Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Aliquid dici posse de iure naturae duobus modis: Primo, positive, et proprie, quatenus natura directe illud praecipit, aut vetat, et ad id exsequendum inclinat, ut Deum esse colendum, alteri non faciendum quod tibi fieri non vis. Secundo, permissive, negative, et improprie: quatenus lex naturae contrarium non inducit. Qualiter S. Thomas 1. 2. qu. 95. art. 5. ad 3. dicit quod hominem esse nudum est de iure naturae: quia natura non dedit ei vestitum: sed ars adinvenit. Similiter hac ratione iure naturae dicuntur omnia communia, et omnium unam esse libertatem, quia scilicet possessionum distinctio, et servitus non sunt inductae a natura, sed per ius gentium, ac hominum auctoritatem, pro maiori utilitate societatis humanae.

Notandum 2. Duobus modis legem aliquam mutari posse: Primo, per additionem, si nimirum aliquid ad legis praecepta adiiciatur, quo eius obligatio ad plura sese extendat, quam antea diffundebatur. Secundo, per subtractionem, si nimirum aliquid desinat esse de lege, quod prius ad legem revera spectabat.

Notandum 3. Legem mutari posse per subtractionem sex modis: Primo, per abrogationem, cum ea tollitur ex toto, sive Legislatoris voluntate et conniventia, sive contraria consuetudine, sive auctoritate eius, qui Legislatore superior est; sive denique quando expirat tempus pro quo tantum erat constituta, expleto namque illo tempore lex non tollitur, sed impletur: unde Christus Dominus de Lege Mosaica aiebat: Non veni legem solvere, sed adimplere; quia nempe illa lex tantum erat instituta pro determinato tempore, et usque ad Messiah adventum. Secundo, per derogationem, cum ex parte lex tollitur: unde Glossa ad caput in istis d.t. ait: Abrogare est in totum tollere legem: derogare autem est pro parte detrahere legi. Tertio, per irritationem, cum cessat legis obligatio defectu consensus, aut aliorum necessariorum ad eius vigorem, et firmitatem desideratorum. Quarto, per subtractionem materiae, quae subest dispositioni legis, dum scilicet ipsa desinit esse materia legis, et subiacere eius obligationi; qua mutatio maxime locum habet in illis, quae pendent ab humano consensu, et voluntate mutabili: ut in votis, iuramentis, matrimoniis, et similibus. Quinto, per interpretationem, et epieikeiam; dum scilicet determinatur ab aliquo superiore generale legis praescriptum non obligare in particulari certa materia: cum enim lex debeat esse universalis, et Legislator singulos casus praevidere non possit, necessum est ut per Epieikeiam Legislatoris voluntas explicetur, etiam contra tenorem legis; ea scilicet intentione, quod si Legislator adesset, in tali casu legem non ferret. Sexto denique, per dispensationem, aut privilegium; quae duo differunt: nam dispensatio est quaedam partialis abrogatio legis; privilegium autem est quasi subtractio materiae legis, et conceditur tamquam ius privatum, quod competit certis personis ad agendum contra ius commune. Unde in dispensatione mutatio fit ex parte legis, cuius vinculum relaxatur, remanentibus circumstantiis cum quibus alioqui lex omnes obligaret nisi esset illa relaxatio respectu personae specialis. In privilegio autem fit mutatio ex parte subditorum, aut materiae legis. Ex his autem omnibus legis immutationibus, quatuor priores in praesenti Quaestione suscipimus explanandas.

Conclusio prima. — LEX NATURALIS MUTARI POTEST PER ADDITIONEM, NON VERO PER ABROGATIONEM. Haec conclusio duas partes complectitur; quarum:

Probatur prima. Tunc mutatur lex per additionem, quando ipsi adiiciuntur aliqua nova praecepta, quorum ratione amplior sit illius obligatio, longiusque sese extendat: at possunt legi naturali aliquae superaddi leges; multa namque praecepta superaddita sunt ad humanam vitam utilia, tam per legem divinam, quam etiam per leges humanas. Secundo, praecepta legis naturae non ita sunt explicata, et nobis nota, quin sit in potestate Dei ex illis praeceptis nobis notis conclusionem aliquam inferre nobis ignotam: atqui tunc lex naturalis mutaretur per additionem huiusce conclusionis, quae haberet rationem

Probatur secunda pars, scilicet quod lex naturalis quoad sua praecepta generalia non possit mutari per abrogationem. Prima legis naturae principia sunt omnino immutabilia; quia sunt in ipsa hominis natura fundata, neque potest natura mutari: et si mutaretur lex naturae quoad huiusmodi principia, mutaretur et ipse Deus: unde nulla ratione abrogari possunt hae leges generalissimae naturales, Bonum est sectandum, malum est fugiendum: Quod tibi fieri non vis, alteri ne feceris.

Confirmatur, quia ideo Isai. 21. lex naturae appellatur foedus sempiternum. Et dist. 5. Naturale ius inter omnia primatum obtinet tempore, et dignitate; exstitit enim ab exordio rationalis creaturae; nam nec variatur tempore, sed semper manet: unde Cicero lib. 2. De Legibus, legem naturalem appellat aeternum quiddam quod universum mundum regeret, imperandi, prohibendique sapientia.

Dices. Homines in plurimis ius naturale, et legem innatam mutaverunt, ipsique derogaverunt quantum ad praecepta generalia: ergo nulla est praecedens assertio. Probatur antecedens: iure naturali bona omnia libertate donabantur; accedente tamen hominum voluntate, et potentium imperio, inducta est bonorum divisio, et proprietas, necnon et servitus: ergo revera lex naturalis potest pati mutationem. Insuper, Glossa in cap. 17. Ecclesiastici diserte pronuntiat naturalem legem aliquando emendari, et corrigi per legem scriptam: sed haec emendatio veram et essentialem mutationem infert: ergo lex naturalis vere mutari potest. Denique, ut se habet Princeps ad legem positivam et civilem, ita se habet Deus ad legem naturalem: non enim minus legis naturae est conditor Deus, quam Princeps humanae: sed Princeps potest quamlibet legem civilem abrogare et rescindere: ergo pariter Deus legem naturalem abrogare potest, subindeque haec non est absolute immutabilis.

Respondeo ad primum negando antecedens; et ad eius probationem dico, bonorum communitatem, et libertatem, non ita ex se de iure naturae quasi ipsa lex absolute prohibeat ne homines bona quaedam sibi faciant propria, neve suam libertatem alteri subiiciant, si ita voluerint: ipsa namque lex permittit hominibus, ut bona sua inter se dividere possint, et disponere sua libertate, cuius domini sunt, eamque alteri vendere, vel subiicere; quare rerum divisio, vel servitutis inductio nec est contra legem naturae, nec eam mutat, sed tantum facit quod illa lex fieri permittit. Eatenus igitur bonorum communitas, et libertas dicuntur esse iuris naturalis, quatenus natura confert ius dominationis in omnia bona, et in propriam libertatem: ita ut non possent homines inviti, aut sine iusta causa illo iure spoliari, et ab eius usu praepediri.

Id secundum dico, legem scriptam ideo dici datam ad correctionem legis naturalis, vel quia per legem scriptam suffectum est, ac suppletum quod legi naturae deerat; vel quia nativa lex ob morum corruptionem ac depravationem, ita in aliquorum cordibus erat detrita, quantum ad aliqua praecepta, ut existimarent aliqua esse licita, quae naturaliter mala sunt; quocirca opus fuit lege scripta ad ipsius nativae legis supplementum, et clariorem explicationem. Ad tertium nego maiorem: non enim eodem modo se habet Deus ad legem naturalem, quo princeps ad positivam: nam princeps totam vim ac obligandi virtutem legi tribuit sola sua voluntate et auctoritate per extrinsecum imperium promulgata: Deus autem aliquam obligationem ex parte rerum supponit, quae videtur essentialis ipsis rebus, quia honestae sunt et bonae ex natura rei: nam, ut supra diximus, hoc est discrimen inter legem naturalem, et positivam, quod lex naturalis praecipit ea quae per se honesta sunt et bona, prohibet autem quae per se mala sunt: lex autem civilis tantum efficit honesta quae praecipit, mala quae prohibet; adeoque inter utramque legem non est paritas.

Conclusio secunda. — LEX NATURALIS MUTARI POTEST PER SUBTRACTIONEM MATERIAE QUAE SUBEST EIUS DISPOSITIONI; NEC POTEST AUTEM MUTARI PER IRRITATIONEM.

Probatur prima pars: Tunc lex mutatur per materiae subtractionem, quando materia, in quam cadebat legis obligatio, desinit esse materia legis: sed ita contingere potest. Probatur: lex naturalis statuit quod bonum alienum non sit retinendum invito domino, sed sit restituendum. Quod quidem nativae legis praescriptum tamdiu obligat, quamdiu manet alienum: sed potest istud, quod erat alienum, fieri proprium: si nempe ille qui in bonum illud ius habebat, cedat iuri suo. Sic etiam restituendi obligatio tollitur per legem prescriptionis; qua fit ut quod erat alienum iam amplius alienum non censeatur. Sic pariter de lege naturae est quod depositum sit reddendum, quando res in deposito constituta non petitur in damnum alterius: sed quia contingere potest quod depositum petatur in alicuius perniciem, puta si furiosus ensem depositum petat quo possit quoslibet obvios homines trucidare: in his, inquam, casibus mutatur materia legis de deposito restituendo; adeoque lex ipsa materialiter censetur mutari. Non tamen mutatur formaliter, quia lex ipsa formaliter spectata non fertur in rem absolute consideratam, et sine debitis circumstantiis, sed prout illis subiacet; exigit enim depositum esse reddendum, non simpliciter et absolute, sed dum non petitur in perniciem alterius; hoc autem praescriptum nunquam variatur, nec variari potest; quippe cum sit simpliciter honestum et bonum.

Nego etiam secundam partem, nempe quod lex possit mutari per defectum consensus requisiti ad illius obligationem, vel per contrariam consuetudinem: sed neutrum potest affirmari. Non quidem primum: quia ut nativa lex vim obligandi habeat, non exigit hominum consensum, sed ut diximus, ipsa ab Auctore naturae cordibus nostris a nostrae formationis primordio inscribitur. Secundum etiam dici nequit: nam ut docet Gratianus dist. 5. cap. 1. Naturale ius inter omnia primatum obtinet tempore, et dignitate, exstitit enim ab exordio rationalis creaturae, nec variatur tempore, sed immutabile semper permanens; et ita habetur in cap. Quo iure, dist. 8. Ius naturae praevalet consuetudini et constitutioni: quaecumque enim vel moribus recepta sunt, et scriptura comprehensa, si naturali iuri fuerint adversa, vana et irrita habenda sunt: et cap. Veritate legimus: Nemo consuetudinem rationi et veritati praeponat, quia consuetudinem ratio et veritas semper evincit. Quibus patet naturalem legem, per contrariam consuetudinem aut legem irritari non posse.