Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Certum esse leges praeceptivas, aut prohibitivas non obligare ad aliquid vitandum aut faciendum, nisi subditos rationis compotes: cum enim lex sit actus iurisdictionis et superioritatis, qui non potest exerceri, nisi erga subditum qui praeceptum agnoscere debet ut impleat; inde constat, quod obligare non possint leges prae- ceptivae, aut prohibitivae, nisi eos, qui legislatoris imperio subiacent, et illius mandatum nosse possunt, ut illud implere valeant. Unde quod quicumque legibus tenentur sint eius conditionis et status, ut nisi pa- reant, transgressio illis imputetur ad culpam: at qui non sunt capaces rationis nihil admittere possunt, quod imputetur ad culpam: siquidem taliter nihil imputatur, nisi fiat more humano, idest, intelligenter, et ratio- nabiliter: proindeque infantes, qui nondum ad rationis usum perve- nerunt, non tenentur legibus praeceptivis aut prohibitivis: unde pos- sunt uti iis cibis prohibitis, et ingredi claustra monialium, etc. Simi- liter Cathecumeni, et infideles nondum baptizati, non tenentur legibus praeceptivis, et prohibitivis Ecclesiae, quia non sunt illius subditi: quare non peccant contra praeceptum Ecclesiasticum, si neque festa celebrent, neque abstineant a carne diebus ieiunii. Dixi leges praecep- tivas, aut prohibitivas, quia leges simpliciter constitutivae, ut aliquid sit, aut non sit, etiam feruntur in eos, qui non sunt rationis capaces: puta quod nullus non baptizatus sit capax aliorum sacramentorum.

Ratio autem discriminis est, quia qui carent usu rationis, licet non sint capaces moralis obligationis, cui teneantur parere sub poena pec- cati, sunt tamen capaces impedimenti quasi naturalis, et non pendentis a libero usu voluntatis eorum.

Notandum 2. Praesentem questionem non moveri adversus haere- ticos, et nonnullos Errores, quorum aliqui, ut Lutherani, contendunt Christianos homines non obligari legibus humanis, utpote qui per Christum liberi facti sunt: alii vero volunt saltem iustos non teneri le- gibus humanis: quippe cum, inquiunt, iusto lex non sit posita. Caeteri autem contendunt saltem eximie perfectos legibus humanis non subia- cere, ut aliquando affirmarunt Beguardi, sicut colligitur ex Clemen- tina Ad nostrum, de haereticis. Hi namque omnes errores a nobis supra confutati sunt. Nec pariter sermo est de subditis imperio legislatoris: constat enim omnem hominem rectorem, et superiorem habentem, posse legibus illius obligari, ac subinde leges humanas obligare omnes sub- ditos, ad quos diriguntur: Nam, inquit S. Paulus ad Rom. 3. Scimus quoniam quaecunque lex loquitur, iis, qui in lege sunt. Inquitur. Illos ergo omnes obligat, quibus loquitur imperando, imperium enim ligat subditos, iuxta illud S. Pauli ad Rom. 13. Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit. Unde triplex maxime superest hic exami- nanda difficultas: Prima, an principes et legislatores suis legibus subiiciantur, easque teneantur servare. Secunda, an personae Ecclesi- asticae obligentur ad servandas leges Principum saecularium. Tertia denique, an peregrini teneantur legibus loci per quem transeunt.

Notandum 3. Principem, et Legislatorem obligari non posse ad servandas leges, quae ex aequo minime pertinent ad omnes; certum quippe est Principem illis non teneri: sic immunis est a lege tribu- torum, qua solis subditis praescribitur: immunis pariter a lege, qua praescribitur modus in conviviis, vestibus, et supellectili: iniquum enim esset iis coarctari Principem, non secus ac subditi tenentur. Difficultas igitur solum est, an Princeps tam politicus, quam Eccle- siasticus teneatur ad servandas leges, quae ex aequo ad omnes perti- nent: haec autem obligatio potest cogitari duplex: vel quantum ad vim directivam solum; ita quod Princeps tantum teneatur exequi, aut cavere id, quod lege praecipitur, aut prohibetur, ut suis subditis ad earum legum observantiam viam demonstret: vel censeri potest obli- gari etiam quantum ad vim coactivam, seu punitivam, ita quod poenis a lege praescriptis subiaceat, si quod praeceptum est non impleat.

Rursus moveri potest difficultas, ex quo oriri possit utraque, aut al- terutra obligatio in Principe ad servandas leges: an videlicet ex vir- tute et efficacia ipsius legis, et vera obedientia erga ipsam, ut plu- rimi Theologi censent; an vero ex solo affectu eius virtutis, quae lege ipsa praecipitur: puta ex affectu iustitiae, si pretium solvendum sit taxatum, abstinentiae si ieiunium sit praeceptum, ut caeteri Theo- logi contendunt.

Conclusio prima. — PRINCIPES TAM POLITICI QUAM ECCLESIA- STICI TENENTUR SUIS LEGIBUS QUOAD VIM DIRECTIVAM, NON AUTEM QUOAD VIM COACTIVAM, IDQUE EX SOLO MOTIVO VIRTUTIS, QUAe PER LEGEM PRAeCIPITUR.

Probatur 1. auctoritate: nam l. digna vox, cap. de legibus, sic dicitur: Digna vox maiestate regnantis legibus alligatum se Prin- cipem profiteri, et l. Princeps ff. de legibus: Pareto legi quisquis legem sanxeris. Similia habentur in iure Canonico cap. Iustum dist. 9. his verbis: Iustum est Principem legibus obtemperare suis, tum enim iura sua ab omnibus custodienda existimat, quando et ipse illis reverentiam praebet. Et ne videatur id consilii tantum causa dici, subditur: Principes legibus teneri suis, nec in se posse damnare iura, quae in subiectis constituunt, iusta est enim vocis auctoritas eorum, si quod populis prohibent, sibi licere non patiuntur. Demum S. Am- brosius ad Valentinianum Imperatorem Epist. 32. ita loquitur: Quod cum proscripsisti aliis, proscripsisti et tibi. Leges enim Imperator fert, quas ipse primus constituit. — Haec autem non solum vera sunt de Principe Politico, sed etiam Ecclesiastico: nam summus Pontifex interdum tenetur legibus a se praescriptis, ut constat ex Decreto 2. parte causae 12. q. 2. c. 20. ubi Pontifex Symmachus legem tulit, quae ipsum etiam Papam comprehendit his verbis: Non liceat Papae praedium Ecclesiae alienare aliquo modo pro aliqua necessitate, nec in usum- fructum cui dare; nisi tantummodo domos, quae in quibuslibet urbibus non modica impensa sustentantur, etc.

Probatur idem ratione: Nulla est assignabilis ratio, cur Princeps eximatur a lege pertinente ad omnes: quia leges humanae ordinantur ad bonum commune, atque ut efficiant eos qui sunt de communitate bonos: sed non minus Princeps tenetur procurare bonum commune, et satagere, ut ipse bonus fiat per legis observationem, quam aliquis subditorum: ergo, etc. Insuper lex naturalis dictitat, ut caput caeteris membris cohaereat, et conformetur, alias maxima deformitas esset in corpore politico, sicut et in naturali, si membra invicem non cohae- rerent, et in suis officiis ad bonum commune non conspirarent; nam, inquit S. August. 3. confess. c. 8. Turpis est omnis pars suo universo non congruens: igitur cum Princeps sit caput corporis politici, cuius subditi sunt membra, debet una cum subditis conspirare ad bonum commune, quod non nisi per legum observantiam stabilitur ac fir- matur.

Probatur etiam secunda pars, nempe quod legislator non subdatur suis legibus quoad vim coactivam, sed solum quoad directivam. Vis coa- ctiva, seu coercitiva est inductiva poenae propter legis inobservantiam: sed Princeps non potest cogi vel puniri poena inductiva ad legis obser- vantiam; cum nullum habeat superiorem, a quo cogatur, et nemo proprie a seipso cogi possit; quippe cum isti contra ordinem naturae leges servare debent, quod in terra nullum habeant emendatorem, sed ideo acerbius punientur a supremo iudice Deo, iuxta illud Sap. 6. Horrende, et cito apparebit nobis, quoniam iudicium durissimum, his, qui praesunt, fiet. Quapropter David poenitens Deo dicebat, Tibi soli peccavi: quasi diceret iuxta glossam: nullum in terris superiorem agnosco, qui meum peccatum iudicare, aut vindicare queat, nisi te solum; ac proinde tibi soli quoad condignam poenam praescribendam peccatum meum subiicio.

Probatur denique tertia pars, nempe quod Princeps maxime te- neatur ad suas leges servandas vi directiva ipsius legis, tum pariter ex affectu eius virtutis, quae lege ipsa praecipitur. Primum constat ex dictis; cum enim Princeps teneatur ad servandas suas leges, non per vim coactivam, necessum est saltem eum ad illam observationem teneri quoad vim directivam. Secundum etiam constat; cum enim Princeps sit caput Reipublicae, tenetur se membris conformare in iis, quae de iure naturali tenentur obedire superioribus, et eorum praeceptis se con- formare, quia alias magna esset in corpore mystico Reipublicae cum suo capite discrepantia, sic Princeps tenetur vita et moribus convenire cu- m reliquo corpore in iis, quae aeque ipsi ac populo conveniunt; proin- deque tenetur suas leges servare; alias ipse alio iure viveret, quam populus, multum a reliquo corpore discordaret, et rectae rationis re- gulam non teneret: quod certe in maximum Reipublicae detrimentum cederet.

Dices 1: …rioris lege ligatur. Par in parem non habet imperium. Nemo sibi imperare aut prohibere potest. Princeps est solutus legibus suis. Ergo, etc. — Respondeo ad tres primas propositiones, quod princeps habet duplicem respectum: est enim superior, et inferior: superior quidem, quatenus est caput communitatis: inferior vero est, quatenus membrum inferior veluti respectu sui, ut superioris. Ad quar- tam propositionem respondeo sensum esse, quod Princeps solutus est legibus suis, quantum ad vim coactivam, quia nullus est, a quo possit puniri, si deficiat a lege communi.

Dices 2: Princeps potest dispensare, et eximere quemcumque vo- luerit a legum observatione: ergo ut primum legem condidit, potest secum dispensare, seseque eximere ab earum, quas tulit, observatione: et ita continget, ut numquam obligetur, saltem iure humano in con- scientia ad observandas leges suas. — Respondeo, posse Principem dispensare et eximere quemcunque voluerit a legum observatione ex iusta causa: alias minime posse: quod autem servare tenetur respectu alicuius ex suis subditis illud ipsum servare tenetur respectu sui: imo magis, quia eximere et dispensare hominem privatum, non tam vertit in perniciem et exitium Reipublicae, quam principem secum dispen- sare, utpote in quem velut in exemplar omnium oculi defixi sint.

Dices 3: Contra posteriorem partem, nihil obstare quominus possit

Princeps puniri poena ab ipsa lege inflicta, quae non requirat senten- tiam iudicis, sed ipso facto incurratur: licet forte repugnet puniri poena, quae infligi debeat ab homine. — Respondeo, obstare aliquid, quia qui poenam infligit ex vi legis, debet esse persona distincta ab ea, cui infligitur.

Conclusio secunda. — CLERICI, SEU ECCLESIASTICI NON SUBIICIUNTUR LEGIBUS CIVILIBUS, QUAe EORUM STATUM ET ORDINEM DEDECENT: SUBIICIUNTUR VERO IIS, QUAe NEC STATUI NEC ORDINI REPUGNANT. Haec Conclusio duas habet partes, quarum

Prima probatur iis omnibus constitutionibus, quibus Clerici a iu- risdictione Principum saecularium eximuntur. Sic de constitutionibus cap. Ecclesia sanctae Mariae statuitur: Nos attendentes, quod Laicis super Ecclesiis, et super personis Ecclesiasticis nulla sit attributa fa- cultas: quos obsequendi munus necessitas, non auctoritas imperandi, ac quibus si quid motu proprio statutum fuerit, quod Ecclesiarum etiam respiciat commodum et favorem, nullius firmitatis existit, nisi ab Ec- clesia fuerit approbatum. Et cap. Decernimus de Iudiciis, Decernimus ut laica potestas, et laici Ecclesiastica tractare negotia non praesumant, sed Episcopi, Abbates, Archiepiscopi, et alii aliorum Praelatorum de negotiis Ecclesiasticis (maxime de illis, quae spiritualia noscuntur) lai- corum iudicio non disponant: nec propter eorum prohibitionem Eccle- siasticam dimittant iustitiam exercere. Et cap. Nullus iudicum, Tit. de foro competenti: Nullus Iudicum, neque Presbyterum, neque Dia- conum, aut Clericum ullum, aut minores Ecclesiae sine permissu Pon- tificis per se distringere, aut condemnare praesumat. Quod si fecerit, ab Ecclesia Dei, cui iniuriam irrogare dignoscitur, tamdiu sit sequestra- tus, quousque reatum suum cognoscat et emendet.

Patet idipsum ratione: Lex, quae non est honesta, et religioni consentanea, nullius est roboris ac efficacitatis: sed leges, quae Cle- ricorum statui et ordini adversarentur, nec honestae essent, nec reli- gioni congruae; subindeque nullius essent valoris, nec aliquis eis pa- rere teneretur.

Patet etiam secunda pars: tum ex illo Apost. Rom. 13. Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit: tum ex praxi primitivae Ecclesiae, qua constat Clericos legibus Imperatorum obtemperasse; tum denique, ex eo quod cum sint membra Reipublicae, debent stu- dere bono communi, atque ad illud procurandum concurrere in quan- tum eorum status sacer et ordo patitur.

Conclusio tertia. — SUBDITI EXTRA REGNUM DEGENTES IIS TENENTUR LEGIBUS, QUAe INTEREST AB ILLIS OBSERVARI PRO BONO EIUS COMMUNITATIS CUIUS SUNT PARTES: SECUS AUTEM DE ALIIS LEGIBUS, QUAe ITA AD BONUM COMMUNE NON SPECTANT.

Patet prima pars: In tantum enim cives et subditi tenentur parere legibus Civitatis et Regni, in quantum illa observatio confert ad bonum commune procurandum, et stabiliendum: ergo ubi commune bonum procurari potest ab illis subditis etiam extra Regnum, et Ci- vitatem degentibus per legum sanctionum observantiam, illi subditi tenentur leges servare.

Posterior pars etiam est evidens: ubi enim nihil refert ad bonum communitatis illius legum a subditis observatio, haud dubium est illos ad eam observationem non teneri, quando in alieno territorio, vel tran- seundo, vel immorando existunt. Ratio est, quia iurisdictio uniuscu- iusque civitatis, vel Principis particularis non extenditur quoad leges ferendas extra civitatem, seu territorium: ut docet Bertholus in lege prima C. de summa Trinit. nu. 17. colligiturque ex lege, Omnes populi, ff. de iustitia, et iure: ubi lex dicitur Ius proprium civitatis: sicut ergo agentia naturalia non agunt extra sphaeram activitatis, de- fectu potestatis, ita quia iurisdictionis activitas limitatur intra pro- prium territorium; ideo lex extra ipsam non obligat: unde colligitur, quod etiamsi Legislator id maxime velit, et sub his verbis explicet, non potest obligare subditum extra territorium existentem.

Conclusio quarta. — PROBABILE EST PEREGRINOS, ET ADVENAS TENERI AD OBSERVANTIAM LEGUM QUAe PRAeSCRIBUNTUR IN HIS LOCIS IN QUIBUS SUNT, ETIAM TANTUM PER MODUM TRAN- SEUNTIS.

Probatur 1. Auctoritate S. August. Epist. 119. quae est ad Ianua- rium, in qua refert S. Monicam venientem Mediolanum animo com- migrandi, et non commorandi, coepisse turbari eo quod Sabbato ibi non ieiunaretur, se autem matris gratia consuluisse S. Ambrosium, qui respondit se nihil docere, aut posse, nisi quod ipse faceret, quia si me- lius nosset, id potius observaret. Cumque eo putassem nulla reddita ratione auctoritate sola eos nos velle admonere, ne Sabbato ieiuna- remus, subsecutus est, et ait mihi: Cum Romam venio, ieiuno Sabbato: cum hic sum, non ieiuno: sic etiam tu, ad quam forte Ecclesiam ve- neris, eius morem serva, si cuiquam non vis esse scandalo, nec quem- quam tibi. Hoc cum matri renuntiassem, libenter amplexa est; ego vero de hac sententia etiam atque etiam cogitans, ita semper habui, tam- quam ex coelesti miraculo susceperim: Sensi enim saepe dolens et ge- mens multas infirmorum perturbationes fieri, per quorundam fratrum contentiosam obstructionem, vel superstitiosam timiditatem, qui in re- bus huiusmodi, quae neque Scripturae sanctae autoritate neque univer- salis Ecclesiae traditione, neque ritus corrigendi utilitate ad certum pos- sunt terminum pervenire, tantum quia subest qualiscumque ratiocinatio cogitantis, aut quia in sua patria sic ipse consuevit, aut quia ibi vidit, ubi peregrinationem suam quo reditiorem a suis, eo se doctiorem fac- tum putavit. Tum litigiosi excitant quaestiones, ut nisi quod ipsi faciunt, nihil rectum existiment.

Probatur 2. Tum quia illa legum a peregrinis observatio ad bo- num commune, idest, ut advenae eorum se moribus conformant apud quos vivunt, impedit, ne dissidia inter advenas et incolas oriantur, ne scandala et offensiones contingant; neve etiam ex inobservantia lex aliqua ratione vilescat. Tum etiam quia aequum videtur, ut subii- ciantur legibus regionis advenae in ea degentes, iuxta illam regulam iuris in 6. Qui sentit commodum, sentire debet et onus.

Confirmatur ab inconvenienti; nam si Peregrini et Advenae, ut supra diximus, leges proprii territorii, a quo discesserunt, servare non teneantur, si non tenerentur legibus loci per quem transeunt, nullis legibus particularibus obligarentur; atque ita si esset lex aliqua particularis, quae tam in proprio territorio, quam in loco per quem transeunt, servaretur, ab illa fierent prorsus immunes, quod est ab- surdum.

EX his COLLIGE 1. Advenas et Peregrinos transeuntes per loca in quibus festum aliquod celebratur, si sint ibi toto mane diei festi, te- neri Sacrum audire, non tamen ibi commorari ut audiant.

COLLIGE 2. Abeuntem mane ex proprio domicilio, in quo ieiunium obligat, et nocte pervenientem ad locum, ubi ieiunium non obligat, posse nocte cenare, carnesque comedere; cum discedens non teneatur servare leges sui domicilii, sed possit sequi leges favorabiles loci per quem transit.