Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Praesentem Quaestionem moveri maxime de triplici entium ordine; nempe divino, rationali, et irrationali. Tres enim sunt ordines seu genera actuum, de quibus dubitari potest an per aeternam Dei legem mensurentur. Primum quidem supremum genus est aliquorum internorum ipsiusmet Dei. Secundum, et infimum genus est actionum inferiorum agentium naturalium, et ratione carentium. Tertium denique est actuum liberorum creaturarum intellectualium. Sciendum insuper, quod actus Dei distingui possunt triplicis generis; nam alii dicuntur naturales et necessarii: puta generatio Verbi, processio Spiritus sancti; alii morales liberi, puta amor Dei quo creaturas diligit; alii denique vocari possunt Artificiosi, quatenus nempe sese extendunt ad creaturas producendas et regendas. Quaeritur autem an hi omnes actus divini aeternae Legi subiiciantur.

NOTANDUM 2. Certum esse, et extra controversiam, actus naturales divini intellectus, divinaeque voluntatis quatenus spectantur ad intra, ab ipsa aeterna Dei lege non pendere, quia sunt omnino necessarii, nec procedunt ex directione, aut motione quae procedat per dictamen rationis; subindeque nulli legi possunt subiici; quia lex non est de rebus per se, et ab intrinseco necessariis, quae non indigent regula, sed tantum spectat ad eos actus, qui omnino liberi sunt, et possunt dirigi ac ordinari. Hine generatio aeterna Filii Dei, et productio Spiritus sancti nullatenus cadunt sub lege, quia sunt actus omnino naturales et necessarii. Quapropter restaret inquirendum an actus liberi qui in Deo sunt, qui prout sunt liberi, morales appellantur: quatenus vero sunt operaturi ad extra dicuntur artificiosi, an, inquam, illi actus aeternae Dei legi aliquatenus subiiciantur, et per illam dirigantur.

NOTANDUM 3. Legem aeternam dupliciter cogitari posse esse mensuram, seu regulam actuum liberorum Dei: primo quidem quatenus illi actus morales, et honesti sunt: secundo vero prout ordinantur ad aliquid producendum, vel dirigendum. Priori modo spectati divini actus liberi, certum est quod regulantur per divinam rationem: quia Deus semper secundum rationem operatur: non quidem secundum rationem alienam: ergo secundum propriam; subindeque mensura rectitudinis liberorum actuum voluntatis divinae est iudicium divini intellectus, quod ordine operationis ipsam divinae voluntatis operationem antecedit. Id etiam constat declaratione, et exemplo, etenim si Deus loquitur, verum dicit, quia iudicat mendacium esse malum: si promittit, implet, quia iudicat fidelitatem esse honestam et consentaneam naturae suae. Posteriori modo spectati divini actus liberi cogitari possunt habere legem, quatenus Deus ut opifex rerum sibi modum certum operandi censetur praescribere secundum quem opera sua facit, et ordinat, cum posset ea aliter facere, et ordinare. An autem alterutro an utroque modo Deus revera sibi legem praescribat, hic est determinandum.

Conclusio prima. — DIVINA VOLUNTAS IN OPERANDO LIBERE ET HONESTE LEGI NON SUBIICITUR.

Haec est Alensis memb. 8. art. 5. cui subscribunt S. Thomas 1. 2. q. 91. a. 1. ad primum, et Recentiores cum Suarez lib. 2. cap. 2.

Probat hanc veritatem Alensis: Primo quidem auctoritate S. Aug. dicentis in libro 83. qq. Qui quaerit consortium voluntatis divinae, quaerit maius voluntatis divinae: sed si divina voluntas alicui legi subiiceretur, aliquam haberet causam sui directivam: subinde haberet aliquid maius: hoc autem est impossibile; adeoque etiam repugnat divinam ipsam voluntatem alicui legi subiici. Denique, lex aeterna non potest sibi subiici: sed ipsa divina voluntas est lex aeterna: nam inquit S. Augustinus: Tantum differt in ratione intelligendi cum dicitur lex, et cum dicitur voluntas: quia dicitur voluntas respectu boni, in quantum acceptat quod bonum est; eadem voluntas dicitur lex, in quantum ordinat quod bonum est. Denique, hoc ipsum confirmat S. Anselmus lib. 1. Cur Deus homo, cap. 12. dicens: cum Deus liber sit, nulli legi, nulliusque iudicio subiacet; ut nihil decens, nihil rectum sit, nisi quod vult, et ideo quod vult, iustum, et conveniens est; id autem quod est iniustum et indecens non cadere in eius voluntatem; non propter aliquam legem, sed quia non pertinet ad eius libertatem.

Probat similiter ratione: si divina voluntas alicui legi subiiceretur, illa esset vel positiva, vel naturalis: sed neutrum dici potest. Non quidem primum, quia lex positiva illa est, quae ponitur per liberam voluntatem alicuius potentis praecipere, et suo praecepto, seu voluntate obligare eum cui lex imponitur: sed Deus non habet superiorem, neque seipsum per modum praecepti, et legis obligare potest, quia non est sibi superior: ergo nullo modo est capax legis positivae. Non etiam secundum; licet enim in intellectu divino praecedant iudicia, et dictamina practica, quibus Deus iudicat quid suam bonitatem, misericordiam, iustitiam, aut sapientiam deceat, puta non esse mentiendum, vindicanda esse peccata, promissa esse implenda, etc.: ipsa tamen non possunt habere rationem legis respectu divinae voluntatis, tum quia non proponunt praeceptum aliquod nec voluntatem alicuius intimant; sed tantum ostendunt indicando quid rei natura habeat: lex autem est praeceptum, et inclinatio voluntatis alicuius superioris legislatoris: tum quia illa Dei iudicia practica non fiunt per modum imperantis, sed solum dirigentis: adeoque non possunt habere rationem legis.

Conclusio secunda. — AETERNA DEI LEGI SUBIACIUNTUR OMNIA ENTIA IRRATIONALIA.

Patet Conclusio, Primo, quidem auctoritate Scripturae sacrae: illis videlicet omnibus locis quibus Deus dicitur elementis caelestibus, et aliis rebus ratione expertibus legem praescripsisse. Sic Proverb. 8. Quando circumdabat mari terminum suum, et legem ponebat aquis ne transirent fines suos. Quod utique luculenter Iob declaravit c. 38. ubi verba Dei referens ait: Dixi: Usque huc venies, et non procedes amplius, et ibi confringens tumentes fluctus tuos. Sic pariter Psal. 44. Ignis, grando, nix, glacies, spiritus procellarum, quae faciunt verbum eius. Idipsum constat Matth. 6. Luc. 12. et 1. Cor. 15.

Probatur 2. auctoritate S. August. lib. 5. De Civit. Dei, cap. 11. ubi de Deo scribit: *A quo est omnis motus, omnis species, omnis ordo, quo et mensura, numerus, pondus; a quo est quidquid naturaliter est cuiuscumque generis, et cuiuscumque conditionis est: a quo sunt semina formarum, formae seminum, motus seminum, atque formarum: quibus iudicat omnes prorsus creaturas, etiam rationis expertes, non solum a Deo tamquam a supremo omnium Opifice derivari, sed etiam ab eo dirigi, et administrari tamquam ab aeterno rerum Administratore, et Moderatore. Eandem veritatem explicat libro De libero arbitrio, c. 5. et 6. ubi ait: Legem aeternam esse rationem in mente Dei existentem, qua res omnes per consentanea media in suos fines diriguntur. Et lib. 83. qu. 3. circa finem ait: Lex incommutabilis omnia mutabilia pulcherrima moderatur gubernatione.

Probatur pariter haec veritas ratione: Illa aeternae Dei legi subiiciuntur, a quo habent principium agendi, et regulantur ad suos fines: atqui Deus ab aeterno sanxit, destinavitque singulis creaturis tale principium sibi peculiare, quo et virtutem suam possunt exercere ad finem, ut in fines congruos perveniant: ergo etc. Insuper, sicut nostra voluntas membris nostris corporis imperat, et suo imperio illis imponit non solum necessitatem onerandi, sed etiam illa dirigit, et ordinat ad onerationes suis facultatibus convenientes: ita et divina voluntas rebus omnibus creatis imperat, et illis imponit necessitatem, et regulam agendi: iuxta divinum suum praescriptum. Quod utique Iob declaravit dum scripsit creatura Deo obedire in diem belli: necnon et Sapiens cap. 5. dum affirmat quod pro Dei gloria pugnabit orbis terrarum contra insensatos.

Dices 1. Illae divinae legi tantum possunt subiici, quibus lex significari potest, et promulgari: sed creaturis ratione destitutis nulla lex promulgari potest, nec significari: ergo etc. —

Distinguo minorem: lex non potest significari nec promulgari creaturis irrationalibus, promulgatione proprie dicta, qua scilicet legislatoris mentem exprimat, eamque subditis notificet, quatenus superioris voluntatem intelligentes eam executioni mandent, concedo: promulgatione improprie dicta, videlicet per quamdam impressionem virtutis, quae sit principium agendi iuxta voluntatem rerum administratoris, nego. Sicut enim se habet promulgatio legis quantum ad homines, quia per legis promulgationem ipsis imprimitur quoddam directivum humanorum actuum, ita impressio activi principii se habet ad res naturales, quae ratione suae dependentiae a Deo omnium moderatore et opifice ad eius nutum operantur.

Dices 2. Creaturae irrationales non sunt capaces praecepti: ergo nec legis: subindeque non possunt aeternae Dei legi subiici. —

Distinguo antecedens: non sunt capaces praecepti moralis, quod est regula operationum moralium creaturae rationalis, concedo: non sunt capaces praecepti naturalis, quod fit per impressionem principii motivi in ordine ad finem obtinendum, nego: Deus enim creaturis omnibus agendi necessitatem et regulam praescribit, pro cuiusque captu, iuxta illud Psal. 148. Praeseptum posuit, et non praeteribit.

Dices 3. Ea solum legi subiiciuntur, quae praemii, vel poenae capacia sunt propter legis observantiam, aut transgressionem: sed creaturae irrationales cum cognitionis et libertatis sint expertes, nec praemii, nec poenae dignae sunt: ergo etc. — Respondet Alensis noster memb. 8. art. 5. duplicem esse subiectionem legi aeternae: est, inquit, subiectio legi aeternae naturalis, et sine iudicio, et hoc modo irrationalia ipsi subiiciuntur prima subiectione; nam inquit S. Anselm. lib. 1. Cur Deus homo: Omnisque creatura cum sibi praeceptum ordine naturaliter, aut rationaliter servat, Deo obedire dicitur, maxime rationalis, cui datum est intelligere quid debeat.

Dices 1. Quod lege et ratione geritur, fortuitum, et casuale esse non potest: sed inter res rationis expertes plura sunt fortuita et a casu: ergo nulli legi censetur subiici. —

Distinguo minorem: multa sunt fortuita et a casu, si referantur ad causas particulares extra quarum ordinem fiunt, concedo; si referantur ad divinam ordinationem, et gubernationem, nego; siquidem respectu Dei cuncta prospicientis et ordinantis in pondere, numero, et mensura, nihil potest esse casuale, quamvis aliqua sint a casu, quatenus accidunt praeter ordinem causarum particularium.

Conclusio tertia. — TUM IUSTI QUAM MALI ET REPROBI DEI ORDINATIONI SUBSUNT: ILLI QUIDEM PERFECTA SUBIECTIONE: ILLI IMPERFECTA.

Probatur prima pars, nempe quod iusti perfecte aeternae Dei legi subiiciantur. Ut quis perfecte legi Dei subiiciatur, debet ipsam divinam legem participare duobus modis: Primo quidem per modum cognitionis: secundo, per interioris principii motivum: sed homo respectu bonarum actionum dirigitur et illuminatur, non tantum per cognitionem naturalem, sed etiam per cognitionem fidei et sapientiae, et supra inclinationem naturalem ad bonum superadditur ipsi interius motivum gratiae et virtutis: ergo perfecte legi aeternae Dei homo iustus subiicitur.

Probatur secunda pars, nempe quod etiam mali et reprobi divinae legi subiiciantur. Primo quidem auctoritate S. Augustin. lib. De catechizandis rudibus: Novit Deus ordinare deserentes se animas, et ex earum iusta miseria partes inferiores creaturae suae convenientissimis, et congruentissimis legibus admirandae dispensationis ornare: ergo censet animas reproborum, qui Deum deserunt, divino ordini subiici: sed ille divinus ordo est ipsa Dei aeterna lex, qua iustum est ut omnia sint ordinatissima: ergo etc. Hanc veritatem luculenter explicat S. Ansel. lib. 1. Cur Deus homo: Sicut ea, inquit, quae Caeli ambitu continentur, non esse sub Caelo, aut elongari a Caelo nullatenus possunt, nec fugere Caelum nisi appropinquando; ita licet nullus Angelus vel homo divinae voluntati subiacere velit, tamen eam fugere non valet, quod si vult fugere de voluntate praecipiente, fugit sub voluntate puniente. Idipsum eleganter explicat Boetius lib. 4. De Consol., prosa 6. cuncta, inquit, complectitur, ut si quis ab assignato ordine recesserit, in alium ordinem relabatur. Ipsa enim lex aeterna sicut circulus est: qui enim fugit unam partem, appropinquat alteri: et ita licet mali ab ea recesserint quantum ad praeceptionem, sunt tamen sub ea tamquam ad punitionem.

Dices 1. Ex Apost. 1. ad Timoth. 1. Iusto non est lex posita, sed iniustis et subditis: unde Glossa, posita, non imposita, ut supra illum sit, et ei dominetur, in illa enim potius est et cum ipsa, quia amicus iustitia est. —

Respondet Alensis art. 2. cap. 1. quod esse sub lege accipitur duobus modis; scilicet vel necessitate coactionis, vel voluntate obediendi: aliter enim filius est sub patre, et aliter servus, quia servus est sub patre necessitate timoris coactus, filius autem voluntate obediendi: unde distinguenda est consequentia: iusti non sunt sub lege necessitate et subiectione coactionis, concedo: subiectione voluntariae obedientiae, nego: nam inquit Glossa in Psal. 1. exponens illa verba, in lege Domini voluntas eius, aliud est in lege esse, aliud sub lege; qui in lege est, secundum legem agit: qui sub ea est, necessitate timore coactus; hoc autem modo iusti non sunt sub lege, sed primo modo.

Dices 2. Ex Apost. ad Rom. 8. Sapientia carnis inimica est Deo: legi enim Dei non est subiecta: sed mali, et reprobi dicuntur sapientia carnis: ergo aeternae legi non subiiciuntur. —

Distinguo maiorem: non subiicitur legi, ipsi voluntarie parendo ut per obedientiam praemia consequatur, concedo: non subiicitur legi necessitate vindictae, quatenus nimirum propter suam deordinationem, et pugnam cum aeterna Dei lege promeritum supplicium sibi conciliat, nego: nam, ut diximus, qui non subiiciuntur legi quantum ad praeceptionem, ipsi subiici debent quantum ad punitionem.