Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Nos immoramur in adstruenda et asserenda legis necessitate et existentia: eam enim aperte satis insinuat ipsa creaturae intellectualis defectibilitas, et exigentia: cum enim ipsa plerumque a fine honestatis, in quem debet collineare, deflectat, et exorbitet, opus habet aliqua regula qua veluti manu ducatur ad eum finem assequendum. Quae si vera sint de fine naturali, longe debent esse certiora de supernaturali, qui cum omnino captui, et viribus ipsius creaturae rationalis prorsus excedat, et humanae menti naturaliter sit ignotus: non potest quisquam ad illum pertingere, nisi et altiori lege dirigatur, et supernaturalibus auxiliis adiuvetur. — Id ipsum probat ipsa maxima legum utilitas ad institutionem, et conservationem Reipublicae, cuius salutem in legibus constitutam esse merito dixit Aristoteles 5. Rhetoricorum: leges enim a republica si quis auferat, animam ipsam a corpore divellet: siquidem ubi desunt leges, furta, homicidia, et quilibet alia scelera impune grassantur, unde vulgatum illud Augustini: Remota iustitia, quae per leges potissimum stabilitur, quid sunt regna, nisi magna latrocinia! Cui etiam consonat illud Isidori lib. 2. Etymolog. c. 20. Factae sunt leges, ut earum metu cessaret humanum ausum, tutusque sit inter impios innocentia, et in ipsis impiis formidato supplicio infracta nocendi facultas.

Solum itaque hic suscipimus explicandam legis naturam; quocirca

Notanda 1. Legem secundum nominis etymon dici vel a ligando, quod homines liget, et obliget ad sui observationem: qua ratione Deus de perduellibus Iudaeis conqueritur Ieremiae 2. Confregisti iugum meum, rupisti vincula mea, dixisti: Non serviam. Et Matth. 23. Christus Pharisaeorum hypocresin et duritiem insinuans, ait: Alligant onera gravia etc. Secundo lex dicitur a legendo: quia leges, praesertim positiva, legi, et promulgari debent postquam instituta sunt, ut subditos obligent; vel quia homo legit in ipsa lege quid agendum, quidve omittendum sit: vel denique, quia leges olim scripto tradebantur ut ab omnibus legi et intelligi possent. Hinc Isidorus lib. 2. Etymolog. c. 10. Hoc interest, inquit, inter legem, et morem, quod lex scripta est, mos vero est vetustate probata consuetudo. Cui probat Cicero, lib. 1. De legibus, ubi dicit legis vocem a verbo lego esse derivatam, quod in publicis tabulis legenda fertur, ut omnibus innotescat: vel dicitur ab eligendo seu deligendo, quia in ea delectus habetur rerum agendarum vel fugiendarum: lex enim omnis dictat qua sint eligenda quaeve respuenda. Quae postrema legis usurpatio ad praesens nostrum institutum aptior videtur et convenientior. Ab Hebraeis vero lex dicitur thorah a verbo quod in hiphil significat docere, quia lex omnis singulos homines de officio suo admonet, eosque de rebus agendis vel carendis informat. Graecis vero dicitur νομος a verbo νεμειν quod tum regere, tum distribuere notat, quia iuxta eius praescriptum homines regi debent, et cuique, quod suum est, tribuere. Hinc S. Augustinus, Comment. in Psalm. 59 post medium, observat quod etsi lex in lingua latina foeminini sit generis, in graetamen est masculini: magis enim, inquit, masculinam vim habet, quin regit, non regitur.

Notanda 2. Quod etsi lex a legendo non absurde censeatur derivari, potissima tamen ratio legis in sermone scripto vel audito non est constituenda, sed in rebus ipsis quae imperantur vel prohibentur.

Solitarum enim rerum est fieri vel non fieri, non proprie mandatorum aut sermonum, inquit Guillelmus Parisiensis tractatu De legibus, cap. 1; qui enim imperat currere, non verbum imperat, sed cursum ipsum; neque qui obedit, verbum currendi facit, sed cursum ipsum proprie; sicut igitur proprie res vel fieri vel omitti dicuntur, ita proprie imperari et prohiberi; quare etiam proprie imperatae et prohibitae sunt res, figurate vero sermones: praecepta igitur, et mandata, et lex primo, et proprie leguntur sicut et intelliguntur; res enim sunt proprie quarum proprie, et primo intellectus quaeritur. Quod utique confirmat ulterius ibidem dicens: Regulae honestatis sunt, quales sunt, Deum esse honorandum, Deum esse timendum, Deum esse adorandum: omnem hominem esse diligendum: omni homini consulendum, sive illae regulae scriptae sint exterius, sive non, et sive audiantur exterius, sive non, verae sunt et tenendae. Et obligatus est unusquisque debito honorandi Deum debitoque timendi eum, sive legat foris scriptum, sive non, et sive audiat haec foris, sive non. Et ad hunc modum se habet de aliis, quae sunt debita per se; licet verum sit, quod maior notitia altitudinis, et potentiae Dei, debitum honoris, atque timoris ad eum, et obligationem augeat. Manifestum igitur est, quia, et regulae honestatis, et debita, sive obligationes agendi quaedam, et declinandi quaedam, sunt cessantibus omni sermone atque scriptura; et quia praevericatio, et peccatum similiter sunt absque his, quare quaedam lex ex necessitate est praeter hoc. Amplius: tota honestas indubitanter in anima est, honestas inquam vitae humanae, et morum; honestas autem vitae, et regulata, et ordinata, et moderata: non autem regulata est, vel moderata, vel ordinata, nisi honestate; nec decora, nisi honestate. Quare totum id quod ordinat, regulat, moderatur, et decorat vitam humanam, in anima est: est igitur praeter sermones, atque scripturam, cum illa foris sint. Cum igitur vel lex sit, quae ordinat, regulat, moderatur, atque decorat vitam humanam; manifestum est veram legem esse in anima. Amplius: quid est lex vera, nisi ars quaedam aut sapientia recte honesteque vivendi? Omnis autem ars, et omnis sapientia in anima est; quare si vere dictum est, quia vera lex ars est, et sapientia recte honesteque vivendi, vere lex est, et vera natura lex in anima.

Inde concludit quod magis proprie magisque veraciter lex dicitur quod est in mente, quam quod est in scripto vel voce. Cuius autem facultatis actus sit lex, an intellectus, an vero voluntatis ut appareat

Notandum 3. Legem proprie duobus modis usurpari: Primo quidem pro actu, idque vel quatenus est in legislatore, vel prout est in subdito. Secundo pro eo quod remanet per modum habitus; suum nempe semper conservans vigorem ab eo tempore quo promulgata fuit, donec vel a Principe revocetur, vel contraria ac diuturna consuetudine abrogetur; ratione cuius vulgatum illud Iurisperitorum: lex semper loquitur. Lex autem quatenus actus est in legislatore, plures actus specie distinctos connotat, et involvit, tam ex parte intellectus, quam ex parte voluntatis. Primo quidem includit intentionem boni communis procurandi. Secundo iudicium speculativum, quo iudicatur media aliqua esse bono communi convenientia, vel disconvenientia. Tertio iudicium practicum dictans haec esse vitanda a subditis, haec amplectenda. Quarto voluntatem qua legislator vult quaedam fieri vel non fieri. Quinto ipsummet voluntatis actum, quo idem legislator vult obligare subditos ad suae legis observantiam. Sexto denique actum imperii quo talem observationem praecipit.

Quatenus autem lex sumitur pro actu qui est in subditis, includit, primo actum intellectus iudicantis sibi necessarium, et congruum esse legem observare. Secundo actum voluntatis, quo libere vult, et acceptat legis observantiam.

Hinc controversia movetur apud Theologos, in quonam ex his omnibus actibus natura legis proprie consistat: sunt enim qui doceant cum S. Thoma legem essentialiter consistere in solo actu intellectus. Censent aliqui cum Gersone lib. 2. De potestate Ecclesiast., consideratione 13. Legis naturam in utroque actu intellectus, et voluntatis esse constituendam. Communis est autem Subtilis Doctoris discipulorum sententia, illam in solo actu voluntatis praecise reponendam esse. Quae sententia prius quam firmetur, sit

Conclusio prima. — Lex in genere recte describitur regula perseverans actionum humanarum, indita vel praescripta, propter bonum commune, ab eo qui gerit curam communitatis, et in eam auctoritatem supremam obtinet, indita, obligans ad aliquid faciendum, aut omittendum quod sit rectae rationi consentaneum.

Dicitur 1. Regula: quia lex formaliter, et per se indicat agenda et omittenda, in quo generice veluti convenit cum synderesi, et conscientia; hae namque sunt etiam regulae. — 2. Perseverans, ut lex distinguatur a simplici mandato et praecepto, quod pro arbitrio et voluntate praecipientis tollitur; lex enim cum a prima rectitudine et veritate, quae Deus est, originem trahat, cumque prima veritas et rectitudo ex natura sua sit immutabilis, lex pariter aliquam immutabilitatem et perpetuitatem involvere debet ratione sui, licet nonnumquam mutationi sit obnoxia, vel ratione materiae cui applicatur, vel ratione finis ob quem conditur: sic leges caeremoniales et iudiciales Veteris Legis, per advenientem Novam Legem cessarunt et revocatae sunt: priores quidem, quia cum essent umbrae et figurae futurorum, adveniente veritate desierunt: posteriores vero, quia cum praescriptae essent populo adhuc servituti mancipato, cessare debuerunt ad praesentiam legis Evangelicae, quae iugum suave est, et onus leve: quippe cum amore praescripta et promulgata fuerit, amoreque adimplenda sit. — 3. Actionum humanarum: etsi enim lege, et praecepto Angeli ligari possint, et ad aliquid faciendum aut omittendum astringi, de angelicis tamen actionibus sermonem hic non instituimus, sicut nec de actionibus hominis naturalibus, et necessariis, quippe cum illae ad honestatem dirigi nequeant. — 4. Indita, vel praescripta: ut tam lex naturalis, quam positiva, divina,

Ecclesiastica, aut politica sub hac definitione involvantur. — 2. Additur propter bonum commune: cum enim finis legis sit reipublicae felicitas, eam ad privatum commodum detorquere non licet. Hinc merito positum est, legum scopum esse utilitatem honestam: namque nec Deus, aut respublica, alium in finem potestatem superioribus contulit, quam ut leges ferendo commune bonum procurent. Hinc inter regem, et tyrannum id interest, quod ille publicum, hic privatum commodum in administratione et gubernatione quaerat. — 3. Insinuata ab eo qui curam communitatis habet, auctoritatemque et iurisdictionem in eam obtinet: qui enim alios ad parendum et obediendum compellit, necessum est in eos supremam potestatem exerceat; quae scilicet potestas in Legislatore ordinata est ad regimen communitatis, et distinguitur a potestate privata et oeconomica quae residet in capite privatae familiae, v. g. in patre respectu filiorum, heri respectu famulorum, quibus potest dare praecepta domestica, non Leges praescribere. Oportet ergo ut illa potestas legislativa in communitatem aliquam protendatur. Opus est etiam ut sit suprema: non enim in communitatem iurisdictio sufficit ad Leges condendas, et praescribendas: haec enim pro foro externo in plurimis reperitur limitata, v. g. in iudicibus ordinariis, et superioribus subalternis, quibus competit quidem politici regiminis auctoritas, non tamen legislativa potestas. — 4. Denique subditur obligans vel ad aliquid, etc. ut Lex distinguatur a monitionibus, exhortationibus, consiliis, instructionibus, etc. quae nullam obligationem inducunt, sed tantum directionem; Lex autem nedum dirigit, sed et obligat ad id quod est rectum seu rectae rationi consentaneum; non quidem solum et simpliciter ad iustum, quia lex non ad solius iustitiae, sed et aliarum virtutum materiam pertinet. Distinguitur pariter a permissione, quia permissio proprie non est actio legis, sed actionis negatio, nisi quatenus alios ab eo cui permittitur adstringit et cohibet ne rei permissae impedimentum ponat.

Hae autem omnes aut saltem praecipuae definitionis particulae enucleatius intra examinabuntur, quo Legis natura clarius appareat.

Conclusio secunda. — Lex formaliter est actus voluntatis, praesupponens actum intellectus, quo legislator iudicat materiam legis convenientem esse ut sub obligatione decernatur. Haec est Doctoris in 1. d. 11. n. 2. ubi ait: Dico quod Leges aliquae generales rectae de operabilibus dictantes praefixae sunt a voluntate divina, et non quidem ab intellectu divino, ut praecedat actum voluntatis divinae. Quibus Doctor aperte significat divinam Legem non in actu divini intellectus, sed divinae voluntatis esse formaliter reponendam: sed idem a simili dicendum est de Lege humana, Civili, et Ecclesiastica propter paritatem rationis: ergo censet Doctor quamlibet Legem in actu voluntatis esse constituendam.

Probatur Primo. In eo actu formaliter ratio legis est constituenda quem Scriptura sacra ad legem significandam et exprimendam solito usurpat: at Scriptura sacra Legem ordinarie significat per actum voluntatis: ergo in illo ratio Legis est reponenda. Maior constat: Minor probatur ex illo Psalmi 39. In capite libri scriptum est de me ut facerem voluntatem tuam, Deus meus volui, et Legem tuam in medio ventris mei. Et Ps. 102. Notas fecit vias suas Moysi, filiis Israel voluntates suas, idest, Leges, et praecepta sua. Et 2. Machab. 1. Det vobis cor omnibus, ut colatis eum, et faciatis eius voluntatem, idest, eius Legem servetis, et impleatis. — Confirmatur ex eo quod Leges civiles dicuntur esse Principum placita: nam lib. 1. ff. De Constit. Princip. dicitur: Quod Principi placuit, legis habet vigorem. Hinc S. August. De Civit. Dei, lib. 6. Arbitraria, inquit, Principum pro Legibus erant. Insuper Aristoteles in Rhetorica, c. 1. affirmat Legem esse communem civitatis consensum: et Cicero, lib. 1. De Legibus docet, legem ab electione dictum esse: sed placitum, consensu probatum, et quod ab electione procedit voluntatis actum importat: ergo in voluntatis actu est reponenda.

Nec valet replicare in Thomistis praefata testimonia insinuare quidem Legem esse actum voluntatis; non quidem elicitive, sed solum connotative, et praesuppositive; ita quod nulla sit Lex quae aliquem in legislatoris voluntate actum non supponat vel connotet; in eo tamen voluntatis actu non sit formaliter reponenda. — Haec, inquam, replicatio nulla prorsus apparet: tum quia simpliciter et absolute praefata testimonia Legem voluntatis actum appellant, dum eam vel voluntatem, vel placitum, vel consensum, vel electionem nominant: tum quia magis voluntas praesupponit actum intellectus, quam intellectus actum voluntatis, maxime in eis operationibus quae non solum interius formandae, sed etiam exterius proferendae sunt per applicationem facultatum exteriorum, quod utique ad voluntatem, non ad intellectum spectat.

Probatur id ipsum ratione theologica: Ad eam facultatem spectat essentialiter ratio Legis, ad quam pertinet ordinare in finem; ad eam autem pertinet ordinare in finem, ad quam ipse finis pertinet: sed tantum ad voluntatem finis assequendus pertinet: ergo, etc. Maior constat, Lex enim nihil aliud est, quam manuductio quaedam, qua creaturae rationales in suum finem recto veluti tramite deducuntur. Minor etiam est evidens; siquidem obiectum voluntatis est ipse finis comparandus; finis enim et bonum invicem convertuntur; bonum autem ad voluntatem spectat, sicut verum ad intellectum. — Deinde, munus Legis, eiusque propria ratio per quam ab aliis actionum humanarum regulis distinguitur, consistit in decreto obligativo quo moventur subditi ad recte operandum, seu ad eliciendam operationem Legi conformem: sed movere ad exercitium operationis, in ordine ad aliquem finem, spectat ad voluntatem; quia, ut mox dictum est, obiectum voluntatis est finis, qui est primum principium in agibilibus: ergo lex ad voluntatem pertinet. — Denique, ad hanc potentiam pertinet actus legis essentialiter ad quam pertinet esse regulam humanarum actionum: sed voluntas est ipsa regula humanarum actionum: ergo, etc. Maior est evidens; Lex enim essentialiter est actuum humanorum regula et mensura quaedam. Minor etiam est evidens: siquidem divina voluntas est prima regula ad quam collineare debent omnes creaturarum rationalium actus, ut recti, et perfecti censeantur: iuxta illud Christi Domini oraculum Matthaei 5. Estote ergo, et vos perfecti, sicut Pater vester coelestis perfectus est: voluntas autem Praelatorum et Principum est secunda regula rectitudinis earundem actionum, et quaedam eius divinae voluntatis participatio: ergo, etc.

Quae hanc adversus assertionem proferunt Thomistae, solum probant secundam partem nostrae Conclusionis; nempe quod Lex praesupponat actum intellectus, quo Legislator iudicet legis materiam communitati congruere, qua ratione interdum lex in Scriptura sacra nomine lucis exprimitur; sic Psalm. 4. Signatum est super nos lumen vultus tui: Psal. 18. Praeceptum Domini lucidum illuminans oculos. Prov. 6. Mandatum lucerna est, et lex lux, sed lumen ac illuminatio ad intellectum pertinent; cum illuminatio in spiritualibus, nihil aliud sit, quam veritatis manifestatio, iuxta illud ad Ephes. 5. Omne quod manifestatur lumen est: adeoque lex actum intellectus importat ac praesupponit; quapropter S. August. lib. De libero arbitrio, c. 1. Legem appellat rationem summam cui semper obtemperandum est.

Ratio namque necessario ad lationem legis desideratur, ut ipsa iusta prudensque sit; adeoque etiam suo modo subditos dirigit per intimationem, et significationem legis positae; propria tamen legis directio, qua fit per impositionem obligationis ad aliquid efficiendum vel omittendum, in solum actum voluntatis est retundenda: unde ipsa etiam voluntas quodammodo illuminat et instruit; qua ratione S. Anselmus lib. De voluntate Dei, cap. 4. ait, Voluntatem Dei esse magistram humanae voluntatis, quatenus nempe illa divina voluntas obiective proposita creaturis ratione utentibus, monstrat eis quid ipsorum voluntas amplecti, quidve refugere debeat, non secus ac manus statuae in via demonstrat quo eundum est. — His accedit Cicero lib. 1. De legibus, ubi agens de iuris principiis, et Veterum de legis definitione sententia scribit: Lex est ratio summa insita a natura, quae iubet ea quae facienda sunt, prohibetque contraria. Licet autem haec de sola lege naturali dicta videantur, nihilominus cuivis alteri legi statuendae possunt adaptari. Unde subdit: Eadem ratio cum est in hominis mente confirmata et confecta lex est; itaque arbitrantur prudentiam esse legem, cuius ea vis sit, ut recte facere iubeat, vetet delinquere. Hinc rationis, necnon et hominis ratione praediti elogium egregie celebrat paulo post his verbis:

Animal hoc providum, sagax, multiplex, acutum, memor, plenum rationis et consilii, quem vocamus hominem, praeclara quadam conditione generatum esse a Supremo Deo. Solum est enim ex tot animantium generibus, atque naturis particeps rationis et cogitationis, cum coetera sint omnia expertia. Quid est autem, non dicam in homine, sed in omni coelo, atque terra, ratione divinius? Qua cum adolevit, atque perfecta est, nominatur rite sapientia. Est igitur, quoniam nihil est ratione melius, eaque et in homine et in Deo, prima homini cum Deo rationis societas. Inter quos autem ratio, inter eosdem etiam recta ratio communis est. Quae cum sit lex, lege quoque consociati homines cum Diis putandi sumus. Inter quos porro est communis legis, inter eos communis iuris est. Quibus autem haec sunt inter eos communia, eiusdemque civitatis habendi sunt. Si vero iisdem imperiis et potestatibus parent, multo etiam magis parent huic coelesti descriptioni, mentique divinae, et praepotenti Deo. Unde etiam universus hic mundus una civitas communis Deorum atque hominum est existimanda. Et quod in civitatibus, ratione quadam, de > qua dicetur idoneo loco, agnationibus familiarum distinguuntur status, id in rerum natura tanto est magnificentius, tantoque praeclarius ut homines Deorum agnatione et gente teneantur.

Haec Cicero.

Ex his itaque manifestum fit quod etsi lex potissimum consistat in actu voluntatis, attamen praesupponit actum intellectus voluntatem ipsam illustrantis et dirigentis in iis statuendis quae recte rationi et bono publico consona sunt et utilia.