Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Omnem humanam legem derivari a lege naturali: lex enim nulla est, nisi sit iusta; in rebus autem humanis in tantum aliquid censetur iustum, in quantum censetur conforme regulis rationis; rationis autem prima regula est lex naturae. Unde omnis lex humanitus posita, in tantum habet de ratione legis, in quantum a lege naturae derivatur; si vero in aliquo a lege naturae discordet, iam non erit lex, sed legis corruptio. Dupliciter autem potest aliquid a lege naturae derivari, vel scilicet per modum conclusionum ex principiis communibus legis naturae: sicut quod non sit occidendum derivatur ex eo quod nulli est faciendum malum; vel per modum determinationis, sicut lex naturae habet malefactorem puniendum esse, sed quod tali vel tali poena puniatur, est quaedam determinatio legis humanae: utraque igitur inveniuntur in lege humana posita: sed ea, quae sunt prioris modi, continentur in lege humana, non tamquam solum per eam posita, sed habent etiam aliquid vigoris ex lege naturali; ea vero, quae sunt posterioris modi, ex sola lege humana vigorem habent.

Notandum 2. Legem humanam iuxta variam sui considerationem varie posse dividi. Primo namque quatenus derivata est a lege naturae, dividitur in ius positivum gentium, et ius civile. Ad ius gentium pertinent ea, quae derivantur ex lege naturae, sicut conclusiones ex principiis: ad ius autem civile spectant ea, quae a lege naturae emanant per modum particularis determinationis, secundum quod quaelibet civitas, vel quodlibet regnum aliquid ad sui tranquillitatem, et securitatem iudicat esse stabiliendum et servandum. Secundo, cum de ratione legis humanae sit, quod ordinetur ad bonum commune civitatis, et regni, iuxta hanc considerationem dividi potest secundum varium statum hominum, qui incumbunt bono communi procurando, stabiliendo, et administrando, qua ratione aliae leges praescribentur pro Sacerdotibus, aliae pro gubernatoribus, aliae pro militibus, etc. Tertio, quia de ratione legis humanae est, ut instituatur a Gubernante communitatem et societatem hominum: inde fit quod leges humanae distinguantur secundum diversa regimina in monarchicas, aristocraticas, et democraticas. Quarto, cum lex humana tota sit in directione actuum humanorum; secundum hoc distinguuntur leges penes ea, de quibus feruntur. Hinc est lex Iulia de adulteris, lex Cornelia de sicariis, et sic de aliis. Quinto denique cum lex spectari possit secundum distinctam auctoritatem Legislatoris, nempe politicam et ecclesiasticam, hinc fit quod aliae leges dicantur Ecclesiasticae, quae alias appellantur canones, seu regulae praescriptae ab iis, qui a Christo Domino curam et auctoritatem habent administrandae et regendae Ecclesiae: aliae sunt leges Civiles, seu Politicae, quae praescribuntur a Principibus, atque ab iis, qui regendae Reipublicae incumbunt.

Notandum 3. Circa Christi Domini nativitatis tempora exortum fuisse errorem quorumdam asserentium non esse licitum fidelibus alium praeter Deum superiorem agnoscere: exindeque nec parendum esse saecularibus Principibus, nec eorum legibus obediendum. Quorum errorum antesignanus extitit Iudas Galilaeus in diebus profestationis, ut legimus Act. 5. idest, circa nativitatem Christi, quando videlicet exit edictum a Caesare Augusto, ut describeretur universus orbis, et ibant omnes ut profiterentur, ut legimus Luca 2. Additur autem de illo Iuda quod avertit populum post se. Quid autem ille praedicaret, sacer textus non loquitur: S. autem Hieronymus refert, dicens in 3. cap. Epist. ad Titum: In initio, inter caetera hoc quasi probabile proferabat ex lege, nullum debere Dominum, nisi solum Deum vocari, et eos, qui ad templum decimas deferrent, Caesari tributa non reddere. Atque hanc haeresim multum percrebuisse usque ad tempora praedicationis Christi, et illius occasione Pharisaeos misisse Discipulos suos ad Christum interrogandum, an liceret dare censum Caesari. Addit autem Anastasius Nyssenus lib. 7. in Scripturam, sectatores huius Iudae Galilaei vocatos fuisse Galilaeos, qui prohibebant offerri sacrificia pro Imperatore, et populo Romano, et idem interfectos fuisse a Pilato: hos enim credit esse illos Galilaeos, quorum sanguinem miscuit Pilatus cum eorum sacrificiis. Hunc autem pridem sopitum errorem denuo suscitavit Lutherus in lib. De libertate Christiana, ubi ait: Nullo opere, nulla lege homini Christiano opus est, cum per fidem sit liber ab omni lege. Et in Commentario Epist. ad Galatas: Sola fides, inquit, necessaria est, ut iusti simus: caetera omnia liberrima, neque praecipit amplius, neque prohibita. Ibidemque haec addit: Si conscientia dictat, peccasti. Responde, peccari: num Deus puniet, et damnabit? non. At lex hoc dicit? sed nihil mihi cum lege. Quare? quia habeo libertatem: et addit ibidem nullam legem Christianis, sive ab hominibus, sive ab Angelis imponi posse, nisi quantum ipsi velint. Ab hoc autem errore non longe abest Calvinus: nam lib. 1. Institut. cap. 10. n. 8. affirmat, Deum esse unicum Legislatorem: non licere hominibus id sibi honoris sumere, et num. 5. prius dixerat leges humanas dictas et probatas sive ab Ecclesia, sive a magistratu ferantur, non ligare per se conscientiam. Contra quos errores sit

Conclusio prima. — Fideles per legem Evangelicam non eximeri ab obligatione parendi legibus humanis, et obedientia erga superiores ecclesiasticos, et temporales: proindeque adhuc perseverat legum humanarum necessitas, et utilitas.

Probatur Conclusio illis omnibus Scripturae textibus, quibus Christus Dominus, et Apostoli fidelibus praeciunt, ut debitam observantiam, et obedientiam Superioribus, tam Ecclesiasticis, quam politicis impendant. Sic Matt. 22. Reddite quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo, ex quibus verbis Iustinus Martyr in Apologia secunda pro Christianis, colligit praecptum solvendi tributa Principibus: ibidemque profitetur nomine omnium Christianorum subiectionem, et obedientiam erga Romanos Imperatores tunc Ethnicos. Similiter Luca 10. Christus Dominus alloquens Apostolos ait: Qui vos odit, me odit: et successoribus debitam ex praecpto divino impendant obedientiam.

Hinc S. Paulus ad Rom. 13. generaliter praescribit v. 1. Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit: non enim est potestas nisi a Deo: quae autem sunt a Deo, ordinatae sunt: et v. 2. Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit: qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt: et v. 5. Ideo necessitate subditi estote, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam. Cuius postremi testimonii priora verba, necessitate subditi estote, directe pugnant contra id, quod dixit Lutherus, non esse subditos fideles, nisi ipsi velint. Posteriora vero, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam, contraria sunt ei, quod dicit Calvinus, leges humanas non obligare per se conscientiam. Et ad Tit. 3. v. 1. Admone illos Principibus, et Potestatibus subditos esse. Et Hebr. 13. v. 17. Obedite praepositis vestris, et subiacete eis: ipsi enim pervigilant, quasi rationem pro animabus vestris reddituri. Et 1. Petri 2. v. 13. Subditi igitur estote omni humanae creaturae, sive Regi, quasi praecellenti, sive Ducibus tamquam ab eo missis ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum; quia sic est voluntas Dei, ut benefacientes obmutescere faciatis imprudentium hominum ignorantium, eorum scilicet, qui Christianos accusabant ipso initio praedicationis Evangelii, quod principatum humanum everterent, et inobedientiam erga Principes, et erga leges humanas introducerent, ut testantur S. Hieronymus in cap. 3. Epist. ad Titum, initio; et Chrysostomus homil. 23. in Epist. ad Timotheum his verbis: Plurima tunc temporis circumferebatur fama, traducens Apostolos veluti seditiosos, regnum everterent, et dicerent: qui etiam notant ideo Apostolos Petrum et Paulum tam multa in suis Epistolais dixisse de obedientia erga Principes et Superiores, ut huic errori sese opponerent.

Confirmatur ex facto Apostolorum, qui varia praecpta variasque leges in ipso nascentis Ecclesiae exordio fidelibus praescripserunt. Sic Act. 15. statuerunt, abstineatis ab immolatis idolorum, et sanguine, et suffocato, et fornicatione. Praecipiens custodire praecpta Apostolorum, et Seniorum. Et ex eo quod Apostolus usus est ista potestate 1. ad Timoth. 3. Haec tibi scribo, ut scias quomodo oporteat te in domo Dei conversari. Ibidem Bigamos et Neophytos ad Episcopatum non esse assumendos edicit, 1. ad Cor. 14. mulieres in Ecclesiis taceant, et ex antiqua Ecclesia praxi, ut constat ex Canonibus Conciliorum vetustissimorum 3. et 4. saeculo coactorum. Suffragatur etiam ratio; quia lex Evangelica Principes saeculares, et Praelatos Ecclesiasticos sua auctoritate non fraudat, et spoliat, imo potius illam commendat, stabilit, et confirmat, velut a Deo derivatam, iuxta illud Ioan. 19. Non haberes potestatem adversum me ullam, inquit Christus, nisi tibi datum esset desuper: et Rom. 13. Non est potestas nisi a Deo. Nec etiam ens privat illius potestatis usu in condendis legibus necessariis vel utilibus ad bonum regimen Ecclesiae aut Reipublicae; nam sicut ante legem Evangelicam, sic etiam sub ea multa occurrere possunt ad Dei cultum, morum directionem, Reipublicae tranquillitatem et pacem conducentia, quae divinis legibus Novi Testamenti determinata non sunt et expressa, ut patet non solum in legibus pertinentibus ad Sacramentorum administrationem et receptionem, censuris ecclesiasticis, impedimentis matrimonii, sed etiam in iis, quae spectant ad rectam imperii, regni, et cuiusvis communitatis directionem: nam non potest communitas civilis perfecta sine legibus gubernari. Hinc tanto studio fideles nascentis Ecclesiae observabant imperatorias leges, quae divino cultui non erant contrariae, ut merito Plinius scribens ad Traianum de Christianis significaverit nihil invenisse quo culpari possint, de non servatis, excepta religione, Imperatoriis legibus, atque edictis. Cuius quidem observantiae S. Augustinus lib. De catechizandis rudibus cap. 21. dicit fuisse figuram in Veteri Testamento, quando Iudaeis capta Hierosolyma, et Babyloniam deducti iussi sunt orare pro eis, a quibus captivi tenebantur, et in eorum pace pacem sperare suam: eoque id effecerunt, ut verum Deum tandem quidam illorum Regum agnoscerent et colerent. Simili modo Christi fideles exacte servando Imperatorum decreta effecerunt, ut et ipsi tandem Christo crediderint.

Obiciunt haeretici: Iudaeis est prohibitum aliquas leges legi divinae superaddere: ergo pariter Christianis non est licitum novas condere leges, quae ius divinum in Novo Testamento exaratum determinant, eiusque impletionem promoveant. Probatur antecedens, ex Deuter. 4. ubi dicitur: Non addetis ad verbum, quod loquor vobis, nec auferetis ex eo, etc. et quod praecipio tibi hoc tantum facies, nec addas quidquam nec minuas. Patet etiam convenientia, tum a paritate rationis, tum quia S. Ioannes cap. ultimo Apocalypsis ita praescribit: Contestor omnimodis audienti verba Prophetiae libri huius, si quis apposuerit ad haec, ponet Deus super illum plagas scriptas in libro isto: et si quis diminuerit de verbis libri Prophetiae huius, auferet Deus partem eius de libro vitae, etc.

Respondeo 1. Distinguo antecedens: Iudaeis est prohibitum aliquid addere legibus a Deo sanctitis, tamquam si leges ab eis editae divinae essent, concedo: secus, nego. Nam ex ipsomet Veteri Testamento constat plura ab hominibus sanctissimis fuisse sancta ab universis Israelitis in perpetuum servanda: nam Esther 9., Iudith ultimo, et 1. Machab. 1. nova festa fuerunt instituta in perpetuum servanda: et 1. Regum 30. David constituit ut esset aequalis portio descendentium ad praelium, et remanentium ad sarcinam.

Respondeo 2. Negando consequentiam: discrimen enim inter Legem Novam, et Veterem est, quod in veteri lege praeter moralia praecpta, etiam praescripta fuerunt iudicialia et caeremonialia, etiam quantum ad minima, quae vel Dei cultum, vel pacem inter Iudaeos stabiliendam vel servandam spectabant: quare non mirum est, si tunc non fuit in potestate hominum leges humanas ecclesiasticas ferre, cum Deus providerit omnibus per seipsum: at in lege Nova secus accidit: cum enim nihil praescriptum fuerit a Christo Domino circa iudicialia et caeremonialia, eo quod hae per se non ordinabantur, nec quidquam conferebant ad gratiam, in qua primario lex nova consistit, ideo debere ea praescribi per homines. Unde ad textum Apocalypsis dico S. Ioannem tantum prohibere detractionem, vel additionem ad ea, quae vaticinatus fuerat, et in eo libro scripserat: non vero facultatem adimit Christianis Praelatis, et Principibus nova decreta stabilendi, quae vel Ecclesiae, vel civilis communitatis rectam administrationem concernunt.

Obiciunt 2. Christus Dominus Marci 7. damnat humana praecpta, proferens illud Isaiae cap. 29. In vanum me colunt docentes doctrinas, et praecpta hominum. Et Matth. 23. arguit Pharisaeos, quod onera gravia humeris hominum imponerent, digito autem suo nollent ea movere. Ergo censuit non morem gerendum praecptis et legibus humanis.

Nego consequentiam, et ad textum S. Marci respondeo, ideo Christum Dominum reprehendere Pharisaeos, quod nempe multas vanas, et inutiles observantias superstitiose proponebant suis sectatoribus, parvi autem ducebant observantiam divinorum mandatorum, ut patet ex ratione, quam ipsemet Christus subiungit dicens: Relinquentes enim mandatum Dei, tenetis traditiones hominum, baptismata urceorum, et calicum, et alia similia his facitis multa. Addit: Bene irritum facitis praecptum Dei, ut traditionem vestram servetis. Cuius quidem rei subiicit exemplum, nempe quod potius essent munera in templo offerenda, quam parentum necessitati subveniendum. Ad textum vero Matth. dico Christum partim redarguere Pharisaeos, quod digito suo nollent movere onera aliis imposita, ad quae tamen portanda hortabatur populum dicens: Omnia ergo quaecumque dixerint vobis servate, et facite: partim quod in minutioribus quibusdam observantiis, ut in solvendo decimas menthae, et anethi, etc. essent accurati, et graviora neglexerunt: unde subiungit: Haec oportuit facere, et illa non omittere.

Obicies 3. Christiani in Novo Testamento dicuntur exleges, et omnino liberi: ergo nullis humanis legibus, tam Ecclesiasticis quam civilibus tenentur. Probatur antecedens, ex illo Matth. 17. ubi Christus ait: Liberi sunt filii, scilicet a dandis tributis. Similiter ad Galatas 2. conqueritur Apost. quod falsi fratres subintroierunt explorare libertatem nostram, quam habemus in Christo Iesu: ut nos in servitutem redigerent. Et cap. 4. Itaque fratres non sumus ancillae filii, sed liberi, qua libertate Christus nos liberavit. Et cap. 5. Vos in libertatem vocati estis. Et ibidem: Si spiritu ducimini, non estis sub lege. Et 1. ad Timoth. 1. Iusto non est lex posita. Et 2. ad Corinth. 3. Ubi spiritus Domini, ibi libertas.

Nego consequentiam: licet enim Christiani vocati sint in libertatem, haec tamen libertas non est exemptio ab obedientia superioribus praestanda, sed vel a dominio peccati, vel a spiritu et timore servili, vel ab onere legis Mosaicae. Unde monebat S. Petrus Epist. 1. cap. 2. Quasi liberi, et quasi velamen habentes malitiae libertatem, sed sicut servi Dei. Unde ad singulos textus respondeo: Ad primum quidem dico illa verba Christi ex Matth. non esse ad propositum: nam sensus illorum est, Reges et Principes non solere tributum exigere a suis filiis, sed eos esse ab omni tributo liberos; adeoque nec vere a Christo fuisse exigendum tributum, qui erat filius summi Regis, et omnium Dominus.

Ad textus autem

Apostoli ad Galatas dico eum ibi sermonem instituere de Christianorum libertate, et exemptione ab onere legis Mosaicae, quam ostendit fuisse legem servitutis, et populum Iudaicum, cui data est, fuisse praesignatum per Ismaelem Ancillae filium: Christianos autem per Isaac filium liberae, quibus significat nos esse liberos a lege Mosaica, non autem ab omni alia; propter quod addit: Tantum ne libertatem hanc (a Lege Mosaica) in occasionem detis carni: sed per charitatem spiritus servite invicem. Hinc ibidem recte advertit S. Chrysostomus quod Apostolus, cum legis iugum detraxisset, ne subsilirent, aliud illis imponit iugum, nimirum charitatis, illo quidem validius, sed multo levius, ac iucundius. Vult igitur Apostolus, quod Christiani liberi sint a iugo legis Mosaicae, non autem a lege charitatis erga invicem et erga Deum, quae lex charitatis omnia alia moralia praecpta continet, ut ibidem significat Apostolus dicens: Omnis enim lex in uno sermone impletur: Diliges proximum tuum, sicut teipsum.

Ad illud Epist. ad Timoth. dico iusto non esse legem positam, quatenus poenas, et terrores minatur: cum iustus legem impleat, non timore poenae sed amore honestatis et iustitiae: Illo modo autem est posita iniustis, et parricidis, ut ibidem docet Apostolus.

Ad locum 2. ad Cor. dico Apostolum solum velle, quod fideles liberi sint ab obscuritate et crassitie veteris legis, et a caecitate et duritie cordis Iudaeorum; quatenus libere Deo serviant, et veritati rebusque divinis intendant: unde paulo ante dixerat: Usque in hodiernum diem cum legitur Moyses, velamen positum est super cor Iudaeorum. Cum autem conversus fuerit ad Dominum, auferetur velamen: Dominus autem spiritus est, ubi autem spiritus Domini ibi libertas, non vero revelata facie gloriam Domini speculantes, etc.

Obiciunt 4. Christus Dominus Luca 22. Apostolos alloquens ait: Reges gentium dominantur eorum: vos autem non sic: ergo censet Christus nullam vigere dominationem apud fideles; proindeque nec apud eos esse legislativam potestatem. Similiter 1. ad Cor. 7. Apostolus ait: Pretio empti estis, nolite fieri servi hominum.

Respondeo primum, Christum illis verbis monere tantum discipulos suos, ut nec dominatum, nec titulos honoris, et excellentiae affectent, sed potius exoptent aliis servire. Si autem caeteris praeesse cogantur, non id faciant quasi dominantes, sed quasi ministrantes, suumque imitentur exemplum, qui cum esset eorum Dominus et magister, in medio eorum erat sicut qui ministrat.

Ad Apostolum dico ipsum prohibere ne efficiamur servi hominum in iis, quae Deum offendunt, eis scilicet ita se accommodando, ut eis obsequium impendentes, quae Dei sunt deseramus: alioqui enim alibi servos monet Apostolus, ut suis dominis temporalibus obsequantur. Sic ad Ephesios 6. Servi, obedite dominis carnalibus cum tremore, et timore, in simplicitate cordis vestri, sicut Christo: scientes quoniam unusquisque, quod fecerit bonum, hoc recipiet a Domino, sive servus, sive liber. Idem repetit ad Colossenses 3. idem pariter docet S. Petrus 1. cap. 2. dicens: Servi, subditi estote in omni timore dominis, non tantum bonis et modestis, sed etiam discolis.

Conclusio secunda. — Lex humana non incongrue describitur: dictamen rationis practicae ad commune bonum ab eo, qui verae communitatis habet, et in eam auctoritate pollet, subditis sufficienter notificatum.

Patet huiusce descriptionis veritas ex illius partium declaratione.

Primo namque lex humana dicitur dictamen rationis practicae, in quo veluti generice convenit non solum cum lege naturali, a qua velut a fonte derivatur, sed etiam cum consilio, et simplici mandato praescripto ab eo qui potestatem exercet; dum autem subditur ad bonum commune, excluditur privilegium, quod in bonum privatum alicuius particularis dumtaxat conceditur. Caetera vero adduntur, tum ut excludatur consilium, quod auctoritatem unius in alterum non exigit: tum ut explicetur vis et efficacia coactiva legis, qua fieri potest per superiorem habentem supremam potestatem in subditos, quibus legem praescripsit et notificavit.

Advertendum nihilominus alias a iurisperitis legis humanae definitiones tradi: Gratianus c. Lex distinct. 2. ait quod Lex est constitutio populi, que maiores natu simul cum plebibus aliquid sanxerunt. Papinianus vero Lege 1. ff. de legibus, sic eam describit: Lex est commune praeceptum, virorumque prudentum consultum, delictorum prohibitio, et communis reipublicae sponsio. Demum Rebuffus in Proemio constitutionum regalium Glossa 1. num. 1. hanc tradit legis humanae descriptionem: Lex est commune Bonum, sine quo nihil unquam boni fieri possit. Licet autem haec omnes, et aliae similes legis humanae descriptiones revera probari possint, nihilominus ea, quam tradidimus, exactior, et magis probanda videtur; utpote quae genus, et differentiam perspicacius explicet.

Advertendum insuper ad legis humanae integritatem, et perfectionem varias requiri conditiones, quas omnes complectitur Isidorus lib. Etymol. cap. 2. et Gratianus dist. 4. his verbis:

Erit autem lex honesta, iusta, possibilis, secundum naturam, secundum consuetudinem patriae, loco vel tempori conveniens, necessaria, utilis, manifesta quoque, ne aliquid per obscuritatem in captionem contineat: nullo privato commodo, sed pro communi civium utilitate conscripta.

Primo dicitur quod lex debet esse honesta, et iusta: cum enim ordinetur lex ad componendos hominum mores, qui probi et virtuosi esse nequeunt, nisi honestate virtutis, et iustitia imbuantur: hinc merito sanctus Augustinus lib. 1. De libero arbitrio cap. 5. Mihi lex esse non videtur, quae iusta non fuerit. Discrimen autem est inter has duas legis humanae particulas, honesta, et iusta, quod eatenus honesta dicitur, quatenus praecipit quod honestum est, et rectae rationi congruum; iusta vero prout aequaliter, et sine ulla exceptione omnes subditos ad praescriptum obeundum, vel vitandum compellit.

Secundo dicitur, quod lex debeat esse possibilis, idque non solum possibilitate physica, verum etiam morali, nempe, ut subditorum viribus sit contemperata: lex enim humana debet multitudinem, cui praescribitur dirigere ad bonum commune; tali autem modo non dirigeret, si aliquid factu difficile praeciperet, siquidem id potius vergeret in detrimentum boni communis, essetque subditis in laqueum, cum vix a paucissimis observaretur, ob difficultatem rei praecptae, et humanam fragilitatem. Quare id maxime cavere debent Principes et praelati ne multitudine legum, et difficultate subditos opprimant et obruant. Unde merito dixit Seneca Epist. 94. Legem brevem esse oporttet, quo facilius ab imperitis teneatur, vel ut emissa divinitus vox sit: iubeat, non disputet. Hinc S. Augustinus Epistola 119. quae est ad Ianuarium de variis ritibus Ecclesiasticis, ubi diversa Ecclesiae praecpta commemorasset, ait cap. 19:

Omnia itaque talia, quae neque sanctarum Scripturarum auctoritatibus continentur, nec in conciliis Episcoporum statuta inveniuntur, nec consuetudine universae Ecclesiae roborata sunt, sed diversorum locorum diversis moribus innumerabiliter variantur, ita ut vix aut omnino numquam inveniri possint causae, quas in eis instituendis homines secuti sunt; ubi facultas tribuitur, sine ulla dubitatione resecanda existimo. Quamvis enim neque hoc inveniri possit, quomodo contra fidem sint, ipsam tamen religionem, quam paucissimis, et manifestissimis celebrationum sacramentis misericordia Dei esse liberam voluit, servilibus oneribus premunt ut tolerabilior sit conditio Iudaeorum, qui etiamsi tempus libertatis non agnoverint, legalibus tamen sarcinis, non humanis presumptionibus subiiciuntur. Sed Ecclesia Dei inter multam paleam, multaque zizania constituta multa tolerat, et tamen quae sunt contra fidem, vel bonam vitam non approbat, nec facit.

Tertia conditio est ut lex humana feratur secundum consuetudinem patriae: siquidem iuxta regionum, et gentium varietatem variae sunt etiam consuetudines; proindeque variari debent leges. Additur quod loco, et tempore congruere debeant. Inde factum est, quod tanta sit legum variatio; quae enim uno tempore congruebant, altero videntur infestae. Sequitur quod debeat esse necessaria, et utilis: necessaria, inquam, ad malorum proscriptionem: si enim in republica omnia recte constent, omnino supervacanea est lex. Utilis autem, nam si nullam communi bono utilitatem afferat, omnino ut frustranea et inanis est ableganda. Additur quod lex debeat esse manifesta: unde Iustinianus lib. De legibus: Leges, inquit, sacratissimae ab omnibus intelligi debent, ut universi praescripto earum manifestius intellecto prohibita declinent, et faciant praescripta. Caetera adduntur ut exinde constet qualiter leges omnes cedere debeant in bonum commune, ut in prima Disp. dictum est.