Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Tria maxime veniunt huc in Quaestione resolvenda: Primum, an lex aeterna sit omnino invariabilis et immutabilis. Secundum, an revera sit fons et origo omnium aliarum legum, tam naturalis quam positivarum. Tertium, an unica sit vel multiplex.

NOTANDUM 1. Ex nostro Alensi, loco laudato memb. 2. legem aeternam a nulla prorsus creatura, sed a solo Deo comprehensive cognosci posse: cum enim haec nihil aliud sit quam prima veritas incommutabilis seu Deus ipse, certum est quod sicut solus Deus se ipsum comprehendere cognoscit, ita solus legem aeternam comprehendere potest, et nosse infinitam illius praecellentiam, omnesque ipsius dotes. Quocirca S. August. lib. 3. conf. c. 3. ait: Ignorabam, et non noveram iustitiam veram interiorem ex iustissima lege Dei omnipotentis, qua formarentur regionum mores, cum ipsa ubique esset. Hinc lib. De vera relig. c. 31. ait: Est lex secundum quam Deus iudicat omnia, de qua nullus iudicare potest. Nihilominus haec aeterna Dei lex cognosci potest a creaturis, non solum intuitive a Beatis, sed etiam discursive a Viatoribus, videlicet in effectibus, qui aliquam referunt illius similitudinem, et irradiationem seu participationem, maiorem vel minorem: tum quia omnis cognitio veritatis est quaedam irradiatio legis aeternae: nulla autem est a creaturis intellectualibus, quae veritatem non cognoscit, subindeque nulla est quae aliquam aeternae legis notitiam non habeat: tum quia omnes creaturae rationales impressam habent legem naturalem, quae nihil aliud est quam quaedam participatio et scintilla legis aeternae: tum denique, quia nulla est creatura rationis compos, quae non possit ex ordinatissima huius Universi administratione iudicare res omnes ita stabiliter, et invariate consistere per divinam, et supremam divini Administratoris gubernationem. Hinc S. Augustinus lib. De vera relig. cap. 30. ait: Aeternae legis ratio nobis impressa est: ea enim est qua iustum est ut omnia sint ordinatissima. Licet ergo aeternam illam legem comprehendere non possimus, nihilominus ipsam per varios suos effectus possumus cognoscere, sicut aliquis non videns Solem in sua substantia, ipsum per irradiationem, et diffusum lumen deprehendit.

NOTANDUM 2. Duplicem legis aeternae causalitatem erga caeteras leges posse distingui: alia enim est in genere causae efficientis, quatenus videlicet Deus concurrendo cum intellectuali natura per rationis lumen, quod proximum censetur legis creatae principium, et applicando intellectum Principis ad iudicium praeceptivum, dicitur esse causa universalis omnium legum. Cum enim in omnibus moventibus ordinatis virtus secundi moventis derivetur a primo movente, cumque Deus sit causa universalis influens esse in omnes effectus, hine per legem aeternam, quae est in ipso suprema ratio gubernationis et administrationis, censetur ad aliarum legum constitutionem concurrere: ipsa namque lex aeterna est veluti causa quaedam universalis vim influens in omnes leges. Altera vero causalitas pertinet ad genus causae exemplaris, quia omnis lex creata eatenus censeri potest habere vim dirigendi et regulandi actus humanos, quatenus conformatur legi aeternae, ut supremo ac perfectissimo suo exemplari in regulando.

NOTANDUM 3. In qualibet lege distingui posse triplicem statum. Primum quidem quem habet in interna dispositione Legislatoris, quatenus in eius mente iam illa lex censetur esse descripta, et eius absoluto decreto ac firma voluntate stabilita. Secundus vero status est quem habet lex exterius constituta et proposita subditis a quibus est implenda. Tertium denique respectu rerum, quae per eam legem praecipiuntur. Priori modo spectata aeterna lex est internus Dei actus, quo nempe decernit ab aeterno, quae a creaturis implenda sint in tempore: posterioribus autem modis censetur esse quid externum. Quonam autem ex illis modis censeatur invariabilis, et multiplicabilis, hic erit determinandum.

Conclusio prima. — LEX AETERNA RESPECTIVE AD LEGISLATOREM, EST IMMUTABILIS: MUTABILIS AUTEM PER RESPECTUM AD SUBIECTUM CUI IMPERAT, ET AD MATERIAM CIRCA QUAM VERSATUR. Haec Conclusio tres partes complectitur, quas tradit et confirmat S. Augustinus. Primam quidem lib. 3. Confessionum, c. 7. ubi ait: Ignorabam iustitiam veram interiorem non ex consuetudine iudicantem, sed ex lege rectissima Dei omnipotentis, qua formarentur mores regionum, et dierum pro regionibus, et diebus; cum ipsa ubique ac semper esset, non alibi alia nec alias aliter. Quod autem est tale, inquit Alensis membro 5, est simpliciter immutabile: ergo lex aeterna est simpliciter immutabilis. Confirmat idipsum idem S. Augustinus, libro De vera religione, ubi sermonem faciens de ea lege aeterna, ait: Quis dubitat istam legem intervallis locorum, et temporum, nec maiorem esse, nec minorem, cum potentia superet omnia? Haec est lex omnium artium, cum sit omnino immutabilis. Tres autem Conclusio-nis partes simul explicat et probat lib. 1. De libero arbitrio, cap. 6. ubi ait: Lex illa, quae summa ratio nominatur, cui semper obtemperandum est: per quam mali miseram, boni bonam vitam merentur: per quam denique illa, quam temporalem vocandam diximus, recte fertur, recteque mutatur: potest nec cuipiam intelligenti non incommutabilis aeternaque videri. Quasi diceret: Lex aeterna, qua est summa ratio rerum agendarum a Deo, est omnino immutabilis secundum se: licet effectus eius sint mutabiles, quia sunt temporales.

Probatur pariter Conclusio ratione theologica: Omnis actus internus divini intellectus, et divinae voluntatis, est omnino invariabilis secundum se: variabilis autem penes diversa obiecta intrinseca ad quae terminatur: sed ipsa aeterna Dei lex est actus tum intellectus tum voluntatis: siquidem est summa ratio, absolutumque Dei decretum quo Deus ab aeterno statuit, et ordinavit, quae a creaturis in tempore sunt implenda etc. Maior constat ex iis quae diximus de immutabilitate divinae voluntatis. Minor pariter patet ex supradictis.

Dices 1. Omnis lex praecipiens contraria est mutabilis: variatur enim lex iuxta mutationem praeceptorum: sed lex aeterna contraria praecipit, ut indicat S. Augustinus in libris Confessionum dicens: Domine, si modo imperas quod aliquando instasti, quis dubitat hoc esse faciendum? —

Distinguit maiorem Alensis: Omnis lex praecipiens contraria secundum rationes contrarias, est mutabilis, concedo: secus, negat. Similiter distincta minore, negat consequentiam: lex enim aeterna numquam diversa praecipit, secundum rationes contrarias, sed secundum rationem unam, et immutabilem, nempe secundum id quod iudicat congruere sapienti rerum ordinationi iuxta temporum varietatem. Unde tota mutatio in res ipsas temporales, non autem in legem aeternam est refundenda. Sicut enim, inquit Alensis, ars medicinae cum eadem maneat, nec ullo pacto mutetur, mutat tamen praecepta languentibus, quia mutabilis est nostra valetudo, ita divina Providentia, cum sit omnino incommutabilis, mutabili tamen creaturae varietati subvenit pro diversitate morborum: aliis alia iubet aut vetat: unde varietas est in effectu temporali.

Dices 2. Omnis sententia quae fertur sub conditione, et non absolute, mutabilis est, et maxime illa quae dependet cum hoc a libero arbitrio: sed sententia legis aeternae fertur sub conditione, et non absolute, et maxime dependet a libero arbitrio: ergo sententia legis aeternae est mutabilis: subindeque etiam illa lex est mutabilis. Minor patet: quoniam lex aeterna nusquam iudicavit nec dixit absolute: iste damnabitur; sed semper sub conditione hac: si fuerit malus finaliter: similiter non dixit absolute: iste salvabitur; sed sub haec conditione: si fuerit finaliter bonus: sed haec utraque conditio bonitatis, aut malitiae finalis pendet a libero arbitrio, subindeque sententia aeternae legis ab ea bonitate et malitia finali pendens est mutabilis. —

Respondeo cum Alensi distinguendo maiorem: illa sententia mutabilis est secundum actum quo fertur, et subiectum in quod fertur, concedo: secundum rationem qua fertur, nego. Et similiter distincta minore, neganda est consequentia. Verum quidem est quod licet contingens sit hunc finaliter in malitia vel bonitate finali permansurum, tamen non est contingens quod si permaneat in malitia finali punietur; nec pariter contingens est quod si perseveret finaliter in bonitate, et statu gratiae, praemiabitur. Nam, inquit Alensis, aeterna Dei lex, et ratio quae dicit quod si permaneas in malo finaliter, punieris; et si permaneas in bono finali, praemiaberis: haec, inquam, ratio omnino immutabilis est, et absoluta: nec dependet ullatenus a libero arbitrio hominis in gratia vel peccato perseverantis: sicut ab alterutra perseverantia dependet poenae irrogatio vel praemii donatio. Aliter hanc distinctionem explicat Alensis dicendo legem aeternam esse mutabilem secundum sententiam, non autem secundum consilium, iuxta illud S. Greg. Deus non mutat consilium, sed sententiam:

Consilium autem, inquit, est ratio divina secundum quam Deus diiudicat, et disponit omnia: sententia vero appellatur ipse temporalis effectus, qui sequitur ex consilio et ordinatione Dei. Si ergo, inquit, loquamur de lege secundum rationem consilii, ipsa immutabilis est; si secundum rationem sententiae, sic est mutabilis, quia ipse temporalis effectus sequens ex ipsa mutatur quotidie; sed ipsa ratio secundum quam iudicat, et disponit, et ex qua effectus derivatur, manet immutabilis. Itaque secundum primum modum lex aeterna dicitur, nempe quatenus accipitur pro consilio vel ratione; sed secundum quod accipitur secundum sententiam, non dicitur aeterna, sed temporalis.

Conclusio secunda. — OMNES LEGES IUSTAE ET PROPRIE DICTAE AB AETERNA LEGE DERIVANTUR.

Probatur 1. Ex Scriptura sacra, nam Proverb. 8. divina Sapientia testatur: Per me Reges regnant, et legum Conditores iusta decernunt. Hinc Ioannis 19. Christus Pilatum alloquens aiebat: Non haberes potestatem adversum me ullam, nisi tibi datum esset desuper. Quapropter Apostolus Rom. 13. merito affirmat quod non est potestas nisi a Deo: et qui potestati resistit, Dei ordinationi resistit. Quod adeo verum est, ut etiam ipsa Tyrannorum potestas derivetur ab ipso Deo, qui eis regnum et principatum tribuit, propter vindicanda populi peccata: quamvis enim iniqua sint illorum iudicia, iustum tamen est populi peccata puniri per iniqua iudicia: haec autem ratio iustae vindictae ab aeterna lege derivatur.

Quam utique veritatem luculenter explicat S. August. lib. 1. De libero arbitrio, c. 6. ubi scribit: In lege temporali nihil iustum atque legitimum, quod non ex hac aeterna sibi homines derivaverint. Et lib. 5. De Civit. Dei, cap. 21. Non tribuamus, inquit, dandi regni imperiique potestatem nisi Deo vero, qui dat felicitatem regni caelorum piis: regnum vero terrenum, et piis, et impis, sicut ei placet cui nihil iniuste placet. Et paulo infra: Qui dedit Mario, ipse Caio Caesari: qui Augusto, ipse et Neroni; qui Vespasianis, vel patri, vel filio, suavissimis imperatoribus, ipse et Diocletiano crudelissimo: et ne per singulos ire necesse sit, qui Constantino Christiano, ipse et Apostatae Iuliano.

Probatur 2. Conclusio inductione tacta per omnes leges; siquidem lex ipsa naturalis ab ipsa lege aeterna derivatur: omnis namque bonitas est universaliter a bonitate aeterna; subindeque lex naturalis, quae quod bonum est nobis instillat, est ab ipsa aeterna lege, estque eius participatio quaedam mentibus nostris indita atque impressa, iuxta illud Psal. 4. Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine. Lex divina positiva est etiam illius aeternae legis derivatio quaedam, quippe cum Deus nihil homini praescribat in tempore, cuius ab aeterno non habuerit in seipso rationem. Denique omnes leges humanae, quae vel per discursum humanum, vel ex lumine et ratione naturali, vel ex ratione revelata colliguntur et statuuntur, etiam ab ipsa aeterna Dei lege deducuntur: cum enim lex naturalis, et divina, ex quibus humanae leges inferuntur, ab ipsa Dei aeterna lege originem ducant, pari ratione ab ipsa deductae censeri debent omnes illae humanae leges. Unde S. August. lib. 1. De libero arbitrio, c. 5. In temporali lege nihil est iustum atque legitimum, quod non ex aeterna homines sibi derivaverint. Quod utique firmatur iuxta illud Iacobi 1. Omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est descendens a patre luminum, apud quem nec est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio.

Dices. Illae leges ab aeterna Dei lege non possunt derivari, quae ipsi opponuntur, et contraria statuunt: sed humanae leges interdum sunt huiusmodi: lex enim humana impunitum relinquit, quod iustum est puniri; nam inquit S. August. mox laudatus lib. 1. De libero arbitrio, cap. 5. ex illa quae regendis civitatibus fertur, multa concedit, atque impunita relinquit, quae per divinam Providentiam vindicantur: ergo aliquae leges humanae aeternae Dei legi non concordant. Insuper, lex humana liberos et exemptos a pena iudicat, quos ipsa aeterna Dei lex cruciatibus addicit, ut ibidem confirmat S. August. exemplo illorum, qui occidunt ne occidantur, vel ne res temporales amittant. Quomodo enim, inquit, apud eam, scilicet legem aeternam, sunt isti peccato liberi, qui pro his rebus, quas contemni oportet humana caede sunt? Denique lex humana concedit aliqua mala fieri, necnon affectu libidinis, et inordinatae voluntatis, quae utique lex aeterna Dei vetat, puta hominem occidere pro facultatibus servandis: unde S. August. ibidem: Quomodo possum arbitrari istos carere libidine, qui pro his rebus digladiantur, quas possunt incolumes amittere? aut si non possunt, quid opus est pro his rebus usque ad hominis necem progredi? Cum ergo humanae leges plerumque aeternae Dei legi adversentur, non videntur ab ipsa derivari. —

Distinguo maiorem: leges humanae non derivantur ab aeterna Dei lege, quae ipsi contrariae adversantur positive, et secundum rationem iniustitiae, et perfecta contrarietate, concedo: quae solum adversantur negative, et ratione minus perfectae conformationis, nego. Et similiter distinguenda est minorem. Unde ad auctoritates S. August. dicendum est, primo quidem, quod lex temporalis ea solum punire debeat, quae contrariantur suo fini, qui est conciliatio pacis inter homines: unde ipsa non assumit vindicanda mala, quae turbant pacem hominis cum Deo; haec enim relinquit aeternae legi Dei vindicanda, quod utique explicat idem August. ibidem dicens: Videtur mihi legem istam, quae populo Romano scribitur, recte permittere, et per divinam Providentiam vindicari; ea enim vindicanda sibi assumit, quae satis sint conciliandae paci hominibus imperitis. Similiter, licet lex temporalis eos a poena eximat, quos aeterna cruciatibus adiudicat, invicem tamen pugnare non videntur; lex enim humana eatenus punit mala quae suo fini, nempe paci conciliandae inter homines, adversari deprehendit; lex autem aeterna cum non solum respiciat pacem conciliandam inter homines, sed etiam in ipso Deo, inde fit quod eos interdum reos censeat, quos humana lex absolvit: unde ibidem S. Augustinus ait: Immo et probo istam, scilicet legem temporalem, quamvis incultam, minusque perfectam: videtur prima multa relinquere impunita, quae tamen per divinam Providentiam vindicantur, et recte. Denique ad tertium reponit ipso met August. quia nusquam temporalis lex iubet aliquid fieri ex libidine, nam ex hypothesi quando aliquis vim ei repellit, aut id iuste facit, et ordinate, puta causa civium tuendorum, sicut miles vel iudex, qui est minister legis: aut inordinate praestat. Si primum, obtemperare debet legi sine libidine quae id praecipit. Si secundum, non id lex praecipit, sed relinquit in eius potestate: liberum enim est ei hominem occidere pro his rebus quas invitus potest amittere.

Dices 2. Si omnes leges humanae derivarentur a lege aeterna, non essent inter se contrariae: constat autem quod leges humanae, etiam iustae, sunt interdum etiam contrariae: ergo etc. —

Nego sequelam; nam ideo contrariae sunt, quia lex aeterna talem inter eas contrarietatem postulat: cum enim lex aeterna sit ordinatissima, exigit iuxta varias circumstantias, quae in subditis occurrunt, ut mutatio fiat in lege: alias inordinatio esset si iisdem legibus dirigerentur qui varie sunt affecti. Unde S. August. lib. De vera religione cap. 17. Sicut ars Medica cum eadem maneat, neque ullo pacto ipsa mutetur, mutat tamen praecepta languentibus, quia mutabilis est nostra valetudo, ita divina Providentia cum sit ipsa incommutabilis mutabilitati creaturae variae subvenit, et pro diversitate membrorum aliis alia iubet, aut vetat.

Dices 3. Leges humanae non derivantur ab aeterna, neque tamquam conclusiones, quia non necessario sequitur lex humana ex principiis aeternae legis; neque tamquam determinationes eiusdem legis aeternae, quia homines legum conditores ignorant quid fuerit ab aeterno ordinatum circa leges quas statuunt: ergo etc. —

Respondeo, humanas leges ab aeterna lege derivari mediante lege naturali, a qua procedunt, vel per modum conclusionis ex principiis, sicut v. g. non est occidendum, colligitur conclusio ex eo praecepto naturali, faciendum non est malum: aliquae vero derivantur per modum determinationis, sicut lex naturae v. g. quod qui peccavit puniri debet: sed quod puniendus sit tali vel tali poena, hoc determinatur a lege humana. Quae sunt primi modi, vigorem habent non solum a lege humana, sed etiam a lege naturali: quae vero secundo modo statuuntur, ex sola lege humana vim obtinent: unde licet qui legem condit ignoret quid fuerit ab aeterno ordinatum circa legem quam statuit; tamen non ignorat legem naturalem quae est primaria aeternae legis derivatio, et per praesentiam iudicat quid in illis circumstantiis statuendum sit conformiter ad legem naturae.

Dices 4. Si leges humanae derivantur ab aeterna, obligarent ad sui observantiam iure divino: sed falsum consequens: ergo et antecedens. —

Nego sequelam maioris, quia non obligant iure divino nisi ea quae sunt a Deo tamquam a Legislatore immediate; tales autem non sunt leges humanae, quae solum mediante hominum prudentia de lege naturali ab aeterna lege derivantur.

Dices 5. Concupiscentia, quam legem carnis, seu fomitis appellat

Apostolus, est vera lex: sed illa lex quae derivatur a lege aeterna: ergo etc. Patet maior ex illo Apostoli ad Romanos 7. Video aliam legem in membris meis captivantem me in lege peccati: Unde Glossa: lex peccati recte dicitur lex; quia legitime tactum est, ut qui non obedivit suo superiori, ei non serviat suum inferius, scilicet caro. Minor pariter est evidens, illa enim lex fomitis est mala, nam ut ait Glossa super haec verba Pauli ad Romanos 8. Lex Spiritus vitae in Christo Iesu liberavit me, duae leges bonae sunt: lex Spiritus quae peccatum tollit: lex Mosis qua peccatum ostendit: lex peccati mala quae reos facit: quod autem per se malum est non potest ab aeterna Dei lege derivari: unde Apostolus ad Romanos 8. Prudentia carnis legi Divinae non potest esse subiecta. —

Respondet Alensis, n. 6. a. 2. fomitem in nobis esse poenam irrogatam propter peccatum Adae: sed, inquit, est duplex poena, scilicet foeditatis, et passibilitatis. In quantum fomes est poena foeditatis, sic non est a Deo, quia actus suus est deformis: quia actus foederationis non potest esse a Deo, ut a principio, sed a diabolo. Secundum vero quod ipsa est poena passibilitatis et afflictionis, eo scilicet, quod affligit animam, sic ipsa est a Deo: afflictio enim ista temporalis est, et ad bonum, ut homo coactus redeat, et convertatur ad Deum: ex hoc enim, quod anima videt se ita deiectam, et tantae vilitati et corruptioni subiectam, citius convertitur ad Deum. Et sic fomes in quantum est poena passibilitatis, a Deo est, et ordinat ad Deum: est enim a divina iustitia. Lex ergo fomitis uno modo potest appellari lex passibilitatis: alio modo lex foeditatis. Primo modo est ut affligens: et hoc modo appellat eam Apostolus legem membrorum. Hoc modo ipsa est, et derivatur ab aeterna lege: ipsa enim dicitur lex passibilitatis, idest, secundum quod homo per eam habet legem, ut affligatur ex illa, et convertatur ad Deum: hoc enim modo respicit ordinem divinae Iustitiae. Secundum autem quod lex fomitis dicitur lex foeditatis, sic ipsa appellatur ab Apostolo Lex peccati: et sic lex ista non est a lege aeterna, sed a diabolo, vel peccato, quia lex ista mala est.

Conclusio tertia. — LEX AETERNA SECUNDUM SE SPECTATA EST UNICA: SECUNDUM VERO DIVERSAM CONNOTATIONEM AD RES EXTERVAS QUAE IPSI SUBIICIUNTUR, CENSERI POTEST MULTIPLEX.

Haec est Alensis memb. 6.

Primam partem probat, primo quidem auctoritate S. Augustini dicentis lib. Conf. Sicut ars Medicinae una est, et tamen habet differentiam praeceptorum, ita lex aeterna ad leges temporales, sicut ars medicinae ad sua praecepta. Censet ergo S. Augustinus, quod lex aeterna secundum se spectata sit unica, nec pluralitatem admittat.

Probat secundo: Si aeterna Dei lex sit censenda multiplex, maxime propter diversitatem respectuum quos dicit ad res subiectas: sed ita non est: pluralitas namque in divinis non admittitur propter diversitatem respectuum ad extra; alias cum nomen hoc Creator v. g. plures involvat respectus ad res creatas, sequeretur quod dici possent plures Creatores, quod utique est absurdum: ergo similiter diversitas respectuum legis aeternae ad temporales leges, necnon ad res temporales quae sibi subiiciuntur, non inducit diversitatem in ipsa lege aeterna.

Addit tamen Alensis, legem aeternam considerari posse vel ut est ars, et causa exemplaris legum temporalium, vel ut est ratio singulas res in ordine debito constituens, et ad finem specialem sibi congruum perdurens, iuxta dignitatem, et utilitatem sibi peculiarem. Unde fit quod lex aeterna spectata ut est ars aeterna boni et veri, dicitur esse unica: similiter ut est ratio ordinans res ad finem divinum, et ultimum, est pariter unica, quia nempe est una sola ratio qua Deus res cunctas a se conditas propter seipsum etiam ad sui gloriam ordinat et disponit: ut vero res spectant fines sibi peculiares, possunt dici plures in Deo rationes particulares per respectum ad diversa connotata, quia nempe res diversimode ordinantur invicem ratione suae dignitatis et utilitatis.

QUAERES: An ipsa Lex aeterna divinae Essentiae, vel alicui Personae approprietur?

RESPONDET idem Alensis membr. 4. Legem aeternam essentiae divinae immediate esse tribuendam: siquidem est absoluta Dei perfectio tribus divinis Personis communis. Ipsis tamen adorandis Personis potest appropriari diversimode: quoniam enim ad legem quamlibet tria concurrunt, scilicet auctoritas, veritas, et bonitas, quae concurrunt ad hoc quod sit lex, scilicet principium legis, forma legis, et finis: nam ratione principii ei debetur auctoritas, quia non potest esse principium legis, nisi qui auctoritatem habet: ratione vero formae debetur ei veritas, quia lex numquam fertur sine vera ratione: item ratione finis debetur ei bonitas, quia lex non est nisi ad bonum: unde dicitur lex sanctio sancta, iubens honestum, prohibensque contrarium. Si ergo respiciamus in lege aeterna auctoritatem, dicitur in Deo secundum rationem vel intentionem potestatis; et sic appropriatur personae Patris. Si autem respiciamus veritatem, secundum rationem formalem, sic appropriatur Sapientiae, et ita convenit personae Filii. Respiciendo autem bonitatem, quae debetur ratione finis, sic appropriatur Spiritui sancto. — Ex iis patet qualiter legis effectus, et actus, nempe imperare, vetare, consulere, et permittere, punire, et praemiari conveniant aeternae legi; nam actus imperandi et vetandi ipsi conveniunt ratione auctoritatis; isti autem duo actus consulendi et permittendi ipsi tribuuntur ratione veritatis; isti autem duo actus puniendi et praemiandi ad eam spectant ratione bonitatis. Sciendum enim est quod in lege inveniri debet ratio potentiae ut praecipiat vel prohibeat: item ratio veritatis vel sapientiae, ut possit permittere vel consulere; denique ratio bonitatis, ut puniat malefacta, et compenset benefacta, hoc enim ad bonitatem pertinet; et sic secundum diversas rationes lex comprehendit potentiam, sapientiam, et bonitatem. Insuper, praedicti actus legis distribui possunt iuxta diversas animi vires et facultates, nam consulere et permittere respiciunt rationalem, sunt enim actus legis ratione veritatis et sapientiae, et hoc pertinet ad rationalem: imperare autem et vetare pertinent ad irascibilem; sed punire, et praemium tribuere pertinent ad concupiscibilem; et sic apparet qualiter aeterna lex secundum diversas intentiones, et diversos actus tribus adorandis Personis approprietur.