliquid divinum, scilicet invisibilem gratiam, et aliquid humanum, scilicet visibilem gratiae formam. Quinto, propter congruitatem ex parte infirmi, quia cum infirmus sit homo constans ex corpore et spiritu, spiritus autem in corpore non bene capiat spiritualia nisi in corporalibus, con > ubi humana ratio non praebet experimentum. Patet ergo ex praedictis, quae sit sacramentorum causa efficiens, quia divina institutio: quae formalis, quia gratia sanctificatio: quae finalis, quia humanae infirmitatis curatio. — Sacramenta autem novae legis sunt septem, secundum septem diversitates hominum in Ecclesia. Primum est intrantium, ut Baptismus. Secundum pugnantium, ut Confirmatio. Tertium vires resumentium, ut Eucharistia. Quartum resurgentium, ut Poenitentia. Quintum exeuntium, ut Extrema unctio. Sextum ministrantium, ut Ordo. Septimum novos milites introducentium, ut Matrimonium.

Sacramenta figurata sunt in septem signaculis quibus fuit veteris Testamenti pagina sigillata, quae Agnus, qui habet clavem David, qui claudit, et nemo aperit, reseravit. Item in septem tubis, quibus Angeli cecinerunt. Item in septem stellis, quas habebat similis filio hominis in dextera sua. Item in septem panibus, quibus Dominus turbam satiavit. Item in septem oculis super unum lapidem. Item in septem lucernis Tabernaculi superpositis candelabro. Item in septem lotionibus Naaman. — Sacramenta insuper septem sunt, quae disponunt ad septem virtutes habendas; nam Baptismus est sacramentum Fidei, Confirmatio Spei, Eucharistia Charitatis, Poenitentia Iustitiae, Extrema unctio Perseverantiae, quae est fortitudinis complementum, Ordo Prudentiae, Matrimonium Temperantiae. Alia etiam ratio numeri Sacramentorum est, quia ordinantur contra triplicem culpam, et contra quadruplicem poenam. Unde Baptismus ordinatur contra peccatum originale, Poenitentia contra mortale, Extrema unctio contra veniale; Ordo contra ignorantiam, Eucharistia contra malitiam, Confirmatio contra impotentiam. Matrimonium contra concupiscientiam, quam temperat et excusat. Alia adhuc ratio numeri, quia Sacramenta sunt causa sanativa morbi spiritualis ad modum corporalium. Medicina vero corporalis quadruplex est; scilicet curativa, conservativa, praeservativa, et meliorativa. Simili modo et Sacramenta curant. Baptismus curat simul, et totaliter. Poenitentia vero curat paulatim quantum ad poenam, quousque nullius poenae homo debitor sit. Extrema unctio curat a morbis levioribus, scilicet a venialibus, sicut baptismus, et poenitentia curant a lethalibus. Sic ergo praedicta tria Sacramenta sunt quasi medicina curativa. Confirmatio autem est medicina conservativa sanitatis spiritualis, in qua datur Spiritus sanctus ad robur, et conservationem gratiae datae in baptismo. Matrimonium est medicina praeservativa. Ordo est medicina meliorativa, in quo augmentatur gratia. Eucharistia haec omnia simul facit, curat enim venialia, quae sunt occasio ruinae maioris: conservat etiam gratiam inventam in homine, et augmentum, sicque meliorat, et nihilominus praeservat.

Haec Doctor Seraphicus. Quibus patet quam congruenti ordine Christus Dominus ordinaverit Caeremonialia, et Sacramentalia novae Legis.

Idem pariter constat de praeceptis ad fidem spectantibus. Cum enim fidei summa eo maxime sita sit, quod homo fidelis nosse debeat quae

Deum, et Christum Dominum spectant, iuxta illud ipsius Christi Domini oraculum Ioannis 17. Haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Iesum Christum; ut utriusque divini illius obiecti perfecta, quantum mortales decet, habeatur notitia, eam ore Christi exceptam sub specialibus et distinctis articulis Apostoli in suo Symbolo ediderunt. Nam, ut observat Seraphicus Doctor ibidem lib. 5. c. 21, si respectus habeatur ad eos, qui Symbolum ediderunt, tunc articuli sunt duodecim secundum numerum duodecim Apostolorum: si autem consideremus quae radicaliter sunt credenda, tunc articuli sunt quatuordecim, quorum septem spectant ad Divinitatem, et septem ad Christi humanitatem, et haec signa sunt in septem stellis, et septem candelabris aureis, in quorum medio Filius hominis ambulabat. Sunt igitur septem articuli Fidei qui pertinent ad Divinitatem. Primus est unum Deum esse, qui ibi notatur, Credo in Deum. Secundus est, Patrem Deum esse, ibi, Patrem omnipotentem. Tertius est, Filium Deum esse, ibi, et in Iesum Christum Filium eius. Quartus, Deum Spiritum sanctum esse, ibi Credo in Spiritum sanctum. Et sic patet quod praedicti quatuor articuli sunt de unitate divina Essentiae, et Trinitate Personarum. Quintus est, credere remissionem peccatorum his, qui sunt in Ecclesia, ibi: Sanctam Ecclesiam Catholicam, Sanctorum communionem, remissionem peccatorum. Sextus est credere mortuorum resurrectionem. Septimus est, credere bonorum remunerationem, sub quo et comprehenditur malorum punitio, ibi, vitam aeternam. Et isti tres articuli ad Divinitatem pertinent; quia virtute Divinitatis fit peccatorum remissio, quae est anima vivificatio, et corporum resurrectio, atque corporis simul et animae glorificatio. — Alii septem sunt articuli, qui pertinent ad humanitatem Christi. Primus est, credere Filium Dei esse conceptum de Spiritu sancto, ibi: qui conceptus est de Spiritu sancto. Secundus est, credere Filium Dei natum ex Maria Virgine, ibi: ex Maria Virgine. Tertius, Filium Dei pro nobis mortuum in cruce, ibi: Passus sub Pontio Pilato, crucifixus, mortuus, et sepultus. Quartus est, Filium Dei descendisse ad inferos secundum animam, ibi: Descendit ad inferos. Quintus est, Filium Dei resurrexisse a mortuis, ibi: Tertia die resurrexit a mortuis. Sextus est eundem ascendisse ad Coelos, et sedere ad dextram Patris, ibi: Ascendit ad Coelos, sedet ad dexteram Dei Patris omnipotentis. Septimus est, Filium Dei iudicaturum vivos, et mortuos, sive bonos, sive malos, ibi: Inde venturus est iudicare vivos, et mortuos. Ita Seraphicus Doctor.

Id ipsum patet de praeceptis Moralibus, quibus homo ordinari debet ad Deum, proximum, et seipsum: ad Deum quidem, ut ei cultum debitum exhibeat: ad proximum, ut ei in omnibus iustitiam impendat; ad seipsum vero, ut quae sibi necessaria sunt ad salutem comparet, et servet. Haec autem omnia hominis debita rite Christus Dominus ordinavit in Evangelio. Primo namque quae Dei cultum concernunt distincte docuit, praescripsit: Deus enim summe colendus est, et honorandus propter supremam maiestatem; ex toto corde amandus propter infinitam bonitatem: summe timendus propter tremendam eius iustitiam; enixe rogandus propter paternam clementiam; in omnibus audiendus, et sequendus propter vigilantem providentiam, etc. Ad omnia autem haec munia Deo praestanda Christus Dominus hominem instruxit: docuit enim qualiter suprema eius maiestas esset colenda, cum ait Ioan. 4. Venit hora, et nunc est quando veri adoratores adorabunt Patrem in Spiritu, et veritate: nam Pater tales querit, qui adorent eum. Spiritus est Deus: et eos, qui adorant eum, in spiritu, et veritate oportet adorare. Qualis eius infinitae bonitati impendi debeat amor, praescripsit Marci 12. cum ait: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota mente tua, et ex tota anima tua, et ex tota virtute tua: quibus demonstrat, inquit Alensis memb. 8. ad tertium, quod non sufficit diligere Deum ex toto corde, idest intellectu declinando errorem: ex tota anima, idest voluntate declinando contradictionem: ex tota mente, idest memoria, vitando oblivionem: sed etiam ex tota virtute, addendo bonam operationem. Docuit pariter quantopere Deus sit timendus propter iustitiae severitatem, cum ait Matt. 10. Nolite timere eos, qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere: sed potius timete eum, qui potest, et animam, et corpus perdere in gehennam. Aperuit etiam qualiter Deus esset exorandus propter paternam clementiam, dum non solum orandi modum praescripsit Matt. 6, dicens: Tu autem cum oraris, intra in cubiculum tuum, et clauso ostio ora Patrem tuum in abscondito: et Pater tuus, qui videt in abscondito, reddet tibi: Orantes autem nolite multum loqui, sicut Ethnici, putant enim, quod in multiloquio suo exaudiantur: sed etiam praescripsit orationis formulam, cum ait ibidem: Sic ergo vos orabitis: Pater noster qui es in Coelis, etc. — Denique etiam hominem docuit, quomodo divinae curae, ac providentiae sese fidenter committere debeat, cum ait ibidem:

Dico vobis, ne solliciti sitis animae vestrae quid manducetis, neque corpori vestro quid induamini; nonne anima plus est quam esca, et corpus quam vestimentum? Respiciite volatilia caeli, quoniam non serunt, neque metunt, neque congregant in horrea: et Pater vester coelestis pascit illa: nonne vos magis pluris estis illis? Quis autem vestrum cogitans potest adiicere ad staturam suam cubitum unum? et de vestimento quid solliciti estis? considerate lilia agri quomodo crescunt: non laborant, neque nent. Dico autem vobis quoniam nec Salomon in omni gloria sua coopertus est sicut unum ex istis: Si autem faenum agri, quod hodie est, et cras in clibanum mittitur, Deus sic vestit; quanto magis vos modicae fidei! Nolite ergo solliciti esse dicentes: Quid manducabimus, aut quid bibemus, aut quo operiemur? Haec enim omnia Gentes inquirunt. Scit enim Pater vester, quia his omnibus indigetis. Quaerite ergo primum regnum Dei, et iustitiam eius, et haec omnia adiicientur vobis.

— Similiter hominem instruxit quantum ad omnia debita proximo impendenda: proximus namque corripiendus est, et revocandus a miseriis animae, nempe peccato, sublevandus in necessitatibus corporis, tuendus in bonis fortunae, provocandus ad bona gloriae. Haec omnia autem debita Christus ordinavit. Primum quidem cum ait Matt. 18. Si peccaverit in te frater tuus, vade, et corripe eum inter te, et ipsum solum: cum pariter docuit proximo remittendam esse omnem iniuriam, dicens Matth. 6. Si dimiseritis hominibus peccata eorum, sic dimittet vobis Pater vester coelestis peccata vestra: si autem non dimiseritis hominibus, sic nec Pater vester coelestis dimittet vobis. Docuit pariter quando sublevandus esset proximus in miseriis corporis, cum ait Lucae 6. Estote ergo misericordes, sicut et Pater vester coelestis misericors est; nolite iudicare, et non iudicabimini: nolite condemnare, et non condemnabimini, dimittite, et dimittemini, date, et dabitur vobis. Mensuram bonam, et confertam, et coagitatam, et superfluentem dabunt in sinum vestrum. Eadem quippe mensura, qua mensi fueritis, remetietur et vobis. In summa praescripsit omnia erga proximum debita, cum ait Lucae 10. proximum esse diligendum sicut seipsum; et Matt. 7. Omnia quaecumque vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis. Et Ioan. 13. Mandatum novum do vobis, ut diligatis invicem, sicut dilexi vos. Quibus verbis mandatum de diligendo proximo novum appellat, vel quia fuit ab ipso renovatum, et auctum, cum antea esset fere per pravam consuetudinem antiquatum, et restrictum, ut exponit Clemens Romanus lib. 6. const. cap. 23; vel quia Christus novo modo illud praescripsit, addendo videlicet novum motivum sumptum ex suo exemplo, et mirabili sua erga homines dilectione, ut ait Chrysost. hom. 71. in Ioan. Ex eo quod per eius adventum homines facti sunt fratres, et eo nomine specialiter diligendi, maxime vero Christiani, qui Christo ut Capiti inserti unius, et eiusdem Ecclesiae membra sunt, propter quod seipsos tamquam eiusdem corporis membra diligere debent. — Denique hominem ordinavit erga seipsum, dum scilicet suae sanctissimae vitae ab hominibus sectandae exemplar proposuit dicens Ioan. 13. Exemplum dedi vobis, ut quemadmodum ego feci, ita et vos faciatis. Quam utique sanctissimam vitam ut homines facilius sectari possent, tribus eam veluti lineamentis, et characteribus distinxit, cum ait Matt. 16. Si quis vult venire post me, abneget semetipsum, tollat crucem suam, et sequatur me. Quibus tria hominis Christiani debita distinguit; nempe rerum omnium et sui ipsius abnegationem: nam inquit Lucae 14. Qui non renuntiaverit omnibus, quae possidet, non potest meus esse discipulus. Et Matt. 19. Omnis, qui reliquerit domum, vel fratres, aut sorores, aut patrem, aut matrem, aut uxorem, aut filios, aut agros propter nomen meum, centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit. — Insuper docet iugiter esse vigilandum mortificationi corporis, crucemque quotidie ferendam; Christus enim passus est, nobis relinquens exemplum, ut sequamur vestigia eius. Denique admonet omnes actus nostros ex charitate, et propter Dei gloriam esse eliciendos, in omnibus autem cavendam esse vanagloriam. Attendite, inquit Matth. 6, ne iustitiam vestram faciatis coram hominibus, ut videamini ab eis: alioquin mercedem non habebitis apud Patrem vestrum qui in Coelis est.

Quaeres 1. Quare Christus Dominus praecepta iudicialia non instituerit. —

Respondeo, id quidem consulto fecisse; quia regnum temporale, aut rempublicam civilem non condidit, sed spiritualem communitatem, cuius regimen praecipuum spiritale est, et ad finem supernaturalem ordinatur: neque externum et politicum eius regimen ita curavit, ut leges iudiciales illi utiles statuere per se voluerit, sed eas condendi auctoritatem fecit suae in terris Vicario, nempe summo Pontifici. Cum enim optimo Ecclesiae regimini expediat saepe mutari leges pro temporum et occasionum varietate, maluit Christus dare Ecclesiae potestatem de illis statuendis, leges vero a se latas voluit esse stabiles et invariabiles. — Inde concludit Doctor in 3. dist. 10. n. 6. legem Evangelicam esse quidem leviorem Mosayca, si spectetur secundum praecepta iudicialia in ordine ad Christum, quia nulla huiusmodi praecepta Christus instituit. Secus vero si spectetur in ordine ad fidelium rectores, quia, inquit, tunc non licuit sacerdotibus, vel iudicibus condere quascumque leges, sicut modo licet principibus christianis. Sic ergo quantum ad hoc cernitur, quod pauciora sunt onera legis christianae in quantum ipsa est a Christo tradita, sed forte plura in tempore ipsi postea sunt addita alia per eos, qui habent regere populum christianum.

Quaeres 2. An praeceptis moralibus, et fidei antiquae legis Christus aliquid addiderit. —

Respondet Alensis qu. 56. memb. 8. ad tertium, quod quantum ad substantiam fidei, credendis nihil additum est, tamen articulis fidei aliquid additum est:

Et additio ista est, sicut expliciti ad implicitum, et determinati ad indeterminatum, ut patet in exemplo. Ante tempus Abrahae fuit fides reparationis nostrae, tamen implicita: postea aliquantulum fuit explicita Abrahae, quod fieret in carne, cum dictum est ei: In semine tuo benedicentur omnes Gentes. Genes. 22. et ita articulus de Incarnatione, qui prius erat implicitus, tactus est aliquantulum explicitus: tamen adhuc non erat determinatum, utrum incarnatio fieret de viro, an muliere, quousque dixit Isaias: Ecce Virgo concipiet: item adhuc non erat determinatus modus, per quem Virgo conciperet, quousque dixit Angelus: Spiritus sanctus superveniet in te. Fides ergo non mutata est, sed tamen additio facta est in fide reparationis articuli ad articulum, sicut expliciti ad implicitum, vel magis expliciti ad minus explicitum. Similiter dicendum, quod in moralibus quantum ad potestatem sensus nihil additum est: sed quantum ad rationem litterae additio facta est per illos modos, qui dicti sunt

Legem Mosaycam, et Evangelicam invicem contrarie non discrepare, nec perfecte opposita praecepta statuere: quamquam enim aliqua Mosayca lex prohibeat, quae Evangelica facienda permittit; sic Levit. 11. plura prohibentur edenda, sicut immunda, Matt. 15. nulla edulia dicuntur immunda; nam, inquit ibidem Christus, Non quod intrat in os coinquinat hominem: ex quo Apost. ad Tim. 1. ait: Omnia munda mundis: haec tamen duo praecepta invicem non pugnant; nam inquit Alensis qu. 56. art. 1.

Lex prohibuit escas et dixit immundas triplici de causa: Primo, propter signationem: unde immunda dixit, quia figurabant immunda: Secundo, propter abusum, unde immunda dixit, et prohibuit illa, quia his utebantur ad cultum idololatriae: Tertio, propter indignitatem illius populi, propter quam quaedam substraxit ei velut immunda: lex vero Evangelii dicit, et concedit omnia munda respiciens ad naturam rerum, et ad convenientem usum, et ad dignitatem utentium: itaque lex, et Evange> lium tantum pugnant disparate, quatenus nempe Evangelica lex in pluribus Mosaycam praecellit

Notandum 2. Ex eodem Alensi ibidem legem veterem cum nova maxime secundum sex considerationes posse conferri. Prima quidem, secundum considerationem virtutis, et efficacitatis. Secunda, secundum considerationem severitatis. Tertia, secundum considerationem veritatis. Quarta, secundum considerationem bonitatis. Quinta, secundum considerationem remunerationis. Sexta denique, secundum considerationem lationis, vel legislatoris. Itaque dissolvendum est in praesenti, an lex Mosayca ab Evangelica in his omnibus revera discrepet.

Notandum 3. Ex eodem Alensi ibidem art. 2. ad secundum, quod duplex distingui potest sanctificatio, nempe carnalis, et spiritualis. Sanctificatio carnalis est liberatio a poena peccati, quam incurret quis, si quod praeceptum est, contemneret, seu non faceret: Sanctificatio vero spiritualis est ipsa emendatio a macula peccati, qua in anima est. Certum est autem, quod Mosayca lex vim habuerit conferendi sanctificationem carnis: nam inquit Apost. ad Hebraeos 9. Sanguis hircorum, et taurorum, et cinis vitulae aspersus inquinatos sanctificat ad emundationem, idest, inquit Glossa. inquinatos contactu mortuorum sanctificat a poena, valens ad emundationem, non animae sed carnis, quia a poena liberabat. Difficultas autem est utrum etiam Mosayca lex vim habuerit conferendi veram iustificationem coram Deo, quae consistit in remissione peccatorum, et infusionе gratiae sanctificantis.

Conclusio unica. — Lex vetus, et nova differunt primo in eo, quod haec habeat vim iustificandi, illa vero non ita.

Probat hanc veritatem Apostolus pluribus, maxime autem ad Rom. 1. ubi ait: Non erubesco Evangelium: virtus enim Dei est in salutem omni credenti, Iudaeo primum, et Graeco. In quem locum sic scribit Anselmus: Virtus est, quia gratiam praestat, per cuius auxilium valeamus facere, quae praecipit. Quod quia lex Mosayca non fecit, infirma fuit.

Quod autem lex Mosayca non habuerit virtutem iustificandi, aperte docet idem Apost. ibidem c. 8. cum ait: Quod enim impossibile erat legi, in quo infirmabatur per carnem, Deus Filium suum mittens damnavit peccatum, ut iustificatio legis impleretur in nobis: et ad Galat. 2. vers. 16. Ex operibus legis non iustificabitur omnis caro, idest homo. Et v. 21. Si enim per legem est iustitia, ergo gratis Christus mortuus est. Et cap. 3. Quoniam in lege nemo iustificatur apud Deum (utique vi legis) manifestum est, quia iustus ex fide vivit: et ad Hebraeos 7. Reprobatio fit praecedentis mandati, propter eius infirmitatem, et inutilitatem: nihil enim ad perfectum eduxit lex. Quibus omnibus constat utramque legem in eo discrepare, quod Vetus mundaret quidem ab inquinatione carnis contracta ratione transgressionis praeceptorum caeremonialium, non autem veram animae iustitiam conferret: Nova vero vim habeat conferendi talem iustitiam: quia habet praesentem Christum iustitiae fontem, qui pro peccatis nostris satisfactionem Deo obtulit, et gratiam sanctificantem promeruit: unde Ioan. 1. *Lex per Moysen data est: gratia et veritas per Iesum Christum facta est. Hinc, ut diximus, quotquot iustificabantur in veteri lege ex opere operato, sive per martyrium, sive per alia Deo impensa obsequia, non obtinuerunt hanc iustificationis gratiam, nisi per respectum ad Christum, eiusdem gratiae auctorem et totum, ex quo gratia iustificationis ad omnes prorsus homines sub quacumque lege degentes derivavit: Neque enim aliud est nomen sub caelo datum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri, ut legimus Act. IV.; hinc cap. XV. Per gratiam Domini Iesu Christi credimus salvari, quemadmodum et illi, Patres scilicet Veteris Testamenti, qui, ut ait Apostolus 1. ad Cor. X., bibebant de spirituali consequente eos petra: petra autem erat Christus.

Hinc omnes sancti Patres constanter affirmant eos, qui in Veteri Testamento fuerunt Deo per fidem accepti, ad Novum Testamentum pertinuisse: non enim iustificabantur nisi per fidem Christi, qui est auctor Novi Testamenti: quam quidem veritatem sic exponit S. Augustinus epist. 17. quae est ad Optatum, ubi ait:

Cum omnes iusti, id est, veri Dei cultores, sive ante incarnationem, sive post incarnationem Christi, nec crederent, nec vivunt nisi ex fide incarnationis Christi, in quo est gratia et plenitudo, profecto quod scriptum est, non esse aliud nomen sub caelo, in quo oporteat nos salvos fieri, ex illo tempore valet, et suprascriptum nomen humanum, ex quo in Adam vitiatum est: sicut enim in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificantur: quia sicut in regno mortis nemo sine Adam, ita in regno vitae nemo sine Christo: sicut per Adam omnes iniusti, ita per Christum omnes iusti homines: sicut per Adam omnes mortales in poena facti sunt filii saeculi, ita per Christum omnes immortales in gratia fiunt Filii Dei.

Hanc eandem veritatem mirum in modum explicat S. Leo, sermone 3. De Nativitate, Cessent igitur, inquit, illorum quaerelae, qui impio murmure divinis dispensationibus obloquentes, de divinae nativitatis torpiditate conqueruntur, tanquam praeteritis temporibus non sit impensum, quod in ultima mundi aetate est gestum:

verbi incarnatio haec contulit facienda quae facta, et sacramentum salutis humanae in nulla unquam antiquitate cessavit: quod praedicaverunt apostoli, hoc annuntiaverunt prophetae: nec sero est impletum quod semper est creditum. Sapientia vero, et benignitas Dei hac salutiferi operis mora capaciores nos suae vocis occassione effecit, ut quod multis signis, multis vocibus, multisque mysteriis per tot fuerat saecula praenuntiatum, in his diebus Evangelii non esset ambiguum, et nativitas, quae omnia miracula, omnemque intelligentiae erat excessura mensuram, tanto constantior in nobis gigneret fidem, quanto praedicatio eius, et antiquior processisset et crebrior. Non itaque novo consilio Deus rebus humanis nec sero miserations consuluit: sed a constitutione mundi unam, eandemque omnibus causam salutis instituit. Gratia autem Dei, qua semper est universitas iustificata Sanctorum, aucta est Christo nascente, non erepta, et hoc magnae pietatis Sacramentum, quo totus iam mundus impletus est, tam potens in suis significationibus fuit, ut non minus adepti sint qui in illud credidere promissum, quam qui suscepere donatum. Ex quo intelliges, quod sicut idem Sol naturae utrumque hemispherium suo lumine pertundit et calore fovet, ita quod non sit qui se abscondat a calore eius, sic Christus Dominus Sol iustitiae utramque legem sua gratiae luce et rore faecundavit. Sicut autem unum hemispherium eo magis clarescit, quo propius Sol ad eum accedit: ita status veteris legis iuxta maiorem ad Christum propinquantem, uberiorem divinorum mysteriorum illustrationem et fructum accepit, et ut loquitur S. Gregorius homil. 16. super Ezechielem, Secundum incrementa temporum crevit scientia Sanctorum Patrum, et quanto propinquiores adventui Salvatoris fuerunt, tanto sacramentum salutis plenius perceperunt.

Secundo, differunt lex Evangelica, et Mosaica quantum ad veritatis manifestationem; nam inquit Alensis,

veritas tam in Evangelio, quam in lege respicit tria. 1. Notitiam credendorum. 2. Gratiam meritorum. 3. Gloriam praemiorum. Respectu notitiae credendorum differt Evangelium, et lex secundum velatum, et revelatum: respectu gratiae faciendorum, sicut promissio, et exhibitio: respectu gloriae praemiorum differunt sicut umbra, et imago: ita quod in lege est velamen notitiae, promissio gratiae, umbra gloriae: in Evangelio vero est revelatio notitiae fidei, exhibitio gratiae Dei, imago praemii.

Quam utique veritatem confirmat Apostolus 2. ad Corinth. III. ubi ait: Velamen in lectione Veteris Testamenti manet non revelatum, quoniam in Christo evacuatur. Hinc subdit: Nos autem revelata facie gloriam Dei speculantes, in eandem imaginem transformamur. Unde veritas in lege fuit ut umbra: in Evangelio autem ut imago, hinc Hebr. X. Umbram habens lex futurorum, non ipsam imaginem. Quapropter sanctus Gregorius super Ezech. lib. cap. exponens haec verba, Rota erat in rota, ait: Rota erat in rota, quia quod praedicat lex, quod prophetae annuntiant, hoc exhibet Evangelium: et S. Leo serm. VII. De Passione, Umbrae adhaerent corpori, antiqua observantia non receditur Sacramento. Hostia in hostiam transit, sanguine sanguis aufertur, et legalis festivitas dum mutatur, impletur.

Tertio, Lex vetus, et nova differunt ratione severitatis; siquidem lex vetus iram praestabat, Evangelica autem misericordiam: illa erat lex timoris, ista amoris; illa servitutis, haec libertatis; illa servis praescripta, haec filiis. Quapropter Apost. ad Roman. VIII. ait: Non accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: Abba Pater.

Severitas autem Mosaycae legis in eo maxime vigebat, quod, inquit Alensis, illa lex in praecptis iudicialibus habet iram, et districtionem punitionis: in praecptis moralibus timorem per multitudinem comminationis: in praecptis vero caeremonialibus servitutem per intuitum, et pavorem aeternae damnationis.

Quocirca S. Petrus Act. XV. difficultatem observandae legis explicans, ait: Quid tentatis imponere iugum super cervices Discipulorum, quod neque patres nostri, neque nos portare potuimus? Secus autem de lege Evangelica, quae pauca admodum habet praecpta, annexamque continet gratiae plenitudinem, qua facilia fiant: hinc Christus Dominus merito dixit Matt. XI. Iugum meum suave est, et onus meum leve. Nam, ut exponit S. Augustinus Epist. CXVIII., Levi iugo suo Christus nos subdidit, et sarcina levi, sacramentis nempe paucissimis, observatu facillimis, significatione praestantissimis, societatem novi populi colligavit.

Nec obstat quod in Lege Evangelica videantur aliqua praecpta observatu difficilia, quale est praecptum de indissolubilitate matrimonii, de dilectione inimicorum, de necessitate confessionis; illa enim propter abundantiam gratiae, quae a Christo in lege nova impertitur, redduntur facilia; iuxta illud vaticinium Isaiae 10. In die illa auferetur onus eius de humero tuo, et iugum eius de collo tuo, et computrescet iugum a facie ipsius. Nec refert pariter quod Evangelium vocetur onus, et iugum: nam inquit S. Augustinus serm. 22. De verbis Apostoli, Haec sarcina non est pondus onerati, sed alae volantis, habent enim et aves pennarum suarum sarcinas, portant illas in terra, portantur ab illis in caelo, etc. Et sanctus Bernardus Epistol. 87. ad Monachos S. Bertini: Leve, ait, Salvatoris onus, quo crescit amplius, eo portabilius est. Nonne et avis levat, non onerat, pennarum numerositas ipsa? Tolle eas, et reliquum corpus fertur ad ima: sic disciplina Christi, sic suave iugum, sic onus leve, quod quo magis deponimus, eo depromitur ipsi, quia portat potius, quam portetur. Hanc veritatem egregie commendat Apostolus ad Galatas IV. his verbis: Scriptum est, quoniam Abraham duos filios habuit: unum de ancilla, et unum de libera, etc. Quas verba expendens S. Anselmus ibidem, ait: In utroque Testamento genuit Deus filios, qui sibi servirent, sed in Veteri Iudaeos servos, qui timore poenae, et promissione temporalium serviliter obedirent: in gratia vero Novi Testamenti liberos, qui ex dilectione servirent. Ipsi concinit S. Chrysologus serm. 1. in Evangelium: Cum ieiunatis etc. ubi ait: Qui Deus Dominum mutavit in Patrem, voluit charitate magis quam potestate regnare, et amari maluit, quam timeri. Quam veritatem prius indicaverat Sanctus Augustinus scribens libro adversus Adimantum cap. 16. Deus toti homini iugienti tamquam Dominus apposuit quod timeret, et nato redempto tamquam Patri aperuit quod amaret. Quocirca cap. 17. ait: Haec est brevissima, et apertissima differentia duorum Testamentorum, timor, et amor.

Quarto, discrimen inter legem Veterem, et Novam est, quod lex Vetus minus perfecta fuerit: lex autem Evangelica omnem prorsus perfectionem sapiat, et teneat: quam utique Legis Novae praerogativam multis commendat Apostolus ad Galatas 4. et ad Hebr. 7. dicens quod lex Vetus figura fuerit, et umbra Novae: Nova autem veritas, et complementum Veteris: unde Hieronymus lib. 1. adversus Pelagianos cap. 9. In lege promittitur, in Evangelio impletur, ibi initium, hic perfectio est: in illa fundamenta iaciuntur, hic fidei, et gratiae culmen imponitur. Quam utique veritatem eleganti similitudine explicat Victor Antiochenus exponens illud, quod habetur Marci 4. Terra fructificat primum herbam, deinde spicam, deinde plenum frumentum in spica, ait enim: Primo herbam fructificat in lege naturae, postmodum spicas in lege Moysis, postea plenum frumentum in Evangelio.

Quinto, lex Nova Veterem excedit secundum rationem mercedis, et praemii; siquidem lex Vetus sola spondebat, ac promittebat bona temporalia in mercedem suis observatoribus, ut iam observavimus, iuxta illud Isaiae 1. Si audieritis me, bona terrae comedetis. Evangelica autem repromittit vitam aeternam, regnumque caeleste suis sectatoribus; unde Apost. ad Hebr. 7. Melioris Testamenti sponsor factus est Christus. Hoc est, ut ibidem Glossa, melius Novum Testamentum quam Vetus: quia meliora bona promittit, idest, aeterna: Vetus autem temporalia.

Denique, praecellentia Legis Novae supra Veterem ex eo maxime apparet, quod lex Vetus soli populo Iudaico praescripta fuerit: unde Deut. IV. Quae est alia gens sic inclyta, ut habeat caeremonias, iusta iudicia, et universalem legem? Hinc Apost. ad Galat. 3. Abraham datae sunt promissiones, et semini eius. Unde Regius Vates Psalm. 147. Non fecit taliter omni nationi, et iudicia sua non manifestavit eis. Evangelium autem datum est omni prorsus humano generi, Christus enim Marci 16. Apostolis mandat: Praedicate Evangelium omni creaturae. Et Matt. 28. Ite, docete omnes gentes, etc. Insuper, lex Vetus praescripta fuit populo Iudaico, a Deo quidem, sed ministerio Angelorum, et per manus Moysis; lex autem Evangelica Christum Dominum Dei Filium habet auctorem et promulgatorem: quam utique praerogativam multis commendat Apostolus ad Hebr. 1.

Demum, lex Vetus cum terrore, Nova vero cum amore promulgata est: coepit enim evulgari ipso die Pentecostes, quo Spiritus sanctus, cuius peculiare nomen est Amor, Apostolis sese infudit, in eorum cordibus divinum amorem effudit, ad quod respiciens S. Bernardus Epist. 107. admirans exclamat:

O geminum, ipsumque firmissimum erga nos amoris argumentum! Christus moritur: meretur ergo amari. Spiritus afficit, et facit amari: ille fecit ut amaretur, iste ut amaremus, ille multam dilectionem nobis commendat, iste dat: in illo cernimus quem amemus, ab isto sumimus unde amemus: charitatis ergo ab illo occasio, ex isto affectio.

Quaeres: utrum lex Evangelica convenienti tempore praescripta fuit. Respondeo affirmative: cum enim ea lex habeat adiunctam rationem Spiritus Sancti, praescribi non debuit priusquam peccatum ab humano genere per Christi mortem et passionem tolleretur, ut docet Apostolus ad Rom. 8. ubi cum praemisisset elogium legis novae, subiungit: Deus Filium suum mittens in similitudinem peccati, de peccato damnavit peccatum in carne, ut iustificatio legis impleretur in nobis. 2. Lex nova est lex perfecta; sed quod perfectum est, statim dari non debet, sed quod, ait S. Thomas, temporali successionis ordine, sicut aliquis fit puer, et postmodum vir. Traditur ea ratio ab Apostolo: Lex, inquit ad Galatas 3. paedagogus noster fuit in Christo, ut ex fide iustificemur: at ubi venit fides, iam non sumus sub paedagogo. 3. Par fuit ut homo per peccata suam experiretur infirmitatem, et cognosceret se gratia indigere, iuxta illud Apostoli ad Rom. 5. Lex subintravit, ut abundaret delictum: ubi autem abundavit delictum, superabundavit et gratia.

Has omnes Evangelicae legis supra Mosaycam praerogativas quinque capitibus complexus est Subtilis Doctor in 3. dist. 10. n. 1.

Primo, quia Christus per suam passionem exhibitam nobis plus gratiae meruit quam per eam antiquis exhibendam. Secundo, quia plura quam Israelitae habemus gratia adiutoria, nam illi, inquit, praeter matrimonium (si tamen apud illos matrimonium fuit sacramentum), nullum habuerunt sacramentum nisi circumcisionem, et hoc ut remedium contra originale. Post recidivationem vero, si mereri potuerunt gratiam aliquam motu proprio, bene quidem: sed ad gratiam tunc acquirendam nullum fuit sacramentum tunc institutum apud eos. Non enim habuerunt sacramentum paenitentiae, nec alia plura adiutoria ad gratiam impetrandam, quae habemus nos. Tertio, praeter maiorem efficaciam sacramentorum et pluralitatem eorum, habemus doctrinam magis explicativam et declarativam veritatis, quam ipsi habuerunt, et exempla sanctorum plura, et efficaciora ad imitandum. Et quarto plura merita sanctorum, qui forte non tantum sibi sed etiam nobis meruerunt, et nos etiam meremur invocando auxilium eorum, et intercessionem apud Deum. Simpliciter ergo plura adiutoria et efficaciora sunt in lege christiana quam veteri, et ideo ex ea parte lex nova est levior. Est etiam unum adiutorium valde notabile, quia nobis pro observatione legis christianae promittitur explicite vita aeterna: illis autem vel raro, vel numquam, nisi bona temporalia promittebantur: numquam autem tantum alliciunt animam ad servandam legem aeternam bona temporalia, sicut bona aeterna. » Ita Doctor.