Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Declarata legis humanae efficacia, et obligandi virtute, superest examinandam qualiter virtus illa interdum remittatur; quod utique fit vel per consuetudinem, quae ex parte populi legem solvit: vel per abrogationem, et dispensationem, quibus Principis auctoritate legis obligatio revocatur: vel per privilegium, quo ex liberalitate Legislatoris aliqui ex subditis a legis obligatione eximuntur: vel denique per interpretationem, qua Magistratus, ac Reipublicae administratores, ac iudices legis vim certis in quibusdam casibus non vigere censent. De quibus omnibus nonnulla determinanda sunt in sequentibus Quaestionibus.

Consuetudinem, et Prescriptionem invicem in pluribus convenire ac discrepare. Conveniunt, inquam, maxime in duplici capite. Primo quidem, quia in utraque intervenit aliquid facti, et aliquid iuris, quod per factum inducitur, et firmatur; Secundo, quia et praescriptio exigit aliquam consuetudinem facti, et vicissim consuetudo requirit aliquam praescriptionem temporis. Differunt autem primo ratione ipsius iuris comparati; nam consuetudo introducit ius legale, seu ius legis, quo omnes obligantur; praescriptio vero solum confert ius dominii in rem aliquam, aut ius ea utendi, et fruendi.

Secundo, invicem discrepant, quod consuetudo introducatur per praxim, et usum populi; cum enim vim legis habeat, et lex ad commune bonum referatur, debet consuetudo introduci per mores, et observationem communitatis, seu populi: praescriptio autem cum ad solam alicuius privatae personae utilitatem spectet, introducitur tantum per usum, et factum alicuius privatae personae: sic si domo quis vel haereditate aliqua diuturno tempore pacifice fruatur, per praescriptionem acquiritur ius haereditatis in ipso privato homine. Tertio denique, consuetudo, et praescriptio differunt invicem, quod consuetudo ad suae introductionis efficacitatem, et valorem requirit consensum tacitum, vel expressum Principis, ut mox dicemus: praescriptio autem non requirit consensum ipsius, contra cuius utilitatem praescribitur: ut enim Petrus contra Paulum in praedio aliquo praescribat, non opus est Paulum ipsum tacite, aut expresse in hanc praescriptionem consentire, sed sufficit, quod eo ignorante Petrus eo praedio fruatur determinato tempore ad praescriptionem.

Notandum 2. Quod etsi consuetudo interdum usurpetur indiscriminatim pro usu, more, forma, et stylo: nihilominus in aliquibus ab eis discrepat: licet enim consuetudo spectata ut est quid facti, idem sit quod usus, et mos, nempe uniformis frequentatio actuum liberorum: si tamen spectetur ut est quid iuris moraliter relictum, et perseverans ex ipsa uniformi frequentatione humanorum actuum, vim habet obligandi ad sic operandum. Consuetudo differt ab ipso usu et more, qui dumtaxat important ipsam materialem uniformem frequentationem actuum liberorum. Differt autem consuetudo a foro et stylo: forum enim non est quodcumque iure usu, et consuetudine firmatum, sed de iis dumtaxat rebus, de quibus iudicandum est in Tribunali. Stylus autem est ille modus, qui in scribendo, vel loquendo servatur a iurisperitis in causis, et negotiis tractandis. Consuetudo vero est ius quoddam moribus institutum, quod pro lege suscipitur, ubi lex deficit.

Notandum 3. Duobus modis intelligi posse, quod consuetudo vim habeat humanae legis. Primo quidem in abroganda aliqua lege humana, ita ut per consuetudinem aliquam diuturnis populi moribus inductam contra praescriptam legem, lex illa obligare cesset, et abrogetur: non secus ac lex prior per posteriorem contrariam censetur revocari, et abrogari. Secundo, ut ipsa consuetudo sit aliqua species legis, et non minus obliget, quam obligat lex humana. Quaerimus igitur an hac utraque ratione consuetudo vim Legis habeat. Tria igitur impraesentiarum sunt breviter determinanda: Primum, quid sit consuetudo: Secundum, quotuplex: Tertium, quam vim habeat, quasve conditiones exigat, ut eam vim habere censeatur.

Conclusio prima. — Consuetudo est ius quoddam hominum moribus institutum, quod pro lege suscipitur cum deficit lex. Ita Gratianus d. 1. c. 5. Primo dicitur ius: tum quia in ratione iuris tamquam in genere cum lege scripta convenit; nam ut ibidem ait Gratianus C. 2. Ius generale nomen est: lex autem iuris est species, et omne ius legibus, ac moribus constat: tum quia consuetudo debet esse iusta, saltem ratione obiecti, seu materiae, circa quam versatur. Per quod distinguitur ab abusu, et corruptela. Additur, Hominum moribus institutum, quibus verbis a lege distinguitur; lex enim fertur a superiore, consuetudo vero introducitur a subditis cum solo Principis consensu tacito, vel expresso. Sequitur quod pro lege suscipitur: nam, ut statim dicemus, consuetudo vim legis habet, et eius loco suscipitur, ubi lex deficit. Cum autem lex deficere possit triplici modo: primo cum non est: secundo quando est inutilis: tertio cum dubia, vel obscura est; inde fit, quod etiam triplici modo consuetudo suscipitur; nam primo ubi lex non est, suscipitur consuetudo legis introductiva, seu vim habens legis; secundo venit in defectum legis inutilis consuetudo abrogativa legis illius; tertio cum lex obscura est, vel dubia est, venit in eius defectum consuetudo, quae, ut intra diximus, vim habet legem dubiam, et obscuram interpretandi.

Conclusio secunda. — Consuetudo vim habet legem novam instituendi, et veterem abrogandi. Ita omnes Theologi, et iuris utriusque Doctores.

Probatur prima pars, ex Patribus; nam Tertullianus lib. De Corona militis, cap. 4. sic ait: Consuetudo etiam in rebus civilibus pro lege suscipitur, cum deficit lex. Et Augustinus Epist. 86. ad Casulanum ut refertur cap. In istis dist. 11. haec scribit: In istis rebus, in quibus nihil certi statuit divina scriptura, mos populi Dei, et instituta Maiorum, pro lege tenenda sunt: et sicut praevaricatores divinarum legum, ita et contemptores Ecclesiasticarum coercendi sunt.

Probatur secunda pars, ex cap. Finali de consuetudine, his verbis: Licet etiam longaeva consuetudo non sit talis auctoritas, non est tamen usque adeo valitura, ut iuri positivo debeat praeiudicium generare, nisi fuerit rationabilis, et legitime sit praescripta. Et Digestis de legibus lege de quibus, ubi legimus, rectissime etiam illud receptum est, ut non solo suffragio legislatoris, sed etiam tacito consensu omnium per desuetudinem leges abrogentur. Secundo, quia consuetudo habet vim legis: ergo cum lex, quae sequitur, tollat legem precedentem, ita et consuetudo. Tertio ex Isidoro, et Theologis post ipsum, lex debet esse secundum patriae consuetudinem loco, temporique conveniens: ergo per contrariam consuetudinem lex abrogatur; quia per illam fit, ut non sit amplius secundum patriae consuetudinem. Quarto, experientia testatur hanc veritatem: multae siquidem leges Ecclesiasticae amplius non vigent, quia per contrariam consuetudinem sunt abrogatae.

Dices. Consuetudo rationi cedere debet, ut habetur dist. 8. Ergo cum lex rationi nitatur, debet illi cedere consuetudo, et non per contrariam abrogari.

— Distinguo antecedens: consuetudo debet cedere rationi, quae contrariam omnem rationem excludit, Concedo: debet cedere rationi, quae non excludit rationem contrariam, Nego: ea autem est conditio legum positivaram, ut rationi nitantur: quae tamen habent rationem oppositam, quam non excludunt, et cum in consuetudine involvitur ratio opposita rationi legis, ei consuetudo est praeferenda.

Instabis. Dicitur etiam supra in iure Canonico, et Civili eam non esse vim consuetudinis, ut legem vincat.

— Respondeo, non esse eam vim praescriptae consuetudinis cuiuslibet, sed rationabilis et legitime praescriptae.

Conclusio tertia. — Ut consuetudo vim legis instituendi, et abrogandi habeat, plures conditiones exigit.

Primo namque ut legem abroget, debet esse rationabilis: quod non est sic intelligendum quasi actus, a quo incipit consuetudo, necessario debeat esse bonus, cum sit contra legem: sed quia postquam per actus malos subditi fecerunt aliquid contrarium legi, successu temporis executio istius legis humanae, contra quam peccatur, vix est possibilis, magnas habet difficultates; onerat, et angit conscientias, potius quam iuvet illas: unde contingit, ut subditi credant se in bona conscientia facere posse, quod legi adversatur. — Debet etiam esse legitime praescripta ista consuetudo: legitime vero praescriptam non esse certum est, nisi his conditionibus: primo consuetudo non praescribitur nisi per actus contrarios legi, vel per negationem actuum legi repugnantem. Dico legi repugnantem, quia non per quamlibet negationem actus praescribitur. Secundo actus isti, per quos introducitur consuetudo praescripta, debent esse voluntarii: quia ut acceptatio voluntaria requiritur in subditis ad hoc, ut lex humana vim habeat legis, ita voluntaria non acceptatio, seu potius inobedientia legis debet esse in causa cur consuetudo legem abroget. Tertio actus isti debent esse manifesti: tum quia quando actus obscuri sunt, vix coniici potest esse bona fides in subditis, quae tamen ad praescribendum necessaria est: tum etiam quia unumquodque eo genere dissolvitur, quo est colligatum: ergo cum lex introducatur per actus manifestos, actus contrarii, per quos desinit, debent etiam esse manifesti. Quarto tempus praescriptionis istius respectu legum Ecclesiasticarum videtur esse quadraginta annorum, quia non praescribitur adversus Ecclesiam, nisi quadraginta annis, ut constat ex titulo de praescriptionibus: respectu vero legum Civilium debent intercedere decem anni: quia praescriptio longi temporis est decem annorum inter praesentes, ut habetur in iure civili, licet inter absentes sit viginti annorum: subditi autem, in quorum bonum lex fuit instituta, semper sunt praesentes. Denique actus isti, per quos inducitur eiusmodi consuetudo legis abrogativa, vel frequentiores, vel rariores esse debent per hoc tempus ratione materiae: si namque materia rarius occurrat, praescribitur lex a consuetudine per minores numero actus repetitos: si frequentius, plures requirentur: uno verbo, darent tot esse actus, ut colligi possit, quod quotiescumque sese obtulit occasio legis implendae, toties ei contradictum fuerit. — Similiter: ut consuetudo habeat vim inducendi legem, necesse est conditiones habeat: primo requiritur, ut id, de quo inducitur consuetudo, sit actus bonus, et possit esse materia legis iustae: nam consuetudo habet vim legis: ergo debet esse de ea re, de qua lex statui possit. Secundo, debet esse universalis, et non paucorum. Tertio, id, quod ducitur in consuetudinem, iudicari debet ab omnibus observatu necessarium, et non tamquam faciendum ex populi devotione, et pio affectu. Quarto, requiritur expressa, vel saltem interpretativa superioris voluntas, ut talis consuetudo obliget: in hoc siquidem est distincta consuetudo, ubi de abroganda lege agitur, a consuetudine ubi de lege instituenda, quod nihil habeat vim legis, nisi a superiore iuridice dimanet: atqui absque consensu superioris potest consuetudo legem abrogare, quia tunc lex precedens utilis esse desinit. Quinto, debet esse legitime praescripta: ut vero talis sit in Ecclesiasticis sicut in Civilibus, sufficit praescriptio decem annorum, nec requiritur ut sit quadraginta annorum: nam idem, ubi de abroganda lege agitur, consuetudo debet esse praescripta praescriptione quadraginta annorum, quia esset contra Ecclesiasticam legem; contra Ecclesiam autem non praescribitur minori temporis spatio: at ubi de consuetudine agitur, quae vim habet legis instituendae, non praescribitur contra Ecclesiam: ergo tunc sufficit si praescriptione decem annorum sit praescripta. Ex iis

Collige 1. Consuetudinem habere quoque vim legem dubiam vel obscuram interpretandi; neque enim melius vera legis intelligentia haberi potest, quam ex communi hominum, maxime sapientum, usu per receptam consuetudinem comprobato et manifesto. Quod etiam patet ex c. Cum diffusus de consuetudine, necnon l. 87. D. de legibus, ubi dicitur, consuetudo esse optima legum interpres. Quod utique fit dupliciter: primo quidem quatenus est signum veri sensus legis, et intentionis legislatoris, quae ex modo, et consuetudine legem servandi colligitur tamquam ex probabili, aut moraliter certo argumento, nisi constet aliunde contrarium. Hinc Doctores, ac iurisperiti non raro affirmant legem esse exponendam iuxta consuetudinem loci. Secundo, consuetudo vim habet legem interpretandi, quia concurrit ad introducendum vel stabiliendum sensum legis, modumque observandi, implendi eam, quantumvis subinde minus convenientem cum prima legislatoris intentione: cuius quidem assertionis ratio est, quod ipsa consuetudo potest sortiri vim legis, aut legem abrogare: ergo etiam aliter potest interpretari. Unde licet ex verbis, aut materiâ legis foret dubium, an lex graviter obligaret, ideo per se loquendo esset benignius interpretanda, deberet tamen censeri obligare graviter, si ita sit consuetudine recepta.

Collige 2. Duplicem distingui consuetudinem vim legis habentem: unam quidem praescriptam; alteram vero non praescriptam. Prior est illa, qua diuturno tempore vim legis acquirit per consensum Legislatoris Principis, eo modo quo ius acquiritur in alieno bono longi temporis diuturnitate possessa per praescriptionem, possessione bonae fidei, vi legis generalis praescriptionem statuentis: cuius quidem consuetudinis fit mentio in c. ultimo de consuetudinibus, ubi vocatur consuetudo legitime praescripta. Posterior vero consuetudo ea est quae ius inducit absque praescriptione, seu determinatione longi temporis, per tacitum saltem consensum Principis scientis, et tolerantis id quod fit, cum posset facile impedire, deberetque; nisi tacite consentiret ad malum aliquod vitandum. Ad priorem consuetudinem firmandam requiritur ad minus tempus decem annorum, ut patet ex lege 1. et 2. Codice De praescriptionibus longi temporis. Quod utique tempus continuum esse debet, idest, non interruptum per contrarios actus superioris resistentis, vel populi eam interrumpentis. Quantum vero temporis sufficiat ad consuetudinem non praescriptam infra decennium, vix certo potest definiri. Censent enim aliqui ad id sufficere tres menses: alii vero minus exigunt; at existimo id esse prudenti sapientum consilio, et assensu iudicandum ex frequentia et notorietate actuum, quibus inducitur, aliisque circumstantiis, ex quibus prudenter censendum est, Principem talem consuetudinem tolerare, et tacite approbare.

Collige 3. Consuetudinem vim legis habentem non posse induci nisi a communitate, aut saltem a maiori parte communitatis publice, et voluntarie agente; ita quod actus, quibus inducitur consuetudo, publice fiant, et absque ulla vi. Ratio primae partis huius assertionis est, quod consuetudo cum habeat vim legis, sitque lex quaedam non scripta, non potest induci nisi ab iis, qui habent potestatem, et auctoritatem leges ferendi: cuiusmodi est communitas perfecta, vel superior ipsi praesidens: quare licet privati possint praescribere, et ius in bono possessum acquirere per praescriptionem: non tamen possunt consuetudinem vim legis habentem inducere. Secunda pars huius assertionis etiam constat; cum enim ius per consuetudinem inductum cadat in totam communitatem, debet esse a tota communitate moraliter saltem; quandoquidem ius illud consuetudinarium vim habeat obligandi totam communitatem per modum legis. Dicitur autem esse a tota communitate moraliter id, quod est a maiori parte illius, ut patet ex electionibus, et deliberationibus, aliisque actibus, qui a communitate fieri solent.

— Inverte nihilominus quod si Princeps legem ferat circa paucorum consuetudinem, quae melior ei videatur, illa consuetudo revera vim habebit totam, non tamen ratione consuetudinis inductae per pauciora communitatis membra, sed ratione legis a Principe latae et constitutae.

Privilegium a Lege, Dispensatione, et gratia differre: a lege quidem in tribus maxime: quia primo lex ius commune, privilegium vero ius speciale respicit: secundo, quia lex, quamdiu viget, semper obligat subditos: privilegium vero a legis observatione privilegio donatum eximit: tertio, quia lex totam communitatem obligat, ad eamque spectat: privilegium vero tantum concernit personas privatas; est enim privilegium lex privata a iure communi exempta. A Dispensatione, similiter differt primo, quia dispensatio semper est alicuius legis: privilegium non ita: potest enim aliquis privato iure donari absque eo quod caeteri ad contrarium obligentur; secundo, quia dispensatio ad unum actum conceditur, puta ad unicum matrimonii impedimentum tollendum, sicque non est quid permanens: privilegium vero dat ius aliquod stabile: unde quando dispensatio conceditur alicui per modum legis stabilis et permanentis, puta dum quis eximitur a ieiunio quadragesimali pro toto tempore vitae, haec concessio potius habet vim privilegii quam dispensationis. Denique privilegium a gratia discrepat, sicut inferius a superiori; quia privilegium quodlibet est gratia, non gratia quaelibet est privilegium: dispensatio enim v. g. ab aliqua irregularitate, vel absolutio ab excommunicatione, gratia quidem est, non vero privilegium.

Notandum 2. Eum dumtaxat posse concedere privilegium, qui potest legem ferre; non enim cuiuscunque hominis beneficium privilegium potest appellari, sed illud solum quod publica potestate alteri conceditur. Adde quod cum privilegium sit certa quaedam publicae legis derogatio per auctoritatem facta, ille solus censetur privilegium posse concedere, qui pro sua auctoritate potest legem statuere, et solvere vel ex toto dum eam abrogat, vel ex parte dum illius vim imminuit, aut per privilegium aliquos ab eius observatione excipit. Hinc sequitur quod privilegium concedi debeat ei, qui subditur legi: siquidem per privilegium privilegiatus eximitur a lege, quam tenebatur implere, nisi tali privilegio donatus fuisset.

Notandum 3. Quod etsi privilegium cedat in bonum privatum immediate: tamen etiam oportet ut cedat in bonum commune saltem mediate: neque potest enim legitime concedi, nisi quia expedit reipublicae personis, aut rebus, quibus conceditur bene esse. Sic illis conceditur qui de republica sunt bene meriti, aut de quibus speratur, quod sint bene merendi: interest quippe, ut remunerentur bene meriti, et ut provoce ntur alii ad bene merendum. Sic conceditur iis, qui alias opprimerentur occasione legis vel quorum oppressionis periculum metuendum esset, quales sunt pupilli et vidua: nam interest reipublicae, ut nemini fiat iniuria. Sic privilegium conceditur iis, qui sunt Dei ministri: interest quippe reipublicae deferre aliquem cultum Deo in ministrorum suorum veneratione; neque vero privilegium alia ratione dicitur vim legis habere, quia licet immediatus eius finis sit bonum privatorum, mediatus tamen est bonum communitatis. — Quam utique veritatem docent omnes SS. Patres quotquot de privilegiis mentionem fecerunt: significaverunt enim ideo esse retinenda et conservanda, quia non erant noxia communi bono, quin potius utilia, utpote quibus honor exhibetur bene merito, vel quies procuratur, vel impeditur oppressio. S. Greg. lib. 2. Epistolarum Epist. 39. quae est Dominico Carthaginensi Episcopo de Ecclesiasticis privilegiis: Quod vestra Fraternitas scribit, huc postposita dubitatione teneat, quia sicut nostra defendimus, ita singulis quibusque Ecclesiis sua iura servamus, nec cuilibet favente gratia ultra quam meretur, impertior: nec ulli hoc, quod sui iuris est, ambitu stimulante derogo, sed fratres meos per omnia honorare cupio, sicque proprio honore singulos subduco, dummodo non sit, quod alteri iure abstrahi possit opponi. Et lib. 7. Epist. 33. Certae nimis, et contra Sacerdotale constat esse propositum, velle cuiuslibet Monasterii privilegia olim indulta confundere, et ad irritum, quae sunt pro quiete disposita, deducere. — Quando vero aliqua abolenda esse dixerunt, vel minime concedenda, de iis locuti sunt quae in bonum publicum non cedunt, sed privatorum commodis solum lavant. Sic S. Bernardus lib. 3. De Consideratione, cap. 1. Murmur audio, et querimoniam Ecclesiarum, truncari se conquerunt, ac demembrari; et nullae rei paucae admolumentum sunt, quae plagam istam aut non doluerunt, aut non timeant. Quaeris quam? Substrahuntur Abbates Episcopis, Episcopi Archiepiscopis, Archiepiscopi Patriarchis seu Primatibus, bona ne species haec? Verum si excusare valent erit opus. Et postea; Nolo autem praetereas mihi fructum emancipationis ipsius: nullus est enim, nisi quod inde Episcopi insolentiores, Monachi etiam dissolutiores fiant. Et rursum: Quid, inquis, prohibes dispensare? Non, sed dissipare. Non sum tam rudis, ut ignorem positis eos dispensatores, sed in aedificationem, non in destructionem. Deinde quaeritur inter dispensatores, ut fidelis quis inveniatur. Qui necessitas urget excu- bilis dispensatio est: ubi utilitas provocat, dispensatio laudabilis est. Utilitas, dico, communis, non propria; nam cum nihil horum est, non plane fidelis dispensatio; sed crudelis dissipatio est.

Conclusio prima. — PRIVILEGIUM RECTE DESCRIBITUR: LEX AB IURE COMMUNI EXIMENS, ET IUS ALIQUOD PRIVATUM, SED SPECIALE, ET FAVORABILE CONCEDENS: VEL ALITER: PRIVILEGIUM EST LEX PRIVATA SPECIALE ALIQUID INDULGENS: VERBO, VEL SCRIPTO, ET CONCESSUM AB EO, QUI AUCTORITATEM HABET LEGES CONDENDI.

Explicatur haec definitio. Primo quidem dicitur Lex: tum quia conceditur stabiliter per modum legis: unde non expirat cum morte concedentis, sicut praeceptum vim obligandi deperdit in morte praecipientis: tum quia per modum legis dirigit et ordinat eos, quibus conceditur; prohibetque, ne aliquid contra concessum intentetur. — Additur privata, quo a lege distinguitur: haec enim ad omnes generaliter subditos, illud autem ad privatas dumtaxat personas spectat; nempe vel familiae, vel personae et successoribus, sive communitati, puta religioni, provinciae, regno, et cuivis alteri parti communitatis subditae legislatori conceditur; non autem toti ipsi communitati: unde dicitur privilegium respectu eorum, quibus non est commune. — Subditur speciale aliquid indulgens, est enim privilegii vis et natura, ut per illud aliquid speciale ultra ius commune privilegiato concedatur. Denique dicitur verbo, vel scripto: sicut enim non est de essentia legis, quod sit scriptis exarata, ita nec ad essentiam et valorem privilegii scriptura necessaria est: sed sicut lex potest verbo, vel scripto constitui, ita et privilegium. Unde in Clementina Dudum de sepulturis, ait summus Pontifex: Vos universa privilegia, gratias, indulgentias verbo, vel scripto, sub quarumcumque forma, vel expressione, seu conceptione verborum a nobis, vel Praedecessoribus nostris Romanis Pontificibus, cuiuscunque ordinum praedictorum quatuor Mendicantium concessa etc. Nihilominus ad fidem in iudicio faciendam necessarium est ut privilegium scriptura evalueatur, quando non est consuetudine acquisitum, prout instar aliorum iurium ac honorum acquiri potest. Unde Leo IV. concessit Fratribus Minoribus, ut possint uti in foro conscientiae tantum omnibus concessis a sede Apostolica, sive per Bullas, aut Brevia, aut viva vocis oracula, prout in libris Ordinis reperiuntur. Est aliud privilegium Iulii II. concessum Augustinianis Bulla Nihil ordo, in Bullario Rodriguez, qua proprio motu, et certa scientia concessit eisdem, et consequenter caeteris Mendicantibus, seu in eorum privilegiis communicantibus. Quod quaecunque eis emerserint, sive per bullas, sive per communicationem, sive sint facta in forma Brevis sive per supplicationem evaserint, in quibus placuit, ut signatura sola sufficeret, eadem omnino vim et efficaciam habeant, tam in iudicio, quam extra iudicium, ac haberent si plumbeo sigillo essent obsignata. — Denique sequitur concessum ab eo, qui auctoritatem habet leges ferendi: quicumque enim supremam auctoritatem obtinet in subditos, eisque legem statuere ac praescribere potest, etiam potest eorum aliquibus id concedere, quod iure communi non haberet. Ut autem licite concedat, iusta causa requiritur: non vero ut valide: siquidem pro sua auctoritate legislator potest, quem voluerit, ab obligatione communi eximere.

Conclusio secunda. — PRIVILEGIUM SUPRA DESCRIPTUM VARIAS IN SPECIES DIVIDITUR.

Primo namque distribuitur in reale et personale. Reale est, quod conceditur directe et immediate alicui rei, muneri, vel conditioni distinctae a persona, ut causae piae, praedio, Monasterio, Ecclesia etc., vel statui Clericali, muneri Episcopali, officio praesidis, conditioni pupillorum, Scholasticorum etc.; haec enim privilegia conceduntur personis, non tam ratione sui, quam ratione qualitatis in genere personarum repertae. Personale est quod immediate datur personae ratione sui, et ex intentione, ut ei provideatur; ut dum alicui conceditur, quod non solvat decimas, quod sit immunis a tributo, quod absolvere possit a reservatis etc. Insuper utrumque distinguitur in hoc, quod reale sit perpetuum, et duret cum re, officio, statu, dignitate, aut conditione, cui annexum est: personale vero tantum est ad tempus, extinguiturque, cum persona, cui conceditur, iuxta regulam I. Iuris in sexto, privilegium personale personam sequitur, et extinguitur cum persona. — Ut autem utrumque hoc privilegium distincte agnoscatur, attendi debet ad tenorem formulae, qua conceditur, eius praemium, item ad quem dirigatur, et similia; ut videlicet inde colligatur, an privilegium personale sit cum persona extinguendum, an reale, et tamdiu duraturum, quamdiu ipsa res, cui cohaeret, permanet. Hinc privilegium datum certae communitati tamdiu durat, quamdiu censetur illa eadem communitas permanere, quamvis ex uno loco in alterum migret: manet enim idem corpus politicum, cui potius, quam loco censetur superior privilegium affixisse. Similiter quando privilegium conceditur loco, v. g. templo, non perditur per templi destructionem, nisi fiat auctoritate legitima: secus est si casu, vel ab hostibus destruatur: tunc enim restaurato templo privilegium perseverat.

Dividitur secundo in privilegium gratiosum, remunerativum, et conventionale. Gratiosum est, quod datur gratis sine ullis meritis privilegiati, vel parentum, aut aliorum ipsi communicatis, quibus privilegium ut merces respondeat, et non solum ut motivum, vel occasio dandi. Remunerativum est, quod datur in praemium meritorum privilegiati, aut aliorum ipsi communicatorum. Conventionale, quod datur pacto seu conditione interveniente, ratione cuius privilegiatus censetur emere, vel recompensare privilegium.

Dividitur tertio in locale, et generale: illo uti licet ubique; isto nonnisi in loco, pro quo concessum est: ut esus carnium in Francia diebus aliquot Sabbati, et lacticiniorum in Quadragesima. Quando autem sit locale, cognoscitur, vel quia id exprimitur in privilegio; vel quia ex causa particulari concessionis satis colligitur, ut esus lacticiniorum in Quadragesima, ubi deest copia olei, et piscium: vel quia concedens habet iurisdictionem limitatam ad aliquod territorium, extra quod non potest dispensare contra leges alterius territorii. Si tamen habet facultatem dispensandi in iure communi regni, vel Ecclesiae, et privilegium sit tantum contra illud ius commune, valet ubique dispensatio: atque ita v. g. dispensatio habendi simul plura beneficia facta a Legato, valet etiam extra Legati territorium.

Dividitur quarto in favorabile, et odiosum: favorabile est illud, quod nemini affert incommodum, cuiusmodi est privilegium audiendi

Missam tempore interdieti; esendi butyrum et lacte in Quadragesima; faciendi testamentum sine solemnitate iuris, etc. Odiosum illud est, quod licet taceat privilegiato, alteri tamen simul nocivum est, quale est privilegium, quo quis capax redditur ad habenda plura beneficia.

Dividitur quinto in affirmativum, et negativum: affirmativum illud est, quo facultas aliquid faciendi conceditur; negativum, quod dat facultatem ad aliquid omittendum.

Dividitur sexto, ratione modi, quo conceditur, in privilegium concessum ad petitionem, seu instantiam privilegiati, et in id quod tribuitur motu proprio, et ex sola liberalitate et beneplacito concedentis; quod utique discerni potest tum ex praemio concessionis, in quo solet supplicatio narrari, si praecesserit: tum praecipue ex ipsa forma concessionis, in qua solet exprimi, quando proprio motu est facta per clausulas: Motu proprio, non ad instantiam alicuius, ex mera nostra liberalitate, aut his aequivalentes. Quod dum non satis exprimitur, censetur privilegium datum ad petitionem iuxta c. Si motu proprio, de praebendis in VI. — Inter has privilegii concessiones variae sunt differentiae. Primo, quod concessum ad instantiam partis non sit adeo voluntarium et liberale, sicut concessum ex motu proprio: et proinde hoc, quantum patitur verborum proprietas, est ampliandum; quod non habet ita privilegium concessum ad petitionem. Secundo, quod aliquando, qui petiit privilegium, cogatur uti privilegio petito: si vero illi concessum fuerit motu proprio, non potest cogi, ut illo utatur, quando sibi minus utile videretur. Tertio, quod privilegium ad petitionem interdum sit subreptitie impetratum, adeoque nullum: at clausula motus proprii tollit subreptionem; licet ex alio capite possit subinde esse nullum. — Est etiam alius modus concedendi privilegium, nempe ad instar alterius privilegii, quo fit, ut per eam concessionem tribuatur omnis favor et gratia cum iisdem extensionibus et limitationibus, quae continentur in alio privilegio, ad cuius instar conceditur. Sciendum tamen est, quod ubi augetur privilegium exemplare, non propterea augetur privilegium ad instar, nec uno revocato, aliud censetur revocari; quia privilegium ad instar conceditur ad imitationem alterius privilegii considerati in statu, in quo est privilegium exemplare, ad cuius instar aliud conceditur: qua semel facta concessione, privilegium ad instar fit distinctum et absolutum privilegium proprium illi cui concessum est.

Conclusio tertia. — PRIVILEGIA VIGERE ET CESSARE POSSUNT VARIIS MODIS.

Prima pars fit evidens; vigent enim privilegia primo quantum ad tempus determinatum; dum videlicet tantum pro certo tempore conceduntur, ut dum conceditur alicui facultas edendi carnes tempore unius, aut alterius dumtaxat Quadragesimae. Secundo tamdiu vigent, quamdiu vivit persona, cui conceditur ad vitam, si sit privilegium personale, nec revocetur a concedente; vel quamdiu communitas, cui tribuitur, aut res cui annectitur, perseverat, si sit privilegium reale aut commune; dummodo non revocetur, nec a communitate illi privilegio renuntietur. Tertio denique tamdiu vigent privilegia, quamdiu aliqua non occurrunt causae eorum cessationis; quarum praecipuae sunt sequentes.

Primo censeri potest desinere privilegium per cessationem causae ob quam conceditur; nam cessante causa, cessat effectus; cum enim privilegium concedatur a Principe propter usum, non minus honestam causam requirit privilegii usus, quam ipsius concessio; quod utique constat lege Pandectarum II. De fide-iussoribus, in qua dicitur: quod qui pervenit ad statum, in quo incipere non posset, in eo remanere non potest, seu ut ibidem habet glossa, quod impedit ad faciendum, destruit etiam iam factum: ergo eadem causa requiritur in usu, qua in concessione; subindeque si absente causa non potuisset licite concedi privilegium, eadem pariter absente non potest licitus ac legitimus illius usus perseverare. Hine ex cap. Tua, de Clericis non residentibus, statuitur, quod privilegium indultum Canonicis, ut absentes ratione studiorum percipiant fructus praebendarum suarum, cessat dum studiis amplius non incumbunt. — Idem tamen nihilominus haec sententiam sic esse intelligendam: primo nisi privilegium vel dispensatio concedatur ob vitandum aliquod morale periculum: hine foemina, cum qua dispensatum fuit in voto castitatis propter morale periculum incontinentiae, non cessat hoc dispensationis privilegium cessante ipso periculo, vel ob senilem aetatem, vel ob diuturnam et gravem infirmitatem, vel alias ob causas. Secundo cessat privilegium, cessante causa, nisi illud sit de re,quam Princeps etiam sine gravi causa honeste concedere potest, cuiusmodi est privilegium de anticipando Missae sacrificio ante auroram ob legitimas causas; hanc enim concessionem quaecunque etiam levis causa honestare potest; subindeque licet non adsit gravis causa, qui tali privilegio donantur, ii licite possunt uti.

Secundo, privilegium amittitur per renuntiationem expressam et externam privilegiati; quia beneficium privilegii non est coactum respectu illius, cui conceditur, nec tribui debet ipsi invitito; quippe cum in eius gratiam, non in gravamen conferatur; ideoque potest illi renuntiare. Hine persona privilegiata potest renunciare privilegio personali, et communitas aliqua resignare privilegium commune sibi concessum; nullus autem privatus privilegiatus renunciare potest privilegio communitati, vel statui suo concesso. Atque ita Clericus non potest renunciare privilegio Canonis et Fori: nec Religiosus privilegiis Religionis; nec Episcopus privilegiis Ecclesiae communibus, aut ordinis Episcopalis. Praeterea ad renunciandum, non sufficit actus internus, sed debet exterius manifestari, et acceptari a concedente privilegium, vel a tertio, cuius interest; alioqui renuntiatio privilegiarii potest ab ipsomet revocari; neque ipsum obligat ad non utendum privilegio.

Tertio, privilegia cessant per non usum seu desuetudinem, aut per usum contrarium; quando scilicet sunt odiosa, et redundant in gravamen, et quasi servitutem aliorum. Sic expressa lege de nundinis statuitur, ut privilegium nundinarum per non usum decennio amittatur. Ratio est, quia praescriptio aeque locum habet contra eiusmodi onera et servitutes, ac contra quasvis alias. Si vero privilegia sint mere favorabilia, et non cedant in praefudicium aliorum, non amittuntur per praescriptionem; quia neque ipse privilegiarius contra seipsum praescribere potest; nec alii contra ipsum, quia ipsorum nihil interest. Adverte autem, quod ad praescriptionem privilegii contra laicos requiritur spatium decem annorum inter praesentes, ac viginti inter absentes. Contra Ecclesiam non praescribitur nisi spatio quadraginta annorum, et contra Ecclesiam Romanam spatio centum annorum. Contra Monasteria autem, personas, aut alia bona Religiosorum iure communi quidem necessaria est praescriptio quadraginta annorum: ex Privilegio autem Eugenii IV. requiruntur sexaginta anni. Imo ex quadam alia concessione facta monasterio Benedictinorum S. Pauli extra muros Romae (cum quo Monasteria, et consequenter alii Ordines communicant) requiruntur centum anni, ut videre est apud Rodriguez Tom. 3. qq. Reg. qu. 35. art. 2.

Quarto, amittuntur privilegia per delictum ipsius privilegiati; quod duplex esse potest: unum non pertinens ad usum Privilegii, et tale delictum non tollit privilegium, nisi in casibus in iure expressis; quo pacto clericus mercaturam exercens, perdit privilegium clericale fori, cap. ultimo De vita, et honestate Clericorum: alterum pertinens ad usum privilegii, idest, abusus privilegii, vel per excessum facultatis concessae, vel sumendo inde occasionem licentius vivendi, liberiorisque peccandi, praecipue cum scandalo et detrimento boni communis: Hinc privilegium meretur amittere, qui permissa sibi abutitur potestate, ut dicitur dist. 74. cap. Ubi.

Quinto, si privilegium sit mere gratuitum, et consistens in mera potestate aliquid agendi, vel non agendi contra commune ius, semper est ad Principis nutum, etiam sine causa, valide revocabile; quia Princeps, qui abstulit praeceptum commune per concessionem privilegii, potest iterum illud imponere: et talis privilegii concessio non est acquisitio alicuius dominii, sed dispensatio quaedam in iure communi, quae semper pendet a Principis voluntate. Dixi licite revocabile, quia ut talis revocatio honeste, et decenter fiat a Principe, aliquam causam requirit. Decet enim concessum a Principe beneficium esse mansurum, ut habetur regula 16. De regulis iuris in sexto. Si vero privilegium non sit pure gratuitum, sed onerosum, ut privilegium remunerativum, et conventionale, est per se irrevocabile, quia iure naturali tenetur Princeps servare pacta, etiam cum subditis. Per accidens tamen, sicut potest privare subditos aliis bonis, quando necessitas boni communis id postulat, ita etiam potest eos privare concessis antea privilegiis. Potest enim per ius altum de illis iuribus aeque ac de aliis bonis inferiorum disponere, quantum exigit necessitas boni communis. Debet tamen aliter compensare hanc privationem, si potest. — Hic autem adverte privilegia Regularibus Mendicantibus a sede Apostolica concessa, esse remuneratoria; eo quod videlicet, ut loquitur Pius V. Bulla: Et si mendicantium ordines in principio, pro suis sanctis studiis, honestisque laboribus, proque salute animarum at Apostolicae sedis cuius continue pacem, et dignitatem ordines ipsi fortiter tutati sunt, tam spiritualia, quam corporalia subsidia, ornamenta quoque susceperint, et accipiant. Similiter alii Pontifices amplissima merita, uberrimosque fructus, quos in Dei Ecclesiae continue deferunt. Prout de Ordinibus Praedicatorum, et Minorum loquitur Sixtus IV. in Bulla aurea quae est 20. in Bullario Rodriguez, ubi haec ipsa merita et fructus miris laudibus praedicat) pro motivo concedendi privilegia proferunt. Unde etsi absolute a Pontificibus revocari possint, ad licite tamen et rationabiliter revocandum gravis et urgens causa requiritur, quod tamquam ex communi sententia tradit Passaeus in supplem. V. privilegiorum num. 16. — Notandum insuper, privilegia non censeri esse revocata, nisi sufficienter et expresse eis derogetur; idque non solum si non contineantur in corpore iuris, quia praesumitur Princeps ignorare: adeoque non revocare, quando non facit de illis mentionem, iuxta cap. 1. De constitutionibus, n. 6; sed etiam si contineantur in iure communi, quod Princeps praesumitur scire: nam nihilominus generi per speciem derogatur, etsi species praecedat. Imo privilegiis generaliter revocatis, non censentur revocari illa, quae sunt in corpore iuris, ut recte inter caeteros docet Suarez lib. 8. cap. 38. num. 1. quia privilegia iuri communi inserta tamquam Canones et leges communes, earundem conditiones participant. Quod si privilegium sit concessum in Concilio Generali, debet etiam specialiter ei derogari, ut censeatur revocatum, ut tradit Covarruvias, Menochius, Sanchez, et alii passim, ut notat Herinx.

Quaeres 1. Quid sentiendum sit de communicatione, et confirmatione Privilegiorum praesertim Regularibus concessorum?

Respondeo 1. Religiosos Mendicantes habere plenissimam inter se communicationem privilegiorum; imo etiam communicare privilegiis concessis aliis ordinibus non mendicantibus, ut constat ex plurimis summorum Pontificum declarationibus; maxime vero in favorem Seraphici nostri Ordinis factis; quod praecipue apparet ex Bulla secunda Clementis VII. in qua motu proprio, et ex certa scientia tribus Ordinibus sancti Francisci communicat omnia indulta, gratias, indulgentias, et alia quaecumque privilegia concessa, aut concedenda quibuscumque Ordinibus tam mendicantibus, quam non mendicantibus, perinde ac si eis specialiter concessa fuissent. Qua utique Bulla confirmata est a Paulo IV. Pio IV. Pio V. Gregorio XII. Sixto IV. et aliis summis Pontificibus.

Respondeo 2. Privilegia Regularibus concessa, maxime vero nostro Seraphico Ordini, a plurimis Pontificibus ante et post Conc. Trident. fuisse confirmata, ita Sixtus V., qui per Apostolicam ait: praeterea Gregorio XII. Sixto V. Clemente VIII. et Paulo V. et generaliter omnia Privilegia omnium Mendicantium Ordinum confirmavit Pius V. Bulla, Etsi mendicantium ordines. Cui in hac parte non derogant alia Pontificum Concilio Tridentino posteriorum bullae privilegiorum confirmativa, in quibus additur clausula, In his, quae non adversantur Decretis Concilii Tridentini: nam, ut plurimi Auctores observant, clausula ista non intelligitur de omnibus privilegiis, quo modo contrariis Concilio Tridentino, sed tantum de iis, quae formaliter ipsi contradicuntur, quaeque Concilium ipsum expresse et signanter revocat. — Nec obstat quod Concilium Trident. Sess. 25. cap. 22. De Regularibus decernat, Quod omnia et singula in superioribus Decretis contenta observari sancta Synodus praecipit, non obstantibus privilegiis quibuscumque verborum formulis conceptis: nam loquitur Concilium de Decretis istius Sessionis dumtaxat, ut satis colligitur ex textu, et aliis circumstantiis: imponit enim coronidem Sessioni, dicens: Haec omnia et singula in superioribus decretis (non ait sessionibus) contenta, etc. Quod insuper constat, nam si alia fuisset Concilii mens, haud dubie statuisset derogationem ad calcem totius Concilii, seu sessionum omnium. Quod utique cum non fecerit Concilium, inferendum est illam derogationem factam privilegiis tantum spectare ad ea privilegia, quae decretis praefatae sessionis 25. formaliter adversabantur.

Notandum 1. Legem humanam mutari posse tripliciter: primo per Dispensationem, seu relaxationem iuris circa aliquas personas, aut aliquos actus, vel effectus legis in iis casibus, in quibus alioquin obligaret, aut haberet talem effectum, ut quando quis eximitur a ieiunio tempore Quadragesimae, non propter infirmitatem, sed propter concessionem et relaxationem summi Pontificis; dispensatio enim definitur a Glossa in cap. requiritur I. q. 6. Iuris communis relaxatio facta cum cognitione causae ab eo, qui ius habet dispensandi. Secundo, per abrogationem, quae tripliciter fieri potest; nimirum vel per contrariam consuetudinem, seu legem non scriptam: vel per simplicem revocationem Principis: vel per legem contrariam expresse derogantem priori, aut statuentem illius oppositum. Tertio denique mutantur humanae Leges per Cessationem, seu simplicem desitionem, ut quando lex ad tempus lata, eo lapso expirat; sicut eessavit lex Mosayca, quae instituta erat dumtaxat, ut viam sterneret ad legem Evangelicam.

Notandum 2. Dispensationem in hoc a Privilegio distinguere, sicut et Absolutione, quod Privilegium proprie est privata lex, quae potest aliquando esse, non solum contra ius, quo in casu foret simplex dispensatio, sed etiam praeter ius, qua ratione non dispensatio, sed privilegium est. Similiter Absolutio non est contra legem communem, sed potius secundum illam, si persona absolvenda illam mereatur. Dispensatio vero est contra legem communem, cum sit iuris relaxatio. Hine dispensatio non incongrue vulnus, seu vulneratio legis appellatur. Lex enim ex duplici causa vim et vigorem obtinet: primo quidem ex auctoritate Legislatoris, cuius prudentia humanis actibus regulam imponit: secundo, ex consuetudine, quae est vis restrictiva legis: quando enim cum aliquo iuris rigor relaxatur, detrahitur aliquid de auctoritate Legislatoris, et de consuetudine, et sic veluti legi vulnus infertur. Id autem fit per dispensationem: per eam namque aliquid consuetudini legis firmativae detrahitur, sicut et auctoritati et prudentiae Legislatoris, qui per dispensationem tacite taxatur minoris prudentiae, eo quod casum illum non praesvidisse videatur.

Notandum 3. In hoc legis abrogatione ab eiusdem dispensatione, irritatione, derogatione, et correctio ne differre; quod abrogare legem est omnimodam eius vim et obligationem tollere; dispensare vero, est solum eam legem restringere et limitare circa aliquam personam, aut aliquos effectus, perseverante illius obligatione circa caeteros. Irritare legem, est impedire ne illa obligandi vim obtineat: eam autem derogare est solvere illius vim obligandi, quam iam habuerat. Derogare legi est illam non in totum sed in partem tollere. Emendare legem est illius obligandi vim moderari, aliquid ipsi addendo, vel ab ea demendo. Demum lex cessare dicitur quando vel finitur tempus, ad quod fuerat praescripta, vel cessat causa, ob quam lata fuerat: nam cessante causa, cessat effectus. His praenotatis, resolvendum est a quibus, et circa quae fieri possit legis humanae dispensatio, abrogatio, et cessatio.

Conclusio prima. — OMNIS ET SOLUS PRINCEPS TAM ECCLESIASTICUS, QUAM POLITICUS, QUI AUCTORITATEM HABET LEGES CONDENDI, IN EIS DISPENSARE POTEST PLENARIO IURE: POTEST TAMEN QUISQUIS PRAELATUS, AUT PRAEFECTUS INFERIOR IN IIS DISPENSARE EX DELEGATA SIBI AUCTORITATE. Haec est communis quantum ad utramque partem; quarum

Prima per se patet, qui enim facultatem habet leges condendi, habet et auctoritatem eas revocandi et abrogandi, ne videlicet ullam amplius obligandi vim habeant erga totam communitatem, cui praescriptae sunt. Ergo multo magis auctoritatem habet solvendi vim et obligationem legis erga aliquos ex illa communitate, perseverante semper eiusdem obligandi virtute erga caeteros, quibuscum talis facta non fuerit relaxatio: hoc autem est proprie dispensare in lege: igitur Princeps omnis tam Ecclesiasticus quam Politicus, qui condere potest legem, etiam in ea dispensare potest.

Patet etiam secunda pars, quisquis enim delegatam habet potestatem a Principe Ecclesiastico, vel Politico, penes quem est potestas condendi leges, in eis etiam dispensare potest iuxta facultatem sibi concessam: ita quod si plenariam habeat sibi commissam potestatem dispensandi et relaxandi circa obligationem subditorum prout expedire ipsi visum fuerit a qualibet lege Principi deleganti subdita, poterit iste delegatus, iusta interveniente causa, eos subditos a legibus solverе.

Hinc sequitur 1. Summum Pontificem facultate habere dispensandi in omnibus legibus Pontificiis, quas vel ipse, vel eius praedecessores statuerunt: pari enim cum suis praedecessoribus auctoritate pollet: subindeque eius auctoritas per sanctas a praedecessoribus leges non coarctatur, quia par in parem potestatem non habet. Potest etiam dispensare in legibus a Conciliis etiam generalibus praescriptis, ut constat ipsa experientia: siquidem summus Pontifex non raro dispensat, tum in aetate praescripta a Concilio Tridentino ad sacros Ordines suscipiendos, tum in gradibus prohibitis ad contrahendum matrimonium. Hine idem Concilium Sess. 25. cap. 22. De Reform. ait: Sancta Synodus omnia, quae in hoc sacro Concilio statuta sunt, declarat ita decreta fuisse, ut in his salva semper auctoritas Sedis Apostolicae et sit, et esse intelligatur. Suffragatur etiam ratio: occurrit enim interdum necessitas habendi dispensationis in eiusmodi legibus; molestissimum autem, difficillimumque foret convocare totam Ecclesiam ad Concilium Generale, quoties in iis legibus dispensatione opus esset; proindeque illa dispensandi facultas apud aliquem residere debet: non apud alium certe, quam summum Pontificem, qui est Ecclesiae caput: ergo statuendum est ipsum habere auctoritatem dispensandi in omnibus legibus Ecclesiasticis, tum a suis praedecessoribus, tum ab omnibus Conciliis praescriptis, et in iis quae spectant ad ecclesiasticam disciplinam, ut colligitur ex praefata sanctione Concilii Tridentini. — Haec tamen Summi Pontificis in largienda dispensatione auctoritas temperanda est iuxta Ecclesiae necessitatem ac utilitatem, nam, inquit S. Bernardus, lib. 2. De Consideratione ad Eugenium Pontificem, ubi necessitas urget, excusabilis: ubi utilitas provocat, dispensatio laudabilis est: utilitas dico communis, non propria: nam cum nihil horum est, non plane fidelis dispensatio, sed crudelis dissipatio est. — Hine qui asserunt Summum Pontificem pro arbitrio et nutu auctoritatem habere dispensandi de praescriptis a Conciliis et canonibus, etiamsi nulla interveniat necessitas publica aut privata, non solum graviter errant, sed inquit Melchior Canus episcopus Canariensis, lib. 5. De locis communibus, cap. 5. Sedis Apostolicae auctoritatem non tuentur sed labefactant, non firmant sed evertunt. Quod argumentum egregie confirmat cardinalis Contarenus in epistola quam ea de re scripsit ad Paulum III Romanum Pontificem, ubi expendens aliquorum iurisperitorum sententiam qui nimia adulatione abrepti pontificiam auctoritatem adeo promovent et amplificant ut eorum quidam non vereantur dicere, consuetudini Pontificis regulam quandam esse, quae eius actiones dirigantur, neque in iure positivo constituenda, aut abrogando, aut etiam dispensando, regulam quampiam Pontifici constitutam esse; quid de hac doctrina senserit dictus vero Eminentissimus, ex sequentibus intelligimus:

Hae positio, adeo falsa, adeo repugnans sensui, adeo est contraria doctrinae Christianae, inquit idem cardinalis, adeo depravat universi christiani populi gubernationem, ut nihil perniciosius inveniri potuerit. Nam per Deum immortalem, exclamat idem, nonne haec positio idololatriam sapit? Cui namque creaturae hoc attribui potest, quod actionum suarum voluntas eius sit regula? An non hoc proprium est solius Dei? Isti vero iurisperiti ob imperitiam huius potestatis pontificiae (qualis nam sit, et ad quam animi virium pertinet, ut aluantur) Pontifici, adeo absurdam positionem non sunt veriti in publicum prodere. — Amplius, pergit Contarenus, quid magis contra legem Christi, quae est lex libertatis, exeogitari potest, quam christianos subiectos esse, parereque debere Pontifici, cui tributum sit a Christo, ut pro arbitrio leges constituat, leges abroget, dispenset in legibus, habeat in his omnibus voluntatem suam pro regula? Convenit ne huiusmodi imperium, non dico christianis hominibus qui adsciti sunt in legem libertatis, ac propterea (ut inquit Aug. scribens Ianuario, de ritibus Ecclesiae quam paucissimis exterioribus legibus adstringendi sunt: non dicam etiam liberis hominibus) et cuipiam gubernationi hominum liberorum, quales sunt recta populorum atque approbata imperia. Sed cuinam domino in servos, quibus domini imperant ad sui ipsorum utilitatem, quibusque utuntur ut organis animatis, convenit hoc imperium atque dominium, ut pro voluntate eis imperet? Facessat, Deum immortalem precor, a christianis hominibus haec impia doctrina. » — His aliisque in destructionem illius positionis productis, ad Pontificem sermonem convertit: Pater Beatissime, tu qui doctrina excellis, et rerum experientia naturalique prudentia multum vales, perpende an ex hac doctrina lemere Lutherani ansam sumpserint componendi libros illos suos de Captivitate Babylonica? Nam per Deum immortalem, qua maior captivitas et servitus induci potuisset christiano populo, quam haec quam profitetur horum iurisperitorum doctrina de qua agimus? Nulla equidem. Ita cardinalis Contarenus: quem non tantum cardinalitia dignitas, sed vel maxime tractatus, quem in defensionem primatus Romani Pontificis adversus haereticos conscripsit, ab omni sinistro in Pontificiam auctoritatem affectu eximit. — His accedit deliberatio ac sententia octo doctissimorum Praesulum qui ab eodem Paulo tertio convocati ante Tridentinam Synodum ut libere dicerent quibus mediis et remediis emundari possent abusus et morbi quibus Ecclesia tune temporis divecebatur, ingenue responderunt:

Prohe noverat Sanctitas tua, inquiunt, principium horum malorum inde fuisse quod nonnulli Pontifices tui praedecessores, prurientes auribus, ut inquit Apostolus Paulus, conservaverint sibi magistros ad desideria sua, non ut ab eis discerent quid facere deberent, sed ut corum studio et calliditate inveniretur ratio, qua liceret id quod liberet. Inde effectum est (praeter quam quod principatui omni sequitur adulatio, ut umbra corpus, difficillimusque semper fuit aditus veritatis ad aures principum) quod continuo prodirent doctores qui docerent Pontificem esse dominum beneficiorum omnium: ac ideo cum dominus iure vendat id quod suum est, necessario sequi in Pontificem non posse cadere simoniam, ita quod voluntas Pontificis, qualiscunque ea fuerit, sit regula qua eius operationes et actiones dirigantur: ex quo procul dubio efficitur, ut quidquid libeat, id etiam liceat. Ex hoc, Sancte Pater, tamquam ex equo Troiano, irrupere in Ecclesiam Dei tot abusus et tam graves morbi, quibus nunc conspicimus eam ad desperationem fere salutis laborasse, et manasse harum rerum famam ad infideles usque (credat Sanctitas vestra scientibus) qui ob hanc praecipue causam christianam Religionem derident, adeo ut, per nos, inquiunt, nomen Christi blasphemetur inter gentes.

Viri autem illi celebres, praeter Contarenum, erant Ioannes Petrus Carapha, qui deinde fuit summus Pontifex nomine Pauli IV. Aderant pariter Reginaldus Polus cardinalis anglicus et nomine Pontificis in Concilio Tridentino unus ex praesidibus, ac cardinalis Sadoletus, cum aliis pariter pietate simul ac eximia sapientia viris illustribus.

Hinc sequitur 2. Inferiorem Praelatum vi suae potestatis ordinariae non posse dispensare in lege superioris Praelati; nam dispensare est tollere vim legis ex parte, et respectu personae, qua dispensatione donatur; sed tollere vim legis spectat duntaxat ad eum, qui legem condidit, vel aequali cum eo gaudet potestate, non vero illius, qui potestatem inferiorem habet; subindeque Praelatus inferior vi suae ordinariae potestatis non potest dispensare in lege superioris. Hine dispensatio facta a summo Pontifice in votis, vel aliis, quae sunt de iure Divino, aut naturali, nulla prorsus et irrita tuetur, nisi adsit legitima causa, quae personam dispensatam ab eiusmodi legum vi et obligatione solveret: sicque illa summi Pontificis dispensatio potiori ratione dicenda est dispensationis declaratio, quam dispensatio; nullus enim praeter Deum auctoritatem habet dispensandi plenario iure in iis, quae Divinum ius concernunt. — Hine pariter Episcopi dispensare non possunt in votis suorum subditorum, quae summo Pontifici reservantur, qualia sunt maxime quinque sequentia: castitatis perpetuae, Religionis approbatae, peregrinationis ad limina Apostolorum, ad S. Iacobum Compostellensem, et ultra marinum, seu in Terram Sanctam, quod utique probari potest extravag. Etsi dominici, ubi Sixtus IV. inter caetera Sedi Apostolica horum quinque votorum absolutionem reservat, et excommunicat eos, qui ab his praesumpserint absolvere. Sed responderi potest, ea solum subtrahi confessariis, qui praetextu facultatum a Sede Apostolica concessarum absolvebant, quos etiam ibidem excommunicat. Verum quamvis in iure non inveniatur expresse aliquod votum absolute reservari, nisi ultra marinum causa subsidii (de quo cap. Quod super his 8. et cap. Ex multa de voto, tamen stylus Curiae Romanae etiam alia reservat, cui parendum est, nisi alicubi alia sit consuetudo legitime praescripta, inquit Cardinalis de Lugo lib. 2. cap. 10. dub. 18. — Possunt igitur Episcopi dispensare in iis omnibus, quae summo Pontifici non reservantur; quia, seposita reservatione summi Pontificis, habent auctoritatem ordinariam, possuntque in sua Dioecesi, in iis quae ad iurisdictionem spectant, quidquid potest summus Pontifex in tota Ecclesia: sunt enim Principes sacrorum in sua Ecclesia: ac proinde habent potestatem necessariam ad eius rectam administrationem. Idcirco recte dispensare possunt primo, in voto religionis non approbatae, et in voto paupertatis et obedientiae perpetuae, quae in tali religione non approbata fierent, ubi videlicet occurreret necessitas dispensationem exigens: quia tale votum emissum non est vere votum religionis; religio enim non approbata a summo Pontifice non est religio. Item dispensare possunt in voto castitatis non perpetuae, puta 10. 15. 20. annorum, non autem 100. quia votum emissum castitatis servandae per centum annos censetur esse perpetuum. Similiter in voto suscipiendi sacros Ordines: quia non est votum castitatis, etsi hoc votum susceptioni Ordinum sit annexum. Item in voto de non petendo debitum; quia non sunt vota castitatis integra, sed tantum partialis, etc. — Sunt tamen aliqui casus, in quibus Praelati inferiores facultatem habent dispensandi in lege praescripta a Praelato superiore. Primus casus est, quando materia est levis, ita ut transgressio legis tantum veniale peccatum reputetur; sicut enim veniale peccatum nulli est reservatum, sed quilibet Sacerdos ab eo potest absolvere, sic etiam ab obligatione legis potest inferior Praelatus ratione levitatis materiae dispensare. Secundus est, quando frequens occurrit dispensationis motivum; puta in Festis celebrandis, ieiunio et similibus; non videtur enim congruum toties ad Principem Praelatum, aut Superiorem recurrere, quoties occurrit haec frequens dispensandi ratio; esset enim valde molestum Principi frequentior hic ad eum recursus in iis rebus, quae ad ordinarium regimen spectant: ideoque iuste praesumitur superior concedere Praelatis inferioribus in illis casibus dispensandi auctoritatem. Tertius est, quando gravis occurrit dispensandi necessitas, nec facilis est ad eum recursus, vel periculum esset in mora, aut grave detrimentum: sic Episcopus cum eo, qui habens votum simplex castitatis, contraxit matrimonium et consummavit, dispensare potest ut petat et reddat debitum, propter periculum incontinentiae. Similiter dispensare potest cum coniugibus, qui communi consensu voverunt continentiam, ne postea idem periculum utrique, vel saltem alteri eorum ingruat. Quarto, potest dispensare inferior Praelatus in his, quae ita propria sunt unius communitatis, ut nullo modo conveniant aliis; ea enim, quae sunt propria unius communitatis, sunt magis nota et perspecta immediato Gubernatori, quam supremo Principi, aut Praelato; ac proinde melius ipse quam superior de iis iudicare poterit. Demum potest Praelatus interior dispensare, cum dubium est utrum casus dispensatione egeat, vel non; tune enim praesumptio est pro libertate, qua possidet; unde fit ut casus, nisi certus sit, reservatus communiter non censeatur.

Quaeres: An superior possit dispensare erga seipsum?

Respondeo 1. Non esse dubium quin Praelatus possit erga seipsum in votis, et legibus dispensare indirecte; dando videlicet alicui e subditis potestatem, qua in ipsius voto dispenset; sic etenim Sacerdoti subdito potest dare potestatem, qua ipsum absolvat a peccatis, etiam a casibus reservatis: ita etiam qua liberet ipsum ab obligatione voti; alioquin superior esset deterioris conditionis, quam subditus.

Respondeo 2. Probabile esse Praelatum quemlibet in iisdem votis secum posse dispensare directe, in quibus dispensare potest cum sibi subditis, quod utique probat De Lugo loco citato dub. 17. Primo, quia sicut potest dispensare cum suis subditis in Legibus etiam superiorum, quando id ei permittitur, ut in lege ieiunii, esus carnium, audiendi Sacri, recitandi Officii: ita et in iisdem potest dispensare secum, quando causa iusta subest: ergo sicut potest dispensare in votis subditorum, potest etiam in votis suis; non enim hic plus iurisdictionis requiritur in seipsum, quam ibi. Secundo, potest se eximere, quando causa subest, ab obligatione, quam iure naturae contrahit occasione legis propriae; cur non etiam ab obligatione, quam adfert votum proprium? Tertio, Papa potest sibi ipsi conferre indulgentias, absolvendo se a debito poenae etiam iniunctae, ut docet Henriquez, De Indulgentiis, cap. 32. Ergo etiam potest se absolvere a debito voti. Quarto, quia si quid obstaret, quominus posset Praelatus in voto suo dispensare, id esset defectu iurisdictionis in seipsum: nemo enim potest in seipsum iurisdictionem exercere; unde nemo potest seipsum a peccatis absolvere: atqui hic defectus non obstat. Primo, quia non magis requiritur haec iurisdictio in dispensatione votorum, quam in dispensatione legum, collatione indulgentiarum, et obligatione per suas leges: atqui defectus iurisdictionis in seipsum non impedit, quin quis haec possit in seipsum, ut patet ex dictis. Secundo, quia quod iurisdictio postulet distinctionem personarum, est, vel quia est coactiva quae exercenda est in invitum, ut est potestas inferendi censuram: vel quia est contentiosa, inter partes ius distribuens, non enim videtur aequum, ut quis in sua causa sibi ius dicat contra ius adversarii se opponentis; sic enim esset sibi et iudex, et reus: vel quia pertinet ad absolutionem sacramentalem, quae iure divino postulat distinctionem iudicis, et rei: atqui iurisdictio illa, quae requiritur ad dispensationem voti, nihil horum est, ut per se patet: ergo non est cur requirat distinctionem personae.

Conclusio secunda. — HUMANAE LEGES ABROGARI POSSUNT PER PRINCIPES, ET LEGISLATORES, QUI EAS STATUERUNT, VEL EAS PRAESCRIBENDI AUCTORITATEM HABENT: ABROGARI TAMEN NON DEBENT, NISI EXINDE MAIOR ALIQUA SPERANDA SIT UTILITAS. Haec Conclusio tres continet partes; quarum

Probatur prima: Leges humanae spectari possunt vel ex parte sui principii, vel ex parte finis: hoc est, vel ex parte rationis humanae, a qua dicuntur, vel per respectum ad actus humanos, quos dirigunt: sed ex utraque parte revera mutabiles sunt; subindeque humanae leges abrogari possunt, et mutari. Prima minoris pars est evidens: cum enim humana ratio finita sit et limitata, et ab imperfecto ad perfectum procedere soleat, quo fit, ut Legislator praesvidere non possit ea omnia, quae ad Reipublicae utilitatem magis conducere possunt quovis tempore: contingit interdum, quod posteri animadvertunt aliqua Reipublicae rectae administrationi adversari, quae ad bonum ipsius regimen Maiores excitaverant: proindeque ex parte rationis humanae, quae est constitutiva legum, certum est eas esse mutabiles. Constat etiam secunda eiusdem minoris pars: saepe enim aliqua lex uno tempore expedit, quae alio, variatis hominum moribus, non expedire iudicatur: sic Deus aliis legibus et praeceptis homines ante ac post Christi incarnationem rexit: sic pariter tum Ecclesiasticae, tum Politicae constitutiones et sanctiones immutantur datis occasionibus, et prout diversa rerum ac temporum necessitas exigit pro stabilienda fidelium, ac subditorum quiete, et recta agendi ratione.

Probatur secunda pars: quisquis enim legem condidit, vel condendi potestatem habet, habet etiam auctoritatem eam revocandi; cum enim lex essentialiter a Legislatoris et Principis voluntate ac imperio pendeat, consequens est quod ad mutationem eiusdem voluntatis etiam lex mutari debeat. — Hine quisquis Princeps, et Superior non solum a se, vel suis praedecessoribus, sed etiam ab inferioribus sibi subditis Praelatis conditas leges abrogare potest; quia Superior plenam habet potestatem supra interiorem: et consequenter supra omnes leges ab eo sanctitas. — Nec potest tamen Praelatus inferior leges Superiorum revocare, aut abrogare absque eorum speciali concessione: quia voluntas, et ius inferioris non potest praevalebere contra ius, et voluntatem Superioris. Hinc in Clementina De electione cap. Ne Romani, decernit Clemens V. quod cum lex Superioris per inferiorem tolli non possit, leges a summis Pontificibus statutae circa summi Pontificis electionem per coetum Cardinalium Romanae Ecclesiae ipsa sede vacante modificari, corrigi, vel immutari, aut quidquam detrahi, sive addi, vel dispensari quomodocumque non posse.

Patet etiam tertia pars, nempe quod leges non debeant abrogari aut revocari, nisi maior inde sequatur communitatis utilitas: nam, ut inquit Ulpianus in Digesto veteri lib. 1. titulo t. De Constitutionibus Principum lege 2. In rebus a nobis constituendis evidens debet esse utilitas, ut recedatur ab eo iure, quod diu aequum visum est. Cum enim leges statuantur in bonum communitatis, tamdiu perseverare debet earum vigor, quamdiu maior ipsius communitatis utilitas non apparet. Hine peccare videretur in bonum publicum, qui leges ad illud stabiliendum, et firmandum conducentes revocaret, nisi maius inde emolumentum sequendum praeiudicaret. Nihilominus abrogatio tacta sine iusta causa valida est, nec subditi tenentur parere legi revocatae, etiam si nulla interveniat communitatis utilitas, quia subditi catenus dumtaxat obligantur ad legem servandam, quatenus, et quamdiu Legislatoris voluntas et imperium moraliter continuatur, quia ab eiusmodi voluntate et imperio tota lex vim et virtutem suam obtinet: non continuatur autem eiusmodi legis vigor, quando suam voluntatem, suumque imperium expresse revocat. — Tribus autem modis lex abrogari potest: Primo, per simplicem revocationem Principis: Secundo, per constitutionem novae legis priori repugnantis; nam si lex posterior non potest stare cum priori, illam destruit; quia posterior voluntas Principis tollit priorem, iuxta leg. sed et posteriores, ff. de legibus. Tune tamen abrogatio restringenda est quantum fieri potest: quippe communiter odiosa est, et de se nociva Reipublicae, nisi postulet necessitas. Quare leges, quoad fieri potest, sunt inter se conciliandae, et concordia abrogationi praefereuda. Tertio denique, lex abrogari potest per contrariam consuetudinem; cum enim consuetudo vim legis habeat, ut dictum est, consequens est, quod sicut lex abrogatur per legem contrariam, ita censeatur abrogari per consuetudinem ipsi oppositam.

Quaeres: An, et qualiter Humanae Leges sint interpretandae?

Respondeo 1. Triplicem distingui posse humanae legis interpretationem; nimirum authenticam, usuales, et doctrinalem; Legum enim humanarum interpretatio fit, vel auctoritate ipsius, qui legem condidit; quique suam mentem et voluntatem circa legis observantiam in dubiis aperit: haec autem dicitur authentica; quia ab eodem fonte, nempe Principis voluntate, ex qua lex ipsa dimanat; sicque haec interpretatio vim legis obtinet, ut colligitur ex lege ultima Codice de legibus; vel fit usu quodam, et consuetudine, qua leges hoc aut illo modo observantur ab hac aut illa communitate, quo fit, ut ipsa consuetudo dicatur optima legum interpres, haecque interpretatio usualis appellatur; vel denique legis interpretatio fit per doctrinam, et instructionem virorum peritorum, et haec explicatio doctrinalis dicitur: quae utique differt a prioribus in eo quod vim legis non obtineat, cum non procedat a potestate iurisdictionis, sed a iudicio peritorum. Hine per se non inducit obligationem, sed solum eam detegit et aperit; maxime quando omnes Doctores unanimi calculo in eundem legis sensum conspirant et consentiunt. Haec autem legis interpretatio doctrinalis, ut recte fiat, sequentes regulas maxime servandas sunt: Primo quidem diligenter attendenda est proprietas verborum, quibus lex ipsa concepta est: cum enim leges debeant esse clarae, ac verbis proprie significantibus expressae, qui eas doctrinaliter interpretantur, maxime debent verborum sensum attendere. Secundo, consideranda est etiam ipsa causa legis, seu motivum, propter quod Legislator legem hanc sanxit; motivum enim illud est ratio, qua veluti fulcro lex nititur; unde cum potestas Legislatoris in praescribendis legibus debeat esse rationi accommodata, recte colligitur Legislatoris intentio in praescribenda lege ex illius motivo et causa. Tertio denique, Legislatoris mens, et intentio detegi potest ex verbis antecedentibus, et consequentibus, necnon ex fine et circumstantiis, aut a finibus ipsius legis; si nempe aliae leges iisdem verbis conceptae hoc aut illo sensu accipiantur. — Interpretatio authentica, et usualis oritur ex defectu Legislatoris, qui cum non potuerit praesvidere omnes casus in quibus lex utilis, vel nociva futura est, cumque constet in eo casu eum non habere intentionem obligandi; ideo necessum est subditis, habita ratione boni communis, in eo casu legem explicari, vel ab ipso Legislatore, vel a consuetudine: posterior vero interpretatio, scilicet doctrinalis, oritur ex defectu subditorum, quibus est interpretanda hoc modo mens, et voluntas Legislatoris iis, qui illam non capiunt. — Rursus interpretatio doctrinalis dividitur in generalem, et specialem. Generalis est, qua explicatur in genere, quid lex vetet, aut imperet: quod fit trifariam: Primo, si sensus legis eruatur stando in terminis eius. Secundo, si vis legis extendatur ad similes, vel connexos casus. Tertio, si restringatur ad certas quasdam materias, cum alias ad plures extenderetur. Specialis est, qua explicatur quid hic et nunc lex vetet aut imperet; quod persaepe est difficillimum. Primo cum videntur simul duae leges contrariae obligare: Secundo, cum maius oriri bonum videtur ex legis inobservantia, quam ex eius observatione: Tertio, cum videtur in aliquo particulari negotio causa legis deficere, vel cum dubitatur aut de potestate, aut de voluntate Legislatoris, aut denique de validitate dispensationis datae.

Haec autem doctrinalis legis interpretatio solito vocatur Epikeia, quae ab Aristotele 5. Ethic., cap. 10. definitur: emendatio legis ex ea parte, qua deficit, propter universale, idest, aequa et rationabilis interpretatio, qua declaratur legem non obligare in aliquo particulari casu, licet verba legis particularia sint, et ad omnes casus protendi videantur. Sic v. g. lex generalis est, depositum reddendum est domino suo illud repetenti: aequa tamen et rationabilis interpretatio est depositum illud non esse reddendum in eo casu, quo noceret repetenti, aut alteri innocuo: sic non esset reddendus ensis furioso, qui eum repeteret ad seipsum vel alterum occidendum.

Licet autem uti Epikeia variis in casibus: Primo, quando est evidens nimis durum esse legem observare; lex enim humana possibilis debet esse secundum naturam, et patriae consuetudinem, idest, facilis observationis, ut alias diximus: ergo si in aliquo casu legis observatio nimis dura videatur, tunc opus est Epikeia, quae est legis emendatio propter defectum. Sic Machabaei lib. 1. cap. 2. cum viderent, quod plurimi Iudaei a suis hostibus trucidati fuissent die Sabbati, eo quod illo die sacro non iudicassent adversus hostes esse repugnandum, legem de servando Sabbato interpretati sunt, dicentes: Omnis homo quicumque venerit ad nos in bello die Sabbatorum, pugnemus adversus eum: et non moriemur omnes, sicut mortui sunt fratres nostri in occultis. — Secundo, quando probabiliter iudicatur legem non comprehendere aliquem casum, licet uti Epikeia; secus vero dum probabilius existimatur legem comprehendere casum illum: Nam, inquit Doctor Subtilis in 3. dist. 25. quaest. 1. n. 8. *in moralibus, quando sunt altercationes de aliquo peccato, quando primo est mortale, ut si unus peritus in scientia dicat, quod non licet sic mercari, et alius dicat quod sic licet, tutius est non procedere sic nec sic, sed expe> etare quousque veritas pateat aliunde: si enim ita esset, quod unus

Doctor diceret aliquem peccare mortaliter, nisi sic faceret, tunc simplex foret perplexus: ideo bene videndum est in moralibus antequam aliquid asseratur, quia videlicet cum habens duas opiniones contrarias perplexus sit, periculose se determinaret ad unam, nisi re diligenter inspecta probabiliorem cligeret. »

Quibus Doctor significat, quod in moralibus sufficit quidem interdum ad prudenter operandum iudicium probabile, quando videlicet non occurrit aliud probabilius: dum autem fit concursus duarum opinionum probabilium, nos teneri sequi eam, quam iudicamus probabiliorem; alioqui peccamus contra regulas prudentiae, quae dictat huic potius adhaerendum esse, quae nulli prorsus errandi, aut peccandi periculo nos exponit, quam illi, quae nos probabili saltem peccandi, et errandi periculo reddit obnoxios: unde S. Chrysostomus Hom. 4. in Matth.

Si vestimentum empturus, unum circuiris negotiatorem, et alterum: et ubi meliores vestes inveneris, et pretio viliori, ab illo comparas; an non oportet populum circuire omnes Doctores, et inquirere, ubi sincera veritas Christi venditatur, et ubi corrupta, veriorem eligere plusquam vestimentum?

Tertio denique Epikeia utendum est, quando incerti sumus, voluerit ne Legislator hunc casum comprehendere, eo quod verba legis non satis id significant, et licitum est uti Epikeia sine recursu ad Superiorem, quamvis per tempus recurrere liceat. Ratio est, quia quando agitur tantum de verborum significatione non tenemur ea interpretari secundum mentem Legislatoris, quando ipse eam non declaravit, neque ad illum recurrere, sed possumus iure nostro utendo, ea interpretari iuxta communem sensum, et secundum principia illius doctrinae, quae veram et germanam verborum significationem, modumque illum legitime interpretandi tradit.