Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Praesens Quaestio moretur maxime de triplici causa Legis Mosaicae, nempe de Efficiente, Ministeriali, et Declaratrice seu Promulgatrice. An ridelicet vetus lex Deum habuerit institutorem, Angelos ministrares et significatores, Mosen vero promulgatorem.

Notandum 1. Quod etsi ante legem Mosaream plures aliae fuerint a Deo hominibus praescriptae leges, praesertim vero Adamo humani generis propagatori, ut ad suos posteros eas derivaret, puta de colendo divino Numine per sacros ritus et sacrificia, de celebrando die Sabbati, et servanda erga proximum aequitate naturali, ut nullus alteri faciat quod sibi fieri non vult, etc. Necnon et Noë humani generis post diluvium restauratori, cui eiusque filiis Deus praescripsit illa praecepta quae dicuntur Noachidarum, de quibus actum est supra. Certum est tamen quod ante Mosaream legem nulla divinitus hominibus scripto consignata lex, sed omnes quaecumque exstabant vel rationis naturalis dictamine, vel per traditionem a maioribus acceptam traducebantur.

Inde Mosayca lex merito censetur legum omnium hominibus a Deo per scripturam constituta et posita: quamobrem legum omnium positarum dicitur prima; lex enim positiva divina significat ius quoddam integrum ab ipso Deo hominibus positum, in quo homines sub peculiaribus signis, seu sacramentis in ordine ad divinum cultum in unum corpus mysticum congregantur: hoc autem modo homines ante Moysem ita in coetum non instuebantur, nec praescriptas habebant peculiares leges communes de Sacrificiis aut Sacramentis frequentandis. Idem dicendum de aliis ritibus, aut moribus instituendis: quapropter totum illud primum tempus appellatur tempus legis naturalis, quia toto illo tempore sola vigebat lex naturalis hominum cordibus inscripta cum adstipulante sibi divinitus gratia, et naturam ipsam ad ordinem supernaturalem promovente. Unde licet verum sit dicere cum Tertulliano supra laudato, plurima praecepta diversis hominibus a Deo ante praescriptam Mosi legem indita fuisse, eis tamen non est posita aliqua lex qua ipsos homines ad divinum cultum, et perfectam invicem concordiam ineundam adunaret.

Notandum 2. Ante exaratam legem Mosaycam triplicis generis praecepta hominibus a Deo fuisse indita, quibus deviantem naturam restitueret, et reformaret, ut luculenter docet et explicat Alensis q. 2, memb. 1. art. 3. dicens: quod triplex est inordinatio naturae, quia est inordinatio ipsius concupiscibilis, ipsius irascibilis, ipsius rationalis; nam ante diluvium viguit inordinatio concupiscibilis maxime, et ad hanc restringendam, et ordinandam fuit addita lex quaedam, in qua vixit homo ante diluvium, Gen. 3. Sub te erit appetitus tuus, scilicet ratione: haec autem lege rupta, post diluvium fuit magna inordinatio irascibilis, scilicet quando filii Noë voluerunt aedificare turrim usque ad Coelos: propter quod data est lex ad ordinandam irascibilem erga proximum: quae fuit, Carnem cum sanguine non comedetis, et ratio fuit ad horrorem sanguinis, et detestationem homicidii, ut horreret homo fundere sanguinem humanum. Postea > vero secuta est inordinatio rationalis tempore Abrahae: quia omnes

erant idololatrae: contra hanc inordinationem data fuit Abrahae lex Circumcisionis in signum revocationis ipsius populi ad Deum ado- randum, et in signum foederis inter populum fidelem, et Deum. Geneseos. 17. Et sit signum inter me, et vos. Prima inordinatio erat hominis ad se: secunda hominis ad proximum: tertia, hominis ad Deum: quia propter idola cultum dimittebat divinum: sic ergo fuit aliqua lex addita homini ante diluvium, et postea in tempore Abrahae.

Haec Alensis, quibus nomine legis, non legem pluribus praeceptis constantem intelligit, sed specialia praecepta hominibus praescripta.

Notandum 3. Non absque lege positivam ad Mosis usque tempora differri debuisse, ut ibidem explicat Alensis:

cum enim ipsa sit ius hominum viventium sub uno iure: prius necesse fuit, quod esset populus unitus, quam daretur lex: a tempore autem Circum- cisionis coepit esse populi unitas, et discretio: unde dicit Hugo, quod ex tunc coepit unitas populi Dei, et unitas conversationis fidelis, quae primo figurata est per Sacramentum Circumcisionis: postea signi- ficatur per Sacramentum Baptismatis: et ideo ante non debuit dari lex: immo lex Circumcisionis fuit signum gratiae futurae, et ideo de- buit praecedere. Praeterea, prius oportuit quod esset fundamentum legis, quam daretur lex. Erant autem fundamenta ista quatuor, sci- licet fides unius Dei, et fides incarnationis, probatio fidei, et fidei firmitas. Prius enim quam daretur, oportuit esse attestationem fidei unius Dei, et haec praecessit in signo Circumcisionis, quae posita est in signum foederis inter Deum, et populum. Attestatio autem fidei Incarnationis facta est, quando facta est promissio Abrahae de Christo, In semine tuo, etc.: sed quia non sufficit testimonium in ore illius, imo in ore duorum vel trium testium stat omne verbum: ideo saepius facta est ista promissio etiam Isaac, et Iacob, ut repetita cuilibet In semine tuo, etc., quam daretur lex. Sed nec statim de- buit dari, immo prius oportuit quod esset fides probata: probata autem fuit in Aegypto per adversitates: ut scilicet nulla adversitas posset eos avertere a fide, quibus danda erat lex ducens in Deum trinum incarnatum: oportuit etiam quod esset firmata, ne posset populus seduci aliqua fallacia: firmata autem fuit in multis signis, et mira- bilibus, quae Dominus fecit, et ostendit in exitu de Aegypto, et per desertum. His autem factis, et impletis, debuit dari Mosi, qua ducit in Christum: hoc autem fuit completum in quarta aetate.

Alteram huiusce dilationis causae ac procrastinationis in promulganda lege veteri ad Mosis usque tempora profert S. Thom. nempe quod illa lex duobus hominum generibus fuerit praescripta. Primo, duris, et superbis, qui per legem compescuntur ac retrahuntur: Secundo, bonis, qui per legem instructi adiuvantur, et diriguntur in implendis quae intendunt: utrumque autem respectu suo convenienter data fuit vetus lex. De prioris generis hominibus constat, quia de duobus homines superbiebant, scilicet de scientia, et de potentia: de scientia quidem, quasi ratio naturalis ipsis sufficiat ad salutem consequendam; quem errorem ut deponeret homo superbus, diuturna diuturno tempore permitti debuit ingenio rationis absque adminiculo legis scriptae, experiretur suum defectum ex hoc, quod usque ad idololatriam, et certissima vitia prolapsus sit circa tempora Abrahae, posito iam necesse fuit dari legem in remedium humanae ignorantiae; quia nempe lex peccatum prius agnitum demonstravit. Ubi autem homo per legem convictus fuit de priori sua ignorantia, etiam et de sua infirmitate convictus est, dum advertit se non posse implere quod rectum esse noverat. Item probatur de probis ac iustis, quibus auxilium gratiae fuit necessarium quando per exuberantiam peccatorum lex naturalis iam offuscari ac obtenebrari incipiebat: oportebat enim huiusmodi auxilium ordine quodam subministrari, ut per imperfecta ad perfectionem manuducerentur: quapropter inter legem naturae, et legem gratiae debuit lex vetus interponi.

His ita praelusorie notatis, tria hic occurrunt determinanda: Primum, an lex vetus bona sit, et a vero Deo condita. Secundum, an per Angelos aut per Dei Filium, qui ab Isaia magni consilii Angelus dicitur, merito intimata. Tertium, an Mosen illius promulgatorem dumtaxat fuerit, anve aliqua ex parte eam instituerit et compleverit.

Conclusio prima. — Vetus lex revera fuit a vero Deo, et Patre Domini nostri Iesu tanquam a legislatore condita.

Haec est de fide contra varios haereticos. Primo, namque Cerdonianistae, teste S. August. lib. De Haeresibus, num. 21. putabant Deum Legis et Prophetarum nec bonum Deum esse, nec Patrem Christi Domini, sed illum Deum quem iustum appellabant. Hunc autem errorem innovaverunt ac propagaverunt Manichaei, Marcionistae, et Valentiniani, qui Vetus Testamentum spernebant, affirmantes ore sacrilego Deum qui legem per Moysem dedit, et Hebraeis locutus est, non esse verum Deum, sed unum ex principibus tenebrarum. Quibus erroribus praecessit Simon Magus, duos esse Deos affirmans, unum bonum, alterum malum, ut refert Clemens Romanus lib. Constit., cap. 19. Contra quas pestes varii ex SS. Patribus depugnarunt, maxime vero Irenaeus lib. 1. cap. 10. et 21. Epiphanius Haeresi 21. et 66. Tertullianus lib. Adversus Valentinianos, et quatuor libris Contra Marcionem. Augustinus in libris Contra Faustum, et Contra Adamantum Manichaeum, et Contra adversarium Legis et Prophetarum, maxime vero in libris De Spiritu et littera.

Probatur 1. Conclusio auctoritatibus Scripturae sacrae, quibus Christus legem veterem approbat, eamque implet: etenim ipse profitetur, non veni solvere legem, sed implere: quapropter ut legis praecepta servaret, circumcisus fuit, in templum a parentibus deportatus, et oblatus, ut fierent secundum consuetudinem legis pro eo. Similiter ad templum diebus festis ascendebat, ut cum ceteris adoraret: Agnum Paschalem comedebat cum Discipulis, iuxta legis praecepta. Insuper Matth. 15. Christus Dominus veterem legem mandatum Dei appellat, dicens Iudaeis: Irritum fecistis mandatum Dei propter traditiones vestras: Luc. 1. Zacharias testatur eumdem esse Deum Israel qui fecit redemptionem plebis suae, et qui locutus est per os Sanctorum, qui a saeculo sunt, Prophetarum eius: et ibidem beatissima Virgo testatur in

Cantico suo, dicens: Suscepit Israel puerum suum, recordatus misericordiae suae, sicut locutus est ad patres nostros, Abraham, etc.

Confirmatur testimonio Apostolorum; nam S. Petrus Act. 3. sic loquitur:

Deus qui praenuntiavit per os omnium Prophetarum pati Christum filium suum, et implerit.

S. Paulus Epist. ad Rom. sic orditur: Paulus servus Christi Iesu, vocatus Apostolus, segregatus in Evangelium Dei, quod ante promiserat per Prophetas suos in Scripturis de Filio suo, etc. Et Epist. ad Hebraeos sic pariter incipit: Multifariam multisque modis olim Deus loquens Patribus in Prophetis, novissime diebus istis locutus est nobis in Filio. Ergo cum vetus lex Dei sit mandatum, cumque eam Christus probaverit et impleverit, ac servandam ab aliis toties in suis concionibus et colloquiis suaserit: insuper, cum idem Deus qui Novum Testamentum instituit, nobisque per Filium praescripsit; etiam locutus sit per Prophetas et Patres, legemque praescripserit, necessum est ut aut haeretici etiam Novum Testamentum explodant, aut fateantur Vetus Testamentum etiam a vero et unico Deo fuisse conditum. — His adde, quod in Novo Testamento Mosayca lex probatur ac ut bona laudatur: nam S. Paulus ad Rom. 7. ait: Lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et iustum, et bonum: et 1. ad Timoth. 1. scimus quia bona est lex, si quis ea legitime utatur: ad Galatas 3. Lex pedagogus noster fuit in Christo ut ex fide iustificemur; at ubi venit fides, iam non sumus sub paedagogo: cum ergo lex tanquam paedagogus nos ad fidem Christi perduxerit, certe bona non potuit non esse, utpote ad tam perfectum scopum, et finem dirigens ac perducens. — Quapropter merito Conc. Tolet. in confessione fidei ita decrevit: Si quis dixerit vel crediderit alterum Deum esse priscae legis, alterum Evangeliorum, anathema sit: quod utique Decretum innovavit Conc. Trid. sess. 4. initio. ubi de Canonicis Scripturis sermonem faciens statuit ac decernit: Omnes libros tam Veteris quam Novi Testamenti, cum utriusque unus Deus sit auctor,... pari pietatis affectu ac reverentia suscipit, ac veneratur sacrosancta Synodus.

Firmari potest etiam haec nostra assertio ratione. Primo namque falsum est, et efficacissimis rationibus ac demonstrationibus explosum haereticorum fundamentum in primo nostrae Theologiae Tractatu, Quaestione de Unitate Dei, ubi probavimus impossibile esse quod sint duo aut plures Dii. Deinde, etsi per impossibile plures essent, non sequeretur inde quod lex vetus ad Deum malum esset referenda; quia Deus iste, si quis esset, ut fingunt haeretici, foret hostis intensissimus Christi Domini, et ipsius Patris, nempe Dei boni; subindeque non esset isti malo Deo adscribenda ea lex quae de Christo testimonium perhibet, quaeque ad Christum manuducit: non enim legem sanxisset qua ipsius Regnum destrueretur penitus; siquidem contendebant Manichaei, et alii haeretici, veterem legem, et regnum Principis mundi, quem Deum iustum, seu malum appellabant, per Christum Dominum fuisse prorsus eversum; iuxta illud eiusdem Christi Domini oraculum: Princeps mundi eiicitur foras: atqui lex vetus testimonium perhibet de Christo, iuxta illud Lucae ultimo: Oportet impleri omnia quae scripta sunt in lege Moyse, et in Psalmis, et in Prophetis de me: et Ioan. 5. Si crederetis Mosi, crederetis forsitan et mihi: de me enim ille scripsit. Praemiserat autem: Scrutamini Scripturas, quia vos putatis in ipsis vitam aeternum habere: et illa sunt quae testimonium perhibent de me: et non vultis venire ad me, ut etiam habeatis. Denique, eiusdem est proponere finem, et disponere media ad consequendum: sed lex Evangelica est finis legis Mosaicae, quae veluti paedagogus ad Christum deduxit tamquam ad finem: iuxta illud ad Rom. 10. Finis legis Christus ad iustitiam omni credenti. Ergo idem Deus qui est auctor legis Evangelicae, est etiam auctor legis Mosaycae.

Obicies 1. Illud Ezech. cap. 20. Deus de lege veteri sermonem faciens, Dedi enim legem non bonam, et praecepta in quibus non vivent: ergo revera lex vetus non erat bona, proindeque nec a bono Deo, nec vero, qui non potest esse auctor alicuius mali.

Respondeo. SS. Patres ad praedictum contextum varia respondent. Primo, namque S. Hieronymus ad istum locum ait, sermonem hic non institui de lege veteri, sed de legibus iniquis tyrannorum, et impiis gentilium, quibus Iudaei dispersi per regiones propter suas iniquitates iusto Dei iudicio premuntur, et puniuntur. Unde utique confirmatur; nam in eodem capite Dominus prius dixerat versu 11. Dedi eis praecepta mea, et iudicia mea ostendi eis, quae faciens homo vivet in eis. Igitur in priori textu Deus loquitur de alio genere praeceptorum quam de divinis: haec autem aliud esse non possunt praeter praecepta Gentilium quibus Iudaei gravabantur.

Ex hypothesi autem quod praefatus textus intelligendus sit de lege veteri, respondeo cum S. Gregorio lib. 28. Moral., c. 21. praecepta veteris legis dici non bona comparative, non absolute: quia nimirum comparata ad praecepta novae legis, quae meliora sunt, bonitatem eam non habent: nam bonum absolutum comparative ac respectu melioris boni, habet rationem non boni. Dicitur vero quod in illis homines non vivant: quia non sunt sufficientia ad homines dirigendos in vitam aeternalem, nec tribuunt animae sanctitatem. Hos pannos, inquit, infantiae, quas infantibus dedit ipse per Prophetam Dominus reprehendit dicens:

ego dedi eis praecepta non bona, mala scilicet, quasi mala essent respectu peiorum, et bona, quasi non bona sunt comparative meliorum: quemadmodum sicut Deus delinquenti Iudaeae de Sodoma atque Gomorra ait: Iustificasti sorores tuas in omnibus abominationibus tuis, quas operata es. ita melioribus Veteris Testamenti praeceptis subsequentibus, praecepta bona, quae rudibus data sunt, non bona esse memorantur.

Respondeo 2. Legem veterem esse non bonam accusatur etiam ex Scriptura: nam teste Apostolo Rom. 7. Peccatum occasione accepta per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam: et cap. 4. Lex iram operatur: et ubi non est lex, nec praevaricatio: cap. 5. Lex subintravit ut abundaret delictum. 1. Cor. 15. Virtus peccati lex. 2. Cor. 3. Littera occidit, et est ministerium mortis, et damnationis. Et conclusit scriptura omnia sub peccato. Galat. 3. Propter transgressiones lex posita est: sed tamen per se bona est absolute: nam Rom. 7. Lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et bonum. Gal. 3. Lex pedagogus noster fuit in Christo, ut ex fide iustificemur: 1. ad Tim. 1. Bona est lex, si quis ea legitime utitur, etc.

Obicies 2. Illud Apostoli ad Hebraeos 8. ubi de Veteri, et Novo Testamento sermonem faciens, ait: Si illud prius culpa vacasset, non utique secundi locus quaereretur: sed lex quae culpa non caret, non est bona; bonum enim ex integra causa, malum autem ex quocumque defectu; proindeque censet Apostolus legem veterem non fuisse bonam.

Respondeo distinguendo maiorem: Vetus Testamentum culpa non caruit, quasi fuisset ad culpam inductio, nego; quia erat culpae occiso, culpamque prius ignotam demonstrabat, concedo. Hinc S. Thomas ad hunc locum apposite dicit quod aliquid posset convenire legi dupliciter: vel secundum se, et sic erat bona: vel ratione illorum quibus data est, et sic dicitur culpam habere propter duo: Primo, quia non dabat virtutem ad purganda commissa, ut indicat idem Apostolus intra c. 10. Impossibile est sanguine taurorum, et hircorum auferri peccata. Secundo, quia non dabat gratiam adiutricem ad vitanda peccata, sed tantum ad ea cognoscenda; et sic erat occasio peccati, iuxta illud Romanorum 7. Concupiscentiam nesciebam nisi lex diceret: Non concupisces: et sic dicitur non vacasse a culpa, quia homines in ipsa culpa relinquebat.

Instabis: Ex Apostolo ad Rom. 7. Lex subintravit ut abundaret delictum: ergo lex est revera inductiva ad peccatum. Similiter ex eodem Apostolo ad Galatas 3. Quaecumque sunt sub operibus legis, sub maledicto sunt: quod autem sub maledicto est, malum est: ergo revera opera legis veteris mala erant.

Respondet ad primum Alensis noster q. 28. art. 2. quod aliquid potest conferre ad augmentum peccati dupliciter, scilicet vel per occasionem, vel per causam: lex autem subintravit ut abundaret delictum, non per causam, quasi esset ad peccatum inductiva, sed per occasionem; nam ut ibidem ait Apostolus, Occasione autem accepta peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam.

Ad secundum vero respondet idem, quod duplex est maledictum: aliud poenae, aliud culpae: priori modo qui erant sub lege, erant etiam sub maledicto, non quia erant sub operibus legis, prout erant opera legis; sed tantum quatenus de illis operibus praesumebant, de se confidentes.

Obicies 3. In lege veteri, ut constat ex cap. 21. Exodi, inter praecepta iudicialia poena Talionis locum habet, Animam pro anima, oculum pro oculo, dentem pro dente: sed hoc legis praeceptum improbatum est a Christo Domino Matthaei 5. his verbis: Audistis quoniam dictum est antiquis: Oculum pro oculo, etc. Ego autem dico vobis, non resistere malo. Ergo lex vetus aliquid improbandum praecipiebat; adeoque nec erat bona, nec a bono, et vero Deo condita.

Respondeo, legem hanc Talionis non reprobari a Christo Domino tamquam malam: erat enim optima pro eo tempore, pro quo lata fuit: sed his verbis, Ego autem dico vobis, etc. meliorem, et perfectiorem instituit Christus, ut diserte explicat S. Augustinus, libro De Sermone Domini in monte:

Pharisaeorum, inquit, iustitia minor est, non excedere vindictae modum, ne plus rependat quisque quam accepit, et magnus hic gradus est: Nemo enim facile invenitur qui pugno accepto pugno reddere velit, et uno convicio verbo audito, unum, et quod tantundem valet referat contentus sit: sed saepius ira perturbatus immoderatius vindicat: sive quia iniustum putat eum qui laeserit priorem, gratius laedit quem laesit, qui non laeserat. Talem animum magnum ex parte refrenavit lex in qua scriptum est: oculum pro oculo, dentem pro dente; quorum nominibus significatur modus, ut iniuriam vindicta non transeat, et haec > est pacis inchoatio. Perfecta autem pax est, talem penitus nolle vindictam: qui ergo tantum reddit quantum accepit, iam donat aliquid: non tantum enim poenam meretur nocens, quantum ille qui ab eo laesus innocens passus est.

Et lib. 19. Contra Faustum cap. 25. Non fomes, sed limes furoris est: non ut id quod sopitum erat, hinc accenderetur: sed ne id quod ardebat, ultra extenderetur.

Dices 1. Sacrificia veteris Legis erant Deo ingrata, et invisa: ergo lex quae talia sacrificia instituebat, bona non erat. Probatur antecedens ex Psalmo 50. Si voluisses sacrificium, dedissem utique, holocaustis non delectaberis. Isaias 1. Quo mihi multitudo victimarum vestrarum? plenus sum: incensum abominatio est mihi. Calendas vestras, et sollemnitates vestras odit anima mea, laboravi sustinens. Sed Apostolus Hebraeorum 10. explicans illud Psalmi 39. Sacrificium, et oblationem noluisti, ait: Oblationes, et sacrificia, et holocausta pro peccato noluisti, nec tibi complacita sunt, quae secundum legem offerrentur: ergo lex ea sacrificia imperans, non erat Deo accepta, nec proinde ab ipso instituta; siquidem nihil odivit eorum quae fecit.

Respondeo 1. Quod in verbis citatis Prophetarum praedicitur sacrificia illa cessatura tempore legis Evangelicae: ex hoc vero non consequens est quod mala fuerint, lege Mosaica vigente. Secundo, Prophetae non improbant in illis verbis sacrificia ipsa, sed perversam mentem offerentium, qui cum in gravissimis peccatis essent, putabant tamen per sacrificia in voluntate peccati mortalis oblata Deum placare: unde Isaias 1. Cum multiplicaveritis orationes vestras, non exaudiam eas, manus enim vestrae sanguine plenae sunt. Tertio, Prophetae significant hac loquendi ratione, sacrificia haec esse imperfecta, quod ultro fatentur: sicut dicemus infra, legem veterem quoque licet bonam, tamen imperfectam.

Obicies 5. Verbi Dei opera sunt perfecta, ut dicitur Deuteronomii 32: sed Mosaica lex non erat perfecta: quocirca inquit Apostolus Hebraeorum 7. Reprobatio fit praecedentis mandati propter infirmitatem, et inutilitatem: ergo Deus non est auctor illius. Insuper Ecclesiastici cap. 3. Didici quod omnia opera quae fecit Deus perseverent in aeternum: sed Mosayca lex in aeternum permanere non debuit; siquidem adveniente nova lege, reprobanda erat. Denique, quae sunt a Deo bona, sufficient ad salutem: sed lex vetus ad salutem erat insufficiens: ergo non est censenda fuisse a vero Deo condita.

Respondeo ad primum, aliquid posse dici perfectum, vel simpliciter et absolute, vel secundum quid et comparative ad eos quibus convenit. Fateor autem veterem legem non fuisse perfectam simpliciter et absolute, sed tantum respective et comparative ad eos quibus erat danda, et ad tempus quo danda erat: Iudaei namque adhuc rudes et velut pueri erant, quibus necessarius erat Paedagogus, quo metu poenarum erudirentur: tempus vero non advenerat in quo daretur lex gratiae, qua absolute et simpliciter perfecta est: nam nonnisi in plenitudine temporis dari debebat. Et quemadmodum praecepta quae dantur pueris sunt perfecta, habita ratione illorum, licet non sint absolute et simpliciter perfecta: sic et lex vetus perfecta fuit, habita ratione Iudaeorum qui erudiendi erant: etiam perfecta fuit ratione temporis, neque enim perfectiorem postulabat tempus, quod praevium esse debebat ad legem perfectam simpliciter. Ad secundum dico: ea opera Dei esse aeterna, quae Deus fecit perfecta simpliciter et absolute, concedo: quae fecit perfecta tantum comparate, et pro aliquo tempore, nego: nam cum illa ad aliud referebantur, et sint a Deo facta in ordine ad aliud, adveniente eo ad quod referebantur, cessare debent. Unde Apostolus Galat. 3. Ubi venit fides, iam non sumus sub paedagogo.

Ad tertium dico quod quae sunt a Deo bona, una cum auxilio gratiae, revera sufficiunt ad salutem, concedo: nisi gratiae auxilium annexum habeant, nego. Hoc autem auxilium Deus etiam Iudaeis subministravit, sicut et cunctis gentibus subministrat sufficiens ad salutem; licet abundantiori honore uberiorique misericordia in Christi fideles sub Evangelica lege degentes largitus fuerit.

Obicies 6. Lex ea non est a Deo, quae aeternae Dei legi non concordat: sed lex vetus aeternae Dei legi non concordat; lex enim aeterna, inquit S. Augustinus in libris De libero arbitrio, iubet amorem rerum temporalium relinquere, et emundatum ad aeterna convertere; lex autem vetus convertit animam ad temporalia; siquidem bona temporalia eius observatoribus tantum promittit in mercedem, ut constat ex pluribus textibus Exodi, necnon et Deuteronomii, maxime vero cap. 28. ubi Moyses populum Israeliticum alloquens, ait:

si custodieris mandata Domini Dei tui, et ambulaveris in viis eius,... ampliare te faciet Dominus omnibus bonis, fructu ventris tui, et fructu iumentorum tuorum, fructu terrae tuae, quam iuravit Dominus Patribus tuis ut daret tibi. Aperiet Dominus thesaurum suum optimum, caelum, ut tribuat pluviam terrae tuae in tempore suo: benedicetque cunctis operibus manuum tuarum.

Respondet Alensis, quod duplex est conversio ad temporalia, una quidem propter sola temporalia, ut ibi fiat status, qualiter Mosaea lex temporalia non convergebat: altera conversio fit ad temporalia, non propter ipsa, sed propter aeterna bona; et hoc modo lex Mosis convertit ad temporalia bona, ut per haec attollatur homo ad aeterna, scilicet ut ex dono moveatur homo ad amorem ipsius donantis, nempe Dei. Unde Deuteronomii 11. Moses vice Dei Israelitas alloquens ait:

Si ergo obedieritis mandatis meis, quae ego hodie praecipio vobis, ut diligatis Dominum Deum vestrum, et serviatis ei in toto corde vestro, et in tota anima vestra, dabit pluviam terrae vestrae tempo- raneam, et serotinam, ut colligatis frumentum, et vinum, et oleum, faenumque ex agris ad pascenda iumenta, et ut ipsi comedatis et satiemini.

Conclusio secunda. — Lex vetus Mosi a Deo tradita est ministerio Angelorum.

Probatur 1. ex Scriptura Act. 7. ubi de Moyse sic ait: Hic est qui fuit in Ecclesia in solitudine cum Angelo, qui loquebatur ei in monte Sina, et cum Patribus nostris, qui accepit verba vitae dare nobis. Et ad Galat. 3. Apostolus dicit: Quid igitur lex? Propter transgressiones posita est, et ordinata per Angelos in manu mediatoris, Moysis scilicet, qui de seipso ait Deuter. 5. Ego sequester, et medius fui inter Dominum, et eos in tempore illo, ut annuntiarem vobis verba eius. Et ad Heb. 2. Si enim qui per Angelos dictus est sermo, etc. ubi per sermonem illum, legem Mosaycam intelligit, ut ex verbis sequentibus constat: comparat enim illam cum lege Evangelica, et significat hanc esse differentiam inter veterem legem, et novam, quod lex vetus tamquam lex servitutis tradita fuerit Iudaeis per Angelos: lex autem nova, quia est lex gratiae, nobis praescripta sit per Dei Filium.

Hoc ipsum docent communiter sancti Patres: imprimis videlicet S. Dionysius lib. De Coelesti Hierarchia, cap. 1. ubi cum dixisset Coelestes intelligentias Angelorum praecipue nomine appellari, propterea quod primum in eis est divina illustratio, deinde per eas ad nos illustrationes transportuntur quae naturalem nostram scientiam superant, protinus subdit: sic enim lex, ut divina scriptura testatur, per Angelos nobis data est. Deinde aperiens qualiter Angeli omnes Patriarchas, et Prophetas ad divinitatis notitiam perduxerint, concludit: An non etiam ipsam illam legislatricem legem a iusto quidem Deo Moysi datam esse divinae scripturae tradiderunt: ut populum praeeuntem divinis, ac sacris simulacra eorum doceant? sed haeresim idem Theologus damnat, cum Angelorum ad nos opera permissa sint, quasi ille solus divinae legis sentiat ea, quae secundum statum continent, et caelestem quae primum ad Divinitatem excitat.

Suadet hoc ipsum ratio. Congruentissimum enim fuit, ut cum lex perfecta dari debuerit per ipsum Deum incarnatum, imperfecta lex quae ad perfectam disponebat, non per ipsum Deum, sed Angelorum ministerio hominibus traderetur.

Dices: Ille qui loquebatur Moysi veterem legem ipsi praescribendo, Deum et Dominum appellavit. Exodi 20. dicens: Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Aegypti: ergo non erat Angelus, sed Verbum divinum: quod cum Deus sit, magni consilii Angelus appellatur apud Isaiam.

Respondeo tale nomen sibi vindicasse Angelum legislatorem, non quod Deus videri vellet, sed quia nomine Dei loquebatur, eumque gerebat ac repraesentabat: unde S. Gregorius Magnus in praefatione libri Iob cap. 2. Angelus, inquit, qui Mosi apparuisse scribitur, immo Angelus modo Dominus memoratur: Angelus propter ministerium quo ceteris loquendo serviebat: Dominus autem dicitur, quia interioribus praesidens loquendi effectum ministrabat. Cum eo loquens obtemperatur, et per dispensationem Angelus, et per inspirationem Dominus appellatur. — Et praemiserat S. Augustinus, lib. 3. De Trinitate, cap. 1. scribens: Cum caelestis iudicis praecepta paciuntur, non angeli in gratias; sed praecipit ipse iudex: de eo loquente prophetica sanctitas, etsi dicamus: propheta dicit, nihil aliud quam Dominus dixisse voluerit; et si dicamus: Dominus dixit, prophetam non abstrahimus, sed quid per eum dixerit admonemus.

Conclusio tertia. — Moses veteris legis dumtaxat promulgator fuit: nequaquam autem institutor.

Probatur: Primo quidem ex cap. 20. Exodi, ubi Deus solus asseritur omnia legis veteris praecepta, quae postmodum sequuntur, condidisse et ordinasse his verbis: Locutusque est Dominus sermones istos: Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Aegypti, de domo servitutis: non habebis deos alienos coram me, non facies tibi sculptile, etc. Postmodum vero traduntur sub eodem tenore verborum omnia legis illius praecepta, sive moralia, et ad Decalogum pertinentia, sive caeremonialia, sive iudicialia: subindeque consequens est omnia etius legis praecepta a Deo mandante et ordinante esse condita, et per Mosen promulgata.

Probatur 2. Si quae praecepta legis veteris a Mosi fuissent condita, maxime vel caeremonialia vel iudicialia, ut vult aliquis: sed haec etiam Deum ipsum habent auctorem, ut constat ex Scriptura sacra, quae quoties de talibus praeceptis sermonem instituit, saepius repetit et inculcat haec verba: Locutus est Dominus ad Moysem. Haec dices filiis Israel: vel ista apponit: Locutus est Moses ad filios Israel, omnia quae praeceperat Dominus. De iudicialibus autem Exodi 21. ubi haec tradi incipiunt, Deus Moysem sic alloquitur: Haec sunt iudicia quae propones eis: si emeris servum Hebraeum, sex annis serviet tibi. Pariter capite 25. in quo de praeceptis caeremonialibus agitur, legimus: Locutusque est Dominus ad Moysem dicens: loquere filiis Israel, ut tollant mihi primitias, etc. Quibus loquendi modis inde stat, nihil penitus a Moyse nisi nomine Dei legislatoris fuisse derivatum, et promulgatum. Denique lex vetus simpliciter dicitur lex Domini: quod indicium est eam a Domino fuisse conditam. Unde consulto Ioan. 1. Lex per Moysem data est, gratia, et veritas per Iesum Christum facta est. Nam ut observat Clemens Alexandrinus libro 1. Paedagogi: Lex per Moysem data est, non a Mosi, sed a Verbo, et de lege quidem, data est tantum, inquit, Scriptura a Moyse; veritas autem, et gratia non dicitur tantum dari per Christum, sed, quod

Dices 1: Lex vetus plerumque vocatur lex Moysis, maxime Malachia 3. et Lucas 2. Unde a Clemente Romano Pontifice, et nonnullis aliis Moses illius legis non solum promulgator, sed etiam legislator appellatur: ergo aliqua illius praecepta a Mosi propria auctoritate instituta fuere.

Nego consequentiam: nam iisdem locis quibus lex vetus Mosis lex appellatur, etiam vocatur lex Domini, ut significetur a Domino fuisse tradita; nam eodem capite 3. Malachiae Deus sic loquitur: Memento legis Moysis servi mei quam mandavi ei in Horeb, ad omnem Israel praecepta et iudicia: Lucas autem 2. sic dicitur: Postquam impleti sunt dies purgationis eius, Maria, secundum legem Moysis, tulerunt illum in Ierusalem, ut sisterent cum Domino, sicut scriptum est in lege Domini. Quibus significatur eandem legem et Domini, et Mosis appellatam: Domini autem ut auctoris, Mosis ut promulgatoris.

Dices 2: Praeseptum de libello repudii non a Deo, sed a Mosi datum est, iuxta illud Christi Domini Matth. 19. ubi cum dixisset, Non licere homini dimittere uxorem, quia quod Deus coniunxit, homo non separet, inquirentibus Discipulis: Quid ergo Moyses mandavit dare libellum repudii, et dimittere? ait illis: Quoniam Moyses propter duritiam cordis vestri permisit vobis dimittere uxores vestras: ab initio autem non fuit sic: ergo aliqua praecepta legis veteris Moyses instituit.

Nego antecedens: si enim Moses ipse libellum repudii instituisset, consequens esset quod ipse propria auctoritate facultatem dedisset dissolvendi legitimum matrimonium: at nullus hominum propria auctoritate potest dare talem facultatem, dum enim Deus coniunxit homo non separet, ait Christus; subindeque praeceptum de libello repudii non a Mosi, sed a Deo concessum est. Nec vis ulla facienda est in illis verbis: Moyses mandavit, et permisit: nam si inde inferri liceret Mosen huius mandati esse auctorem, etiam liceret inferre esse auctorem Decalogi: nam Marci 7. Christus Iudaeos arguens, quod propter suas traditiones servandas irritum facerent Dei praeceptum, ait: Moses enim dixit: Honora Patrem, et Matrem tuam. Nee pariter ulla vis est facienda in his verbis, ab initio autem non fuit sic: nam licet ab initio Deus hanc facultatem non dederit hominibus, ut cum vellent impune dimittere uxores suas, libellum darent eis quas dimitterent; tamen ex eo non est consequens quod non potuerit Deus postmodum hanc facultatem concedere ad duritiam cordis: nam, inquit Alensis membr. 1. art. 2. ad quintum,

data est lex duris in flagellum: ut eos puniret intelligendo poenas, et subtrahendo delectabilia, et quantum ad hoc dedit lex libellum repudii, quod est in lege per permissionem, ut ipsos duros scilicet et perversos a malo subtraheret, quia proni erant ad interficiendum uxores suas: ideo ut flagellaret eos in hoc, ordinavit quod non liceret eis iterum assumere uxores postquam libellum repudii eis dedissent.