Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

TEMPORANEAM Dei legem hominibus impositam et praescriptam iam supra notavimus duplicem distingui: unam quidem veterem appellatam, quae Mosi per Angelum a Deo tradita, et Israelitis indicta Veteri Testamento continetur, et a Moysis tempore ad Christi passionem et mortem apud Iudaeos viguit: posteriorem autem novam dictam, quae in novo Testamento exaratur, et a Christo Domino data et instituta, usque ad saeculi consumptionem perseverabit. Prioris mentio fit apud Ioannem 7. Nonne Moses dedit vobis Legem, et nemo ex vobis facit legem? Posterioris vero Ierem. 31. Dabo legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam: utriusque vero Ioan. 1. lex per Moysen data est, lex vera et gratia per Iesum Christum facta est. —

Hanc autem Mosaica lex iure merito lex vetus appellatur: eius namque praecepta Decalogi hominum cordibus ab ipso mundi primordio Deus exaravit, ut luculenter demonstrat Tertullianus libro Adversus Iudaeos, cap. 2.

Cur, inquit, Deus universarum Gentium sator, legem per Moysen uni populo dedisse credatur, et non omnibus Gentibus attribuisse dicatur? Nisi enim omnibus eam dedisset, nullo pacto ad eam etiam proselytos ex Gentibus accessum habere permitteret; sed ut congruit bonitati Dei, et aequitati ipsius, utpote Plasmatori generis humani, omnibus Gentibus eam dedit legem, quam certis et statutis temporibus observari praecepit; quando voluit, et per quos voluit, et sicut voluit: nam in principio mundi ipsi Adae legem dedit, ne de fructu arboris plantatae in medio Paradisi ederet: quod si contra fecisset, morte moreretur: qua lex eis sufficeret, si esset custodita; in hac enim lege data omnia praecepta > recondita cognoscimus, quae postea pullulaverunt data per Moysem, idest, Diliges Dominum Deum tuum de toto corde tuo, et ex tota anima tua: et diliges proximum tibi tanquam te, et non occides, et non moechaberis, non fraudaberis, falsum testimonium non dices: honora patrem tuum, et matrem: alienum non concupises. Primordialis lex data fuit Adae et Evae in Paradiso quasi matrix omnium praeceptorum Dei: etenim si Dominum Deum dilexissent, contra praeceptum eius non fecissent; si proximum diligerent, idest, semetipsos, serpentis persuasioni non credidissent, atque ita in semetipsos homicidium non commisissent, excidendo de immortalitate, faciendo contra Dei praeceptum; a furto quoque abstinuissent, et de fructu arboris clam non degustassent, nec a conspectu Domini Dei nostri ubi arbore delitescere gestissent, nec falsum asseveranti diabolo participes elicerentur, credendo ei quod similes Deo essent futuri: sicque ita neque Deum offendissent ut Patrem, qui eos de limo terrae quasi ex utero matris figuraverat; si alienum non concupivissent, de fructu illicito non gustassent. Igitur hac generali, et primordiali Dei lege, quam in arboris fructu observari Deus sanxerat, omnia praecepta legis posterioris specialiter indita fuisse cognoscimus, quae suis temporibus edita fuerunt: eiusdem est enim postea docere lectum, qui ante premiserat praeceptum, quoniam et ipsius est erudire populum, qui ante iustos formare instituerat. Quid enim mirum si is auget disciplinam, qui instituit? si is potietur, qui emit? Denique ante Legem Moysis scriptam in tabulis lapideis, legem tuisse contendo non scriptam, quae naturaliter intelligebatur, et a Patribus custodiebatur: nam unde Noe iustus inventus, si non illius natu- ralis legis iustitia praecedebat? Unde Abraham amicus Dei depu- tatus, si non de aequitate, et iustitia legis naturalis? Unde Melchi- sedech Sacerdos Dei nuncupatus, si non ante Leviticam legis Sacer- dotium legitime fuerunt, qui sacrificia Deo offerebant? Sic enim post supradictos Patriarchas data lex est Moysi.... Unde intelligimus Dei legem etiam ante Mosen, nec in Oreb tantum, et in Sina, aut in Horeb, sed antiquiorem primum in Paradiso, post Patriarchas, atque ita et Iudaeis certis temporibus reformatam, ut non iam Mosi legem attendamus, quasi ad principalem legem, sed ad subsequentem, quam certo tempore Deus et Gentibus exhibuit, et repromissam per Pro- phetas in melius reformavit, et praemonuit futuram: ut sicuti certo tempore data est lex per Moysem, ita temporaliter observata, et cu- stodita credatur: nec adimamus hanc Dei potestatem pro temporum conditione legis praecepta reformantem in hominis salutem.

Ita Tertulliano. Quibus patet Legem Moysi a Deo per Angelos traditam, merito Veterem appellari; quippe cum apud homines viguerit ab ipso eorum formationis exordio; nempe per ipsam naturae legem, cuius Mosayca, maxime quantum ad Decalogi praecepta, explicativa est.

Licet autem plura de hac lege discutienda occurrant, praecipuas tamen generales de ipsa formari solitas quaestiones hic explicandas usurpamus; inquirentes: Primo, quas Mosayca lex habuerit causas: Secundo, quis, et qualis fuerit: Tertio, quot, et qualia praecepta complexa fuerit: Quarto, quam vim habuerit: Quinto, quamdiu viguerit, quo tempore vigere desierit.

Praesens Quaestio moretur maxime de triplici causa Legis Mosaicae, nempe de Efficiente, Ministeriali, et Declaratrice seu Promulgatrice. An ridelicet vetus lex Deum habuerit institutorem, Angelos ministrares et significatores, Mosen vero promulgatorem.

Notandum 1. Quod etsi ante legem Mosaream plures aliae fuerint a Deo hominibus praescriptae leges, praesertim vero Adamo humani generis propagatori, ut ad suos posteros eas derivaret, puta de colendo divino Numine per sacros ritus et sacrificia, de celebrando die Sabbati, et servanda erga proximum aequitate naturali, ut nullus alteri faciat quod sibi fieri non vult, etc. Necnon et Noë humani generis post diluvium restauratori, cui eiusque filiis Deus praescripsit illa praecepta quae dicuntur Noachidarum, de quibus actum est supra. Certum est tamen quod ante Mosaream legem nulla divinitus hominibus scripto consignata lex, sed omnes quaecumque exstabant vel rationis naturalis dictamine, vel per traditionem a maioribus acceptam traducebantur.

Inde Mosayca lex merito censetur legum omnium hominibus a Deo per scripturam constituta et posita: quamobrem legum omnium positarum dicitur prima; lex enim positiva divina significat ius quoddam integrum ab ipso Deo hominibus positum, in quo homines sub peculiaribus signis, seu sacramentis in ordine ad divinum cultum in unum corpus mysticum congregantur: hoc autem modo homines ante Moysem ita in coetum non instuebantur, nec praescriptas habebant peculiares leges communes de Sacrificiis aut Sacramentis frequentandis. Idem dicendum de aliis ritibus, aut moribus instituendis: quapropter totum illud primum tempus appellatur tempus legis naturalis, quia toto illo tempore sola vigebat lex naturalis hominum cordibus inscripta cum adstipulante sibi divinitus gratia, et naturam ipsam ad ordinem supernaturalem promovente. Unde licet verum sit dicere cum Tertulliano supra laudato, plurima praecepta diversis hominibus a Deo ante praescriptam Mosi legem indita fuisse, eis tamen non est posita aliqua lex qua ipsos homines ad divinum cultum, et perfectam invicem concordiam ineundam adunaret.

Notandum 2. Ante exaratam legem Mosaycam triplicis generis praecepta hominibus a Deo fuisse indita, quibus deviantem naturam restitueret, et reformaret, ut luculenter docet et explicat Alensis q. 2, memb. 1. art. 3. dicens: quod triplex est inordinatio naturae, quia est inordinatio ipsius concupiscibilis, ipsius irascibilis, ipsius rationalis; nam ante diluvium viguit inordinatio concupiscibilis maxime, et ad hanc restringendam, et ordinandam fuit addita lex quaedam, in qua vixit homo ante diluvium, Gen. 3. Sub te erit appetitus tuus, scilicet ratione: haec autem lege rupta, post diluvium fuit magna inordinatio irascibilis, scilicet quando filii Noë voluerunt aedificare turrim usque ad Coelos: propter quod data est lex ad ordinandam irascibilem erga proximum: quae fuit, Carnem cum sanguine non comedetis, et ratio fuit ad horrorem sanguinis, et detestationem homicidii, ut horreret homo fundere sanguinem humanum. Postea > vero secuta est inordinatio rationalis tempore Abrahae: quia omnes

erant idololatrae: contra hanc inordinationem data fuit Abrahae lex Circumcisionis in signum revocationis ipsius populi ad Deum ado- randum, et in signum foederis inter populum fidelem, et Deum. Geneseos. 17. Et sit signum inter me, et vos. Prima inordinatio erat hominis ad se: secunda hominis ad proximum: tertia, hominis ad Deum: quia propter idola cultum dimittebat divinum: sic ergo fuit aliqua lex addita homini ante diluvium, et postea in tempore Abrahae.

Haec Alensis, quibus nomine legis, non legem pluribus praeceptis constantem intelligit, sed specialia praecepta hominibus praescripta.

Notandum 3. Non absque lege positivam ad Mosis usque tempora differri debuisse, ut ibidem explicat Alensis:

cum enim ipsa sit ius hominum viventium sub uno iure: prius necesse fuit, quod esset populus unitus, quam daretur lex: a tempore autem Circum- cisionis coepit esse populi unitas, et discretio: unde dicit Hugo, quod ex tunc coepit unitas populi Dei, et unitas conversationis fidelis, quae primo figurata est per Sacramentum Circumcisionis: postea signi- ficatur per Sacramentum Baptismatis: et ideo ante non debuit dari lex: immo lex Circumcisionis fuit signum gratiae futurae, et ideo de- buit praecedere. Praeterea, prius oportuit quod esset fundamentum legis, quam daretur lex. Erant autem fundamenta ista quatuor, sci- licet fides unius Dei, et fides incarnationis, probatio fidei, et fidei firmitas. Prius enim quam daretur, oportuit esse attestationem fidei unius Dei, et haec praecessit in signo Circumcisionis, quae posita est in signum foederis inter Deum, et populum. Attestatio autem fidei Incarnationis facta est, quando facta est promissio Abrahae de Christo, In semine tuo, etc.: sed quia non sufficit testimonium in ore illius, imo in ore duorum vel trium testium stat omne verbum: ideo saepius facta est ista promissio etiam Isaac, et Iacob, ut repetita cuilibet In semine tuo, etc., quam daretur lex. Sed nec statim de- buit dari, immo prius oportuit quod esset fides probata: probata autem fuit in Aegypto per adversitates: ut scilicet nulla adversitas posset eos avertere a fide, quibus danda erat lex ducens in Deum trinum incarnatum: oportuit etiam quod esset firmata, ne posset populus seduci aliqua fallacia: firmata autem fuit in multis signis, et mira- bilibus, quae Dominus fecit, et ostendit in exitu de Aegypto, et per desertum. His autem factis, et impletis, debuit dari Mosi, qua ducit in Christum: hoc autem fuit completum in quarta aetate.

Alteram huiusce dilationis causae ac procrastinationis in promulganda lege veteri ad Mosis usque tempora profert S. Thom. nempe quod illa lex duobus hominum generibus fuerit praescripta. Primo, duris, et superbis, qui per legem compescuntur ac retrahuntur: Secundo, bonis, qui per legem instructi adiuvantur, et diriguntur in implendis quae intendunt: utrumque autem respectu suo convenienter data fuit vetus lex. De prioris generis hominibus constat, quia de duobus homines superbiebant, scilicet de scientia, et de potentia: de scientia quidem, quasi ratio naturalis ipsis sufficiat ad salutem consequendam; quem errorem ut deponeret homo superbus, diuturna diuturno tempore permitti debuit ingenio rationis absque adminiculo legis scriptae, experiretur suum defectum ex hoc, quod usque ad idololatriam, et certissima vitia prolapsus sit circa tempora Abrahae, posito iam necesse fuit dari legem in remedium humanae ignorantiae; quia nempe lex peccatum prius agnitum demonstravit. Ubi autem homo per legem convictus fuit de priori sua ignorantia, etiam et de sua infirmitate convictus est, dum advertit se non posse implere quod rectum esse noverat. Item probatur de probis ac iustis, quibus auxilium gratiae fuit necessarium quando per exuberantiam peccatorum lex naturalis iam offuscari ac obtenebrari incipiebat: oportebat enim huiusmodi auxilium ordine quodam subministrari, ut per imperfecta ad perfectionem manuducerentur: quapropter inter legem naturae, et legem gratiae debuit lex vetus interponi.

His ita praelusorie notatis, tria hic occurrunt determinanda: Primum, an lex vetus bona sit, et a vero Deo condita. Secundum, an per Angelos aut per Dei Filium, qui ab Isaia magni consilii Angelus dicitur, merito intimata. Tertium, an Mosen illius promulgatorem dumtaxat fuerit, anve aliqua ex parte eam instituerit et compleverit.

Conclusio prima. — Vetus lex revera fuit a vero Deo, et Patre Domini nostri Iesu tanquam a legislatore condita.

Haec est de fide contra varios haereticos. Primo, namque Cerdonianistae, teste S. August. lib. De Haeresibus, num. 21. putabant Deum Legis et Prophetarum nec bonum Deum esse, nec Patrem Christi Domini, sed illum Deum quem iustum appellabant. Hunc autem errorem innovaverunt ac propagaverunt Manichaei, Marcionistae, et Valentiniani, qui Vetus Testamentum spernebant, affirmantes ore sacrilego Deum qui legem per Moysem dedit, et Hebraeis locutus est, non esse verum Deum, sed unum ex principibus tenebrarum. Quibus erroribus praecessit Simon Magus, duos esse Deos affirmans, unum bonum, alterum malum, ut refert Clemens Romanus lib. Constit., cap. 19. Contra quas pestes varii ex SS. Patribus depugnarunt, maxime vero Irenaeus lib. 1. cap. 10. et 21. Epiphanius Haeresi 21. et 66. Tertullianus lib. Adversus Valentinianos, et quatuor libris Contra Marcionem. Augustinus in libris Contra Faustum, et Contra Adamantum Manichaeum, et Contra adversarium Legis et Prophetarum, maxime vero in libris De Spiritu et littera.

Probatur 1. Conclusio auctoritatibus Scripturae sacrae, quibus Christus legem veterem approbat, eamque implet: etenim ipse profitetur, non veni solvere legem, sed implere: quapropter ut legis praecepta servaret, circumcisus fuit, in templum a parentibus deportatus, et oblatus, ut fierent secundum consuetudinem legis pro eo. Similiter ad templum diebus festis ascendebat, ut cum ceteris adoraret: Agnum Paschalem comedebat cum Discipulis, iuxta legis praecepta. Insuper Matth. 15. Christus Dominus veterem legem mandatum Dei appellat, dicens Iudaeis: Irritum fecistis mandatum Dei propter traditiones vestras: Luc. 1. Zacharias testatur eumdem esse Deum Israel qui fecit redemptionem plebis suae, et qui locutus est per os Sanctorum, qui a saeculo sunt, Prophetarum eius: et ibidem beatissima Virgo testatur in

Cantico suo, dicens: Suscepit Israel puerum suum, recordatus misericordiae suae, sicut locutus est ad patres nostros, Abraham, etc.

Confirmatur testimonio Apostolorum; nam S. Petrus Act. 3. sic loquitur:

Deus qui praenuntiavit per os omnium Prophetarum pati Christum filium suum, et implerit.

S. Paulus Epist. ad Rom. sic orditur: Paulus servus Christi Iesu, vocatus Apostolus, segregatus in Evangelium Dei, quod ante promiserat per Prophetas suos in Scripturis de Filio suo, etc. Et Epist. ad Hebraeos sic pariter incipit: Multifariam multisque modis olim Deus loquens Patribus in Prophetis, novissime diebus istis locutus est nobis in Filio. Ergo cum vetus lex Dei sit mandatum, cumque eam Christus probaverit et impleverit, ac servandam ab aliis toties in suis concionibus et colloquiis suaserit: insuper, cum idem Deus qui Novum Testamentum instituit, nobisque per Filium praescripsit; etiam locutus sit per Prophetas et Patres, legemque praescripserit, necessum est ut aut haeretici etiam Novum Testamentum explodant, aut fateantur Vetus Testamentum etiam a vero et unico Deo fuisse conditum. — His adde, quod in Novo Testamento Mosayca lex probatur ac ut bona laudatur: nam S. Paulus ad Rom. 7. ait: Lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et iustum, et bonum: et 1. ad Timoth. 1. scimus quia bona est lex, si quis ea legitime utatur: ad Galatas 3. Lex pedagogus noster fuit in Christo ut ex fide iustificemur; at ubi venit fides, iam non sumus sub paedagogo: cum ergo lex tanquam paedagogus nos ad fidem Christi perduxerit, certe bona non potuit non esse, utpote ad tam perfectum scopum, et finem dirigens ac perducens. — Quapropter merito Conc. Tolet. in confessione fidei ita decrevit: Si quis dixerit vel crediderit alterum Deum esse priscae legis, alterum Evangeliorum, anathema sit: quod utique Decretum innovavit Conc. Trid. sess. 4. initio. ubi de Canonicis Scripturis sermonem faciens statuit ac decernit: Omnes libros tam Veteris quam Novi Testamenti, cum utriusque unus Deus sit auctor,... pari pietatis affectu ac reverentia suscipit, ac veneratur sacrosancta Synodus.

Firmari potest etiam haec nostra assertio ratione. Primo namque falsum est, et efficacissimis rationibus ac demonstrationibus explosum haereticorum fundamentum in primo nostrae Theologiae Tractatu, Quaestione de Unitate Dei, ubi probavimus impossibile esse quod sint duo aut plures Dii. Deinde, etsi per impossibile plures essent, non sequeretur inde quod lex vetus ad Deum malum esset referenda; quia Deus iste, si quis esset, ut fingunt haeretici, foret hostis intensissimus Christi Domini, et ipsius Patris, nempe Dei boni; subindeque non esset isti malo Deo adscribenda ea lex quae de Christo testimonium perhibet, quaeque ad Christum manuducit: non enim legem sanxisset qua ipsius Regnum destrueretur penitus; siquidem contendebant Manichaei, et alii haeretici, veterem legem, et regnum Principis mundi, quem Deum iustum, seu malum appellabant, per Christum Dominum fuisse prorsus eversum; iuxta illud eiusdem Christi Domini oraculum: Princeps mundi eiicitur foras: atqui lex vetus testimonium perhibet de Christo, iuxta illud Lucae ultimo: Oportet impleri omnia quae scripta sunt in lege Moyse, et in Psalmis, et in Prophetis de me: et Ioan. 5. Si crederetis Mosi, crederetis forsitan et mihi: de me enim ille scripsit. Praemiserat autem: Scrutamini Scripturas, quia vos putatis in ipsis vitam aeternum habere: et illa sunt quae testimonium perhibent de me: et non vultis venire ad me, ut etiam habeatis. Denique, eiusdem est proponere finem, et disponere media ad consequendum: sed lex Evangelica est finis legis Mosaicae, quae veluti paedagogus ad Christum deduxit tamquam ad finem: iuxta illud ad Rom. 10. Finis legis Christus ad iustitiam omni credenti. Ergo idem Deus qui est auctor legis Evangelicae, est etiam auctor legis Mosaycae.

Obicies 1. Illud Ezech. cap. 20. Deus de lege veteri sermonem faciens, Dedi enim legem non bonam, et praecepta in quibus non vivent: ergo revera lex vetus non erat bona, proindeque nec a bono Deo, nec vero, qui non potest esse auctor alicuius mali.

Respondeo. SS. Patres ad praedictum contextum varia respondent. Primo, namque S. Hieronymus ad istum locum ait, sermonem hic non institui de lege veteri, sed de legibus iniquis tyrannorum, et impiis gentilium, quibus Iudaei dispersi per regiones propter suas iniquitates iusto Dei iudicio premuntur, et puniuntur. Unde utique confirmatur; nam in eodem capite Dominus prius dixerat versu 11. Dedi eis praecepta mea, et iudicia mea ostendi eis, quae faciens homo vivet in eis. Igitur in priori textu Deus loquitur de alio genere praeceptorum quam de divinis: haec autem aliud esse non possunt praeter praecepta Gentilium quibus Iudaei gravabantur.

Ex hypothesi autem quod praefatus textus intelligendus sit de lege veteri, respondeo cum S. Gregorio lib. 28. Moral., c. 21. praecepta veteris legis dici non bona comparative, non absolute: quia nimirum comparata ad praecepta novae legis, quae meliora sunt, bonitatem eam non habent: nam bonum absolutum comparative ac respectu melioris boni, habet rationem non boni. Dicitur vero quod in illis homines non vivant: quia non sunt sufficientia ad homines dirigendos in vitam aeternalem, nec tribuunt animae sanctitatem. Hos pannos, inquit, infantiae, quas infantibus dedit ipse per Prophetam Dominus reprehendit dicens:

ego dedi eis praecepta non bona, mala scilicet, quasi mala essent respectu peiorum, et bona, quasi non bona sunt comparative meliorum: quemadmodum sicut Deus delinquenti Iudaeae de Sodoma atque Gomorra ait: Iustificasti sorores tuas in omnibus abominationibus tuis, quas operata es. ita melioribus Veteris Testamenti praeceptis subsequentibus, praecepta bona, quae rudibus data sunt, non bona esse memorantur.

Respondeo 2. Legem veterem esse non bonam accusatur etiam ex Scriptura: nam teste Apostolo Rom. 7. Peccatum occasione accepta per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam: et cap. 4. Lex iram operatur: et ubi non est lex, nec praevaricatio: cap. 5. Lex subintravit ut abundaret delictum. 1. Cor. 15. Virtus peccati lex. 2. Cor. 3. Littera occidit, et est ministerium mortis, et damnationis. Et conclusit scriptura omnia sub peccato. Galat. 3. Propter transgressiones lex posita est: sed tamen per se bona est absolute: nam Rom. 7. Lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et bonum. Gal. 3. Lex pedagogus noster fuit in Christo, ut ex fide iustificemur: 1. ad Tim. 1. Bona est lex, si quis ea legitime utitur, etc.

Obicies 2. Illud Apostoli ad Hebraeos 8. ubi de Veteri, et Novo Testamento sermonem faciens, ait: Si illud prius culpa vacasset, non utique secundi locus quaereretur: sed lex quae culpa non caret, non est bona; bonum enim ex integra causa, malum autem ex quocumque defectu; proindeque censet Apostolus legem veterem non fuisse bonam.

Respondeo distinguendo maiorem: Vetus Testamentum culpa non caruit, quasi fuisset ad culpam inductio, nego; quia erat culpae occiso, culpamque prius ignotam demonstrabat, concedo. Hinc S. Thomas ad hunc locum apposite dicit quod aliquid posset convenire legi dupliciter: vel secundum se, et sic erat bona: vel ratione illorum quibus data est, et sic dicitur culpam habere propter duo: Primo, quia non dabat virtutem ad purganda commissa, ut indicat idem Apostolus intra c. 10. Impossibile est sanguine taurorum, et hircorum auferri peccata. Secundo, quia non dabat gratiam adiutricem ad vitanda peccata, sed tantum ad ea cognoscenda; et sic erat occasio peccati, iuxta illud Romanorum 7. Concupiscentiam nesciebam nisi lex diceret: Non concupisces: et sic dicitur non vacasse a culpa, quia homines in ipsa culpa relinquebat.

Instabis: Ex Apostolo ad Rom. 7. Lex subintravit ut abundaret delictum: ergo lex est revera inductiva ad peccatum. Similiter ex eodem Apostolo ad Galatas 3. Quaecumque sunt sub operibus legis, sub maledicto sunt: quod autem sub maledicto est, malum est: ergo revera opera legis veteris mala erant.

Respondet ad primum Alensis noster q. 28. art. 2. quod aliquid potest conferre ad augmentum peccati dupliciter, scilicet vel per occasionem, vel per causam: lex autem subintravit ut abundaret delictum, non per causam, quasi esset ad peccatum inductiva, sed per occasionem; nam ut ibidem ait Apostolus, Occasione autem accepta peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam.

Ad secundum vero respondet idem, quod duplex est maledictum: aliud poenae, aliud culpae: priori modo qui erant sub lege, erant etiam sub maledicto, non quia erant sub operibus legis, prout erant opera legis; sed tantum quatenus de illis operibus praesumebant, de se confidentes.

Obicies 3. In lege veteri, ut constat ex cap. 21. Exodi, inter praecepta iudicialia poena Talionis locum habet, Animam pro anima, oculum pro oculo, dentem pro dente: sed hoc legis praeceptum improbatum est a Christo Domino Matthaei 5. his verbis: Audistis quoniam dictum est antiquis: Oculum pro oculo, etc. Ego autem dico vobis, non resistere malo. Ergo lex vetus aliquid improbandum praecipiebat; adeoque nec erat bona, nec a bono, et vero Deo condita.

Respondeo, legem hanc Talionis non reprobari a Christo Domino tamquam malam: erat enim optima pro eo tempore, pro quo lata fuit: sed his verbis, Ego autem dico vobis, etc. meliorem, et perfectiorem instituit Christus, ut diserte explicat S. Augustinus, libro De Sermone Domini in monte:

Pharisaeorum, inquit, iustitia minor est, non excedere vindictae modum, ne plus rependat quisque quam accepit, et magnus hic gradus est: Nemo enim facile invenitur qui pugno accepto pugno reddere velit, et uno convicio verbo audito, unum, et quod tantundem valet referat contentus sit: sed saepius ira perturbatus immoderatius vindicat: sive quia iniustum putat eum qui laeserit priorem, gratius laedit quem laesit, qui non laeserat. Talem animum magnum ex parte refrenavit lex in qua scriptum est: oculum pro oculo, dentem pro dente; quorum nominibus significatur modus, ut iniuriam vindicta non transeat, et haec > est pacis inchoatio. Perfecta autem pax est, talem penitus nolle vindictam: qui ergo tantum reddit quantum accepit, iam donat aliquid: non tantum enim poenam meretur nocens, quantum ille qui ab eo laesus innocens passus est.

Et lib. 19. Contra Faustum cap. 25. Non fomes, sed limes furoris est: non ut id quod sopitum erat, hinc accenderetur: sed ne id quod ardebat, ultra extenderetur.

Dices 1. Sacrificia veteris Legis erant Deo ingrata, et invisa: ergo lex quae talia sacrificia instituebat, bona non erat. Probatur antecedens ex Psalmo 50. Si voluisses sacrificium, dedissem utique, holocaustis non delectaberis. Isaias 1. Quo mihi multitudo victimarum vestrarum? plenus sum: incensum abominatio est mihi. Calendas vestras, et sollemnitates vestras odit anima mea, laboravi sustinens. Sed Apostolus Hebraeorum 10. explicans illud Psalmi 39. Sacrificium, et oblationem noluisti, ait: Oblationes, et sacrificia, et holocausta pro peccato noluisti, nec tibi complacita sunt, quae secundum legem offerrentur: ergo lex ea sacrificia imperans, non erat Deo accepta, nec proinde ab ipso instituta; siquidem nihil odivit eorum quae fecit.

Respondeo 1. Quod in verbis citatis Prophetarum praedicitur sacrificia illa cessatura tempore legis Evangelicae: ex hoc vero non consequens est quod mala fuerint, lege Mosaica vigente. Secundo, Prophetae non improbant in illis verbis sacrificia ipsa, sed perversam mentem offerentium, qui cum in gravissimis peccatis essent, putabant tamen per sacrificia in voluntate peccati mortalis oblata Deum placare: unde Isaias 1. Cum multiplicaveritis orationes vestras, non exaudiam eas, manus enim vestrae sanguine plenae sunt. Tertio, Prophetae significant hac loquendi ratione, sacrificia haec esse imperfecta, quod ultro fatentur: sicut dicemus infra, legem veterem quoque licet bonam, tamen imperfectam.

Obicies 5. Verbi Dei opera sunt perfecta, ut dicitur Deuteronomii 32: sed Mosaica lex non erat perfecta: quocirca inquit Apostolus Hebraeorum 7. Reprobatio fit praecedentis mandati propter infirmitatem, et inutilitatem: ergo Deus non est auctor illius. Insuper Ecclesiastici cap. 3. Didici quod omnia opera quae fecit Deus perseverent in aeternum: sed Mosayca lex in aeternum permanere non debuit; siquidem adveniente nova lege, reprobanda erat. Denique, quae sunt a Deo bona, sufficient ad salutem: sed lex vetus ad salutem erat insufficiens: ergo non est censenda fuisse a vero Deo condita.

Respondeo ad primum, aliquid posse dici perfectum, vel simpliciter et absolute, vel secundum quid et comparative ad eos quibus convenit. Fateor autem veterem legem non fuisse perfectam simpliciter et absolute, sed tantum respective et comparative ad eos quibus erat danda, et ad tempus quo danda erat: Iudaei namque adhuc rudes et velut pueri erant, quibus necessarius erat Paedagogus, quo metu poenarum erudirentur: tempus vero non advenerat in quo daretur lex gratiae, qua absolute et simpliciter perfecta est: nam nonnisi in plenitudine temporis dari debebat. Et quemadmodum praecepta quae dantur pueris sunt perfecta, habita ratione illorum, licet non sint absolute et simpliciter perfecta: sic et lex vetus perfecta fuit, habita ratione Iudaeorum qui erudiendi erant: etiam perfecta fuit ratione temporis, neque enim perfectiorem postulabat tempus, quod praevium esse debebat ad legem perfectam simpliciter. Ad secundum dico: ea opera Dei esse aeterna, quae Deus fecit perfecta simpliciter et absolute, concedo: quae fecit perfecta tantum comparate, et pro aliquo tempore, nego: nam cum illa ad aliud referebantur, et sint a Deo facta in ordine ad aliud, adveniente eo ad quod referebantur, cessare debent. Unde Apostolus Galat. 3. Ubi venit fides, iam non sumus sub paedagogo.

Ad tertium dico quod quae sunt a Deo bona, una cum auxilio gratiae, revera sufficiunt ad salutem, concedo: nisi gratiae auxilium annexum habeant, nego. Hoc autem auxilium Deus etiam Iudaeis subministravit, sicut et cunctis gentibus subministrat sufficiens ad salutem; licet abundantiori honore uberiorique misericordia in Christi fideles sub Evangelica lege degentes largitus fuerit.

Obicies 6. Lex ea non est a Deo, quae aeternae Dei legi non concordat: sed lex vetus aeternae Dei legi non concordat; lex enim aeterna, inquit S. Augustinus in libris De libero arbitrio, iubet amorem rerum temporalium relinquere, et emundatum ad aeterna convertere; lex autem vetus convertit animam ad temporalia; siquidem bona temporalia eius observatoribus tantum promittit in mercedem, ut constat ex pluribus textibus Exodi, necnon et Deuteronomii, maxime vero cap. 28. ubi Moyses populum Israeliticum alloquens, ait:

si custodieris mandata Domini Dei tui, et ambulaveris in viis eius,... ampliare te faciet Dominus omnibus bonis, fructu ventris tui, et fructu iumentorum tuorum, fructu terrae tuae, quam iuravit Dominus Patribus tuis ut daret tibi. Aperiet Dominus thesaurum suum optimum, caelum, ut tribuat pluviam terrae tuae in tempore suo: benedicetque cunctis operibus manuum tuarum.

Respondet Alensis, quod duplex est conversio ad temporalia, una quidem propter sola temporalia, ut ibi fiat status, qualiter Mosaea lex temporalia non convergebat: altera conversio fit ad temporalia, non propter ipsa, sed propter aeterna bona; et hoc modo lex Mosis convertit ad temporalia bona, ut per haec attollatur homo ad aeterna, scilicet ut ex dono moveatur homo ad amorem ipsius donantis, nempe Dei. Unde Deuteronomii 11. Moses vice Dei Israelitas alloquens ait:

Si ergo obedieritis mandatis meis, quae ego hodie praecipio vobis, ut diligatis Dominum Deum vestrum, et serviatis ei in toto corde vestro, et in tota anima vestra, dabit pluviam terrae vestrae tempo- raneam, et serotinam, ut colligatis frumentum, et vinum, et oleum, faenumque ex agris ad pascenda iumenta, et ut ipsi comedatis et satiemini.

Conclusio secunda. — Lex vetus Mosi a Deo tradita est ministerio Angelorum.

Probatur 1. ex Scriptura Act. 7. ubi de Moyse sic ait: Hic est qui fuit in Ecclesia in solitudine cum Angelo, qui loquebatur ei in monte Sina, et cum Patribus nostris, qui accepit verba vitae dare nobis. Et ad Galat. 3. Apostolus dicit: Quid igitur lex? Propter transgressiones posita est, et ordinata per Angelos in manu mediatoris, Moysis scilicet, qui de seipso ait Deuter. 5. Ego sequester, et medius fui inter Dominum, et eos in tempore illo, ut annuntiarem vobis verba eius. Et ad Heb. 2. Si enim qui per Angelos dictus est sermo, etc. ubi per sermonem illum, legem Mosaycam intelligit, ut ex verbis sequentibus constat: comparat enim illam cum lege Evangelica, et significat hanc esse differentiam inter veterem legem, et novam, quod lex vetus tamquam lex servitutis tradita fuerit Iudaeis per Angelos: lex autem nova, quia est lex gratiae, nobis praescripta sit per Dei Filium.

Hoc ipsum docent communiter sancti Patres: imprimis videlicet S. Dionysius lib. De Coelesti Hierarchia, cap. 1. ubi cum dixisset Coelestes intelligentias Angelorum praecipue nomine appellari, propterea quod primum in eis est divina illustratio, deinde per eas ad nos illustrationes transportuntur quae naturalem nostram scientiam superant, protinus subdit: sic enim lex, ut divina scriptura testatur, per Angelos nobis data est. Deinde aperiens qualiter Angeli omnes Patriarchas, et Prophetas ad divinitatis notitiam perduxerint, concludit: An non etiam ipsam illam legislatricem legem a iusto quidem Deo Moysi datam esse divinae scripturae tradiderunt: ut populum praeeuntem divinis, ac sacris simulacra eorum doceant? sed haeresim idem Theologus damnat, cum Angelorum ad nos opera permissa sint, quasi ille solus divinae legis sentiat ea, quae secundum statum continent, et caelestem quae primum ad Divinitatem excitat.

Suadet hoc ipsum ratio. Congruentissimum enim fuit, ut cum lex perfecta dari debuerit per ipsum Deum incarnatum, imperfecta lex quae ad perfectam disponebat, non per ipsum Deum, sed Angelorum ministerio hominibus traderetur.

Dices: Ille qui loquebatur Moysi veterem legem ipsi praescribendo, Deum et Dominum appellavit. Exodi 20. dicens: Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Aegypti: ergo non erat Angelus, sed Verbum divinum: quod cum Deus sit, magni consilii Angelus appellatur apud Isaiam.

Respondeo tale nomen sibi vindicasse Angelum legislatorem, non quod Deus videri vellet, sed quia nomine Dei loquebatur, eumque gerebat ac repraesentabat: unde S. Gregorius Magnus in praefatione libri Iob cap. 2. Angelus, inquit, qui Mosi apparuisse scribitur, immo Angelus modo Dominus memoratur: Angelus propter ministerium quo ceteris loquendo serviebat: Dominus autem dicitur, quia interioribus praesidens loquendi effectum ministrabat. Cum eo loquens obtemperatur, et per dispensationem Angelus, et per inspirationem Dominus appellatur. — Et praemiserat S. Augustinus, lib. 3. De Trinitate, cap. 1. scribens: Cum caelestis iudicis praecepta paciuntur, non angeli in gratias; sed praecipit ipse iudex: de eo loquente prophetica sanctitas, etsi dicamus: propheta dicit, nihil aliud quam Dominus dixisse voluerit; et si dicamus: Dominus dixit, prophetam non abstrahimus, sed quid per eum dixerit admonemus.

Conclusio tertia. — Moses veteris legis dumtaxat promulgator fuit: nequaquam autem institutor.

Probatur: Primo quidem ex cap. 20. Exodi, ubi Deus solus asseritur omnia legis veteris praecepta, quae postmodum sequuntur, condidisse et ordinasse his verbis: Locutusque est Dominus sermones istos: Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Aegypti, de domo servitutis: non habebis deos alienos coram me, non facies tibi sculptile, etc. Postmodum vero traduntur sub eodem tenore verborum omnia legis illius praecepta, sive moralia, et ad Decalogum pertinentia, sive caeremonialia, sive iudicialia: subindeque consequens est omnia etius legis praecepta a Deo mandante et ordinante esse condita, et per Mosen promulgata.

Probatur 2. Si quae praecepta legis veteris a Mosi fuissent condita, maxime vel caeremonialia vel iudicialia, ut vult aliquis: sed haec etiam Deum ipsum habent auctorem, ut constat ex Scriptura sacra, quae quoties de talibus praeceptis sermonem instituit, saepius repetit et inculcat haec verba: Locutus est Dominus ad Moysem. Haec dices filiis Israel: vel ista apponit: Locutus est Moses ad filios Israel, omnia quae praeceperat Dominus. De iudicialibus autem Exodi 21. ubi haec tradi incipiunt, Deus Moysem sic alloquitur: Haec sunt iudicia quae propones eis: si emeris servum Hebraeum, sex annis serviet tibi. Pariter capite 25. in quo de praeceptis caeremonialibus agitur, legimus: Locutusque est Dominus ad Moysem dicens: loquere filiis Israel, ut tollant mihi primitias, etc. Quibus loquendi modis inde stat, nihil penitus a Moyse nisi nomine Dei legislatoris fuisse derivatum, et promulgatum. Denique lex vetus simpliciter dicitur lex Domini: quod indicium est eam a Domino fuisse conditam. Unde consulto Ioan. 1. Lex per Moysem data est, gratia, et veritas per Iesum Christum facta est. Nam ut observat Clemens Alexandrinus libro 1. Paedagogi: Lex per Moysem data est, non a Mosi, sed a Verbo, et de lege quidem, data est tantum, inquit, Scriptura a Moyse; veritas autem, et gratia non dicitur tantum dari per Christum, sed, quod

Dices 1: Lex vetus plerumque vocatur lex Moysis, maxime Malachia 3. et Lucas 2. Unde a Clemente Romano Pontifice, et nonnullis aliis Moses illius legis non solum promulgator, sed etiam legislator appellatur: ergo aliqua illius praecepta a Mosi propria auctoritate instituta fuere.

Nego consequentiam: nam iisdem locis quibus lex vetus Mosis lex appellatur, etiam vocatur lex Domini, ut significetur a Domino fuisse tradita; nam eodem capite 3. Malachiae Deus sic loquitur: Memento legis Moysis servi mei quam mandavi ei in Horeb, ad omnem Israel praecepta et iudicia: Lucas autem 2. sic dicitur: Postquam impleti sunt dies purgationis eius, Maria, secundum legem Moysis, tulerunt illum in Ierusalem, ut sisterent cum Domino, sicut scriptum est in lege Domini. Quibus significatur eandem legem et Domini, et Mosis appellatam: Domini autem ut auctoris, Mosis ut promulgatoris.

Dices 2: Praeseptum de libello repudii non a Deo, sed a Mosi datum est, iuxta illud Christi Domini Matth. 19. ubi cum dixisset, Non licere homini dimittere uxorem, quia quod Deus coniunxit, homo non separet, inquirentibus Discipulis: Quid ergo Moyses mandavit dare libellum repudii, et dimittere? ait illis: Quoniam Moyses propter duritiam cordis vestri permisit vobis dimittere uxores vestras: ab initio autem non fuit sic: ergo aliqua praecepta legis veteris Moyses instituit.

Nego antecedens: si enim Moses ipse libellum repudii instituisset, consequens esset quod ipse propria auctoritate facultatem dedisset dissolvendi legitimum matrimonium: at nullus hominum propria auctoritate potest dare talem facultatem, dum enim Deus coniunxit homo non separet, ait Christus; subindeque praeceptum de libello repudii non a Mosi, sed a Deo concessum est. Nec vis ulla facienda est in illis verbis: Moyses mandavit, et permisit: nam si inde inferri liceret Mosen huius mandati esse auctorem, etiam liceret inferre esse auctorem Decalogi: nam Marci 7. Christus Iudaeos arguens, quod propter suas traditiones servandas irritum facerent Dei praeceptum, ait: Moses enim dixit: Honora Patrem, et Matrem tuam. Nee pariter ulla vis est facienda in his verbis, ab initio autem non fuit sic: nam licet ab initio Deus hanc facultatem non dederit hominibus, ut cum vellent impune dimittere uxores suas, libellum darent eis quas dimitterent; tamen ex eo non est consequens quod non potuerit Deus postmodum hanc facultatem concedere ad duritiam cordis: nam, inquit Alensis membr. 1. art. 2. ad quintum,

data est lex duris in flagellum: ut eos puniret intelligendo poenas, et subtrahendo delectabilia, et quantum ad hoc dedit lex libellum repudii, quod est in lege per permissionem, ut ipsos duros scilicet et perversos a malo subtraheret, quia proni erant ad interficiendum uxores suas: ideo ut flagellaret eos in hoc, ordinavit quod non liceret eis iterum assumere uxores postquam libellum repudii eis dedissent.

Varios fuisse haereticos, qui veterem legem saluti adversantem, utpote malam, et a perverso principio institutam, assererent, quod maxime de Cerdonianistis, Marcionitis, et Manichaeis affirmant SS. Epiphanius et Augustinus lib. De Haeresibus: idque suadere nitebantur ex eo quod vetus lex plerumque in Novo Testamento dicatur imperfecta, et infirma. Verum sciendum est quod aliquid perfectum dici potest duobus modis, nempe vel absolute, et positive; vel negative, et comparative. Priori modo illud perfectum dicitur, quod ex se non ordinatur ad aliud tanquam sui complementum, sed suis omnibus praecellentiis constat, et perfectionibus integratur. Posteriori vero modo dicitur aliquid perfectum, cum scilicet ex se habeat omnia, quae pro statu suo sibi conveniunt, nihilominus dum comparatur cum altero, dicitur imperfectum seu minus perfectum, quocirca ad illud ordinatur tamquam ad id quod praestantius est, et quo praestantiore adveniente, et irradiante perfectum esse desinit: sic Aurora lux licet in se perfecta, tamen comparative ad solem diei potest negari perfecta, quia lumine solis minor est, et ea irradiante desinit.

Notandum 2. Legem Mosis considerari posse per respectum ad tres leges, quas distinguit Apostolus: nempe legem naturae, legem concupiscentiae seu fomitis, et legem Evangelii seu gratiae; iuxta quos respectus Mosaea lex considerari potest involvere triplicem necessitatem, et dispensationem: siquidem data videtur in adiutorium legis naturae ex Dei misericordia, in correctionem, et emendationem legis peccati, vel fomitis ex ordinatione divinae iustitiae: in designationem legis gratiae, et praeparationem, et manuductionem ad ipsam ex praescripto et consilio divinae sapientiae.

Notandum 3. Aliquid dici conducere ad salutem duobus modis: nempe quatenus est inductivum ad bonum, et revocativum a malo, quando vel per se vel occasionaliter hominem removeret ab eis praestandis, quae necessaria forent ad salutem consequendam. Hoc autem utroque modo certum est veterem legem ad salutem hominum fuisse ordinatam; siquidem inductiva erat ad bonum quod praecipit, et revocativa a malo quod prohibet; quapropter Apostolus ad Rom. ait: Lex sancta et iusta, et mandatum sanctum, et iustum et bonum. Quas verba glossa sic expendit: lex est ad vitam, et iubet bona, et mala prohibet, et facit peccatum cognoscere, unde dicitur Sancta, idest, sane docens: mandatum iustum, idest, iustificans peccatorem: et bonum, idest, utilem vitam acquirens.

Lex vetus Iudaeis data est propter Christianos, ut diserte exponit S. Augustinus lib. 4. Contra Faustum, qui respondens obiectioni Fausti contendentis legem illam solis Iudaeis praescriptam a Christianis esse abiiciendam, ait:

Temporalium quidem rerum promissiones Testamento veteri contineri, et ideo vetus Testamentum appellari, nemo nostrum ambigit; et quod aeternae vitae, regnorum caelorum ad novum pertinet Testamentum. Sed in illis temporalibus figuras fuisse futurorum quae implerentur in nobis, in quos finis saeculorum obvenit, non suspicio mea, sed apostolicus intellectus est, dicente Paulo, cum de talibus loqueretur: haec omnia figurae nostrae fuerunt. Et iterum: haec omnia in figura contingebant illis; scripta sunt autem propter nos, in quos finis saeculorum obvenit. Non ergo vetus Testamentum ad consequendas illas promissiones, sed ad intelligendas in eis novi Testamenti praenuntiationes accipimus: veteris quippe testificatio fidem novo conciliat.

Restat ergo tantum hic determinandum: Primo, an revera lex vetus positive et absolute, vel negative et respective dicenda sit imperfecta: Secundo, quos ob fines fuerit instituta.

Conclusio prima. — Lex vetus imperfecta erat, non absolute, sed respective. Haec Conclusio duas partes complectitur, prima quarum sufficienter probata fuit in priori Conclusione praecedentis Quaestionis.

Probatur autem posterior, nempe quod lex Mosaica imperfecta fuerit, non positive, sed comparative ad legem Evangelicam. Probatur, inquam: illa lex dicenda est imperfecta comparative, quae gratiam iustificantem, in qua perfectio, et efficacia ad aeternam salutem consequendam consistit, non conferebat: sed talis erat lex vetus, subindeque erat negative, et comparative imperfecta. Maior constat. Minor vero probatur. Primo ex Scriptura sacra, nam Ioan. dicitur: Lex per Moysem data est, gratia, et veritas per Iesum facta est. Unde Apostolus ad Rom. 8. ait: Quod impossibile erat legi, in quo infirmabatur per carnem, Deus Filium suum mittens in similitudinem carnis peccati, et de peccato damnavit peccatum in carne, ut iustificatio legis impleretur in nobis, qui non secundum carnem ambulamus, sed secundum spiritum. Quapropter ad Hebraeos 7. affirmat: Quod reprobatio fit praecedentis mandati propter infirmitatem eius, et inutilitatem, nihil enim ad perfectum adduxit lex. Hinc saepius ait iustitiam non esse ex lege, sed per Christum; sic ad Galatas 2. Si ex lege iustitia, ergo gratis Christus mortuus est.

Probatur 2. Haec eadem minor ex sanctis Patribus: Primo quidem ex S. Augustino lib. 1. ad Bonifacium, qui sic de Christo loquitur: Scriptum est, Proverbiorum 3. iuxta Septuaginta Interpretes: le> gem et misericordiam in lingua portat: Legem qua terreat,

misericordiam qua subveniat: Legem per servum, misericordiam per seipsum: Legem tamquam in baculo, quem misit Elisaeus ad filium viduae suscitandum, et ille resurrexit. Si enim data esset lex, quae posset iustificare, omnino ex lege esset iustitia, Misericordiam vero tamquam in ipso Elisaeo, qui figuram Christi gerens mortuum vivificando, magni Sacramenti, velut Veteris Testamenti significatione coniunctus est.

Similia habet Sermone 2. De Verbis Apostoli, cap. 8. et 9. necnon et pluribus aliis in locis.

Ipsi subscribit S. Fulgentius lib. 2. De Veritate praedestinationis c. 19. Lex sine gratia ostendere potest aegritudinem, non sanare: vulnera monstrat, medicamina non ministrat; ut autem legis impleatur praeceptum, gratia ministrat auxilium, ac sic lex revelat culpam, gratia confert indulgentiam. Legis est igitur, quod peccata cognoscimus: gratiae, quod vitamus. Addit lib. 1. cap. 7. Haec igitur inter litteram iubentem, et spiritum vivificantem, idest, inter legem, gratiamque distantia est, quia lex concutit, gratia convertit hominis voluntatem. Et bonum volumus, illa clamat, haec donat: illa voluptati hominis incutit iustitiae divinae terrorem: hic infundit misericordia charitatem: per illam accepit voluntas spiritum servitutis in timore: per istam accepit spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: Abba, Pater.

Hinc S. Augustinus in expositione epistolae ad Rom. quadruplicem distinguit hominum statum, nimirum ante legem Mosaicam, sub ipsa lege, sub gratia Christi, et in pace aeternae beatitudinis. Ante legem, inquit, sequimur concupiscentiam carnis: sub lege trahimur ab ea: sub gratia nec sequimur eam, nec trahimur ea: in pace nulla est concupiscentia carnis. Ante legem ergo non pugnamus, quia non solum concupiscimus et peccamus, sed etiam approbamus peccata: sub lege pugnamus, sed vincimur: fatemur enim mala esse quae facimus, sed quia nondum est gratia, superamur.

Adstipulatur S. Prosper sententia 32. dicens: Qui dedit legem, ipse dedit et gratiam: sed legem per servum misit, cum gratia ipse descendit: ut quia lex ostendit peccata, non tollit, volentes legem suis viribus exsequi, nec valentes, coguntur ad gratiam, qua impossibilitatis morbum, et inobedientiae aufert reatum.

Dices: Patriarchae et Prophetae, aliique quamplurimi in statu veteris legis fuerunt iusti et perfectissimi: ergo in lege veteri erat perfecta iustitia. Subindeque hac ratione lex vetus non est dicenda imperfecta.

Respondeo: Primo quidem, paucos admodum in veteri lege iustos fuisse ac perfectissimos, ut docet S. Augustinus lib. De catechizandis rudibus c. 22. et lib. contra Adimantum cap. 17.

Dico 2, quod si homines aliqui iusti fuerunt in Veteri Testamento, non ad illud vetus Testamentum, sed ad legem Gratiae, et Evangelii pertinebant, ut docet S. Augustinus lib. De Spiritu et littera cap. 25. et 26. et lib. 3. ad Bonifacium cap. 4. dicens:

Tunc homines Dei secundum distributionem temporum, ceteris quidem Testamenti dispensatores, et gestatores, sed novi demonstrantur haeredes. An vero illum ad Testamentum novum negabimus pertinere, qui dicit: Cor mundum crea in me Deus, et Spiritum rectum innova in visceribus meis? Aut illum qui dicit: Posuit supra petram pedes meos, et direxit gressus meos, et immisit in os meum Canticum novum Hymnum Deo nostro? Vel illum ante Testamentum vetus, quod est a monte Sina,

Patrem fidelium de quo dicit Apostolus: Fratres, secundum hominem dico, tamen hominis Testamentum nemo irritum facit, etc. Satis ostendit ad fidem nostram pertinere, quae novi utique est Testamenti, quod per promissionem donavit Deus Abrahae. Hinc concludit S. Augustinus: Sive igitur Abraham, sive ante illum iusti, sive postea usque ad ipsum Moysem, per quem datum est Testamentum a monte Sina in servitutem generans, sive caeteri Prophetae post eum et sancti homines Dei usque ad Ioannem Baptistam, filii sunt pro- missionis, et gratiae; secundum Isaac filium liberae, non ex lege, sed ex promissione haeredes Dei, cohaeredes autem Christi. Absit enim ut Noë iustum, et prioris temporis iustos, et quicunque ab illo usque ad Abraham iusti esse potuerunt vel conspicui vel oc- cultos, negemus ad supernam Ierusalem, qua Mater nostra est, per- tinere. Quamvis antiquiore tempore inveniantur esse, quam Sara, quae ipsius liberae matris prophetiam figuramque gestabat. Quanto evidentius ergo post Abraham? nam cui sic declarata est ipsa pro- missio, ut pater multarum gentium diceretur, quicunque Deo pla- cuerunt, hi filii promissionis habendi sunt; non enim est Abrahami, et deinceps iustorum generatio verior, sed prophetia manifestior re- petitur. Ad Testamentum autem vetus quod est a monte Sina in servitutem generans, quod est Agar, illi pertinent, qui cum accepe- rint legem iustam, sanctam, et bonam, putant sibi ad vitam litteram posse sufficere. Et ideo ut fiant factores legis, divinam misericor- diam non quaerunt, sed ignorantes Dei iustitiam, et suam iustitiam volentes constituere, Iustitiae Dei non sunt subiecti. Et postea: hac plane magna distantia; quod faciant isti sub lege positi, quod litora necidit terrenam felicitatem, vel cupiditate adipiscendi, vel ti- more amittendi, et ideo non vere faciunt, quoniam carnalis cupi- ditas, qua peccatum augetur, cupiditate alia non sanatur. Sic ad vetus pertinet testamentum, quod in servitutem generat; quia facit eos carnalis timor, et cupiditas servos; sed Evangelica fides, spes, et charitas liberos. Sub gratia vero positi, quos vivificet Spiritus, et fide ista faciunt, quae per dilectionem operatur, in spe bonorum, non carnalium, sed spiritualium: non terrenorum, sed caelestium: non temporalium, sed aeternorum; praecipue credentes in Mediatorem, per quem sibi non dubitant, et spiritum gratiae subministrari, ut bene ista faciant ignosci posse cum peccant. Hi pertinent ad Te- stamentum Novum filii promissionis, et regenerationis, a Deo Patre, et libera matre, cuius generis fuerunt antiqui omnes iusti, et ipse Mosis Testamenti minister Veteris, haeres Novi: quia ex fide qua nos vivimus, una eademque vixerunt, incarnationem, passionem, resurrectionemque Christi credentes futuram, quam nos credimus factam, etc.

Conclusio secunda. — Etiamsi imperfecta fuerit Mosayca lex, nihilominus varios ob fines sapienter a Deo fuit ordinata, et praescripta.

Primo quidem, ut suam homini notam faceret infirmitatem, quatenus ea cognita quaereret Salvatorem; nam inquit Apostolus Rom. 7. Peccatum non cognovi nisi per legem. Quam utique causam praescribendae legis eleganter declarat S. Augustinus pluribus, maxime vero sermone 13. De Verbis Apostoli c. 2. Data est lex, inquit, non ut morbus sanaretur, sed ut praevaricationis morbo crescente medicus quaereretur. Et quis est iste medicus nisi qui dixit Matth. 9. Non est opus sanis medicus, sed male habentibus? Qui ergo non confitetur Creatorem, data esset lex quae posset vivificare, omnino esset ex lege iustitia. Si ergo non est data lex, quae posset vivificare, quare data est? sequitur, et ostendit quare sit data: quia etiam sic in adiutorium data est, ne te sanum putares. Vel ut ait Epistola 11. Lex docendo, et iubendo quod sine gratia impleri non potest, homini demonstrat suam infirmitatem, ut quaerat demonstrata infirmitas Salvatorem, a quo sanata voluntas possit, quod infirma non posset: lex igitur adducit ad fidem, fides impetrat spiritum largiorem, et diffundit Spiritus charitatem, implet charitas legem. Ideo lex Paedagogus vocatur, sub cuius minacissima severitate, qui invocaverit nomen Domini, salvus erit. Quomodo autem invocabunt, in quem non crediderunt? Licet autem homo absque lege veteri cognoscere potuerit plura habere rationem inhonesti, per legem nempe naturalem et rationis dictamen, tamen per legem divinam positivam manifestatur homini, quod quae ratio naturalis inhonesta iudicat, etiam peccata sunt et offensa Dei, qui illa prohibet ac severissime animadvertit in peccatores. Adde quod cum lex naturalis per originale peccatum in nobis maxime vitiata fuerit, ita ut plura non videantur iam nobis habere rationem peccati, quae tamen revera peccata sunt, ideo opus fuit altera lege, quae perspicue peccati turpitudinem et gravitatem explicaret.

Secundo, data fuit lex propter frangendam ac retundendam hominis superbiam: quatenus nempe cognosceret homo se prorsus esse imparem, et insufficientem propriis viribus ad peccata declinanda. Quod utique sic declarat S. Augustinus Epistola 157:

Danda itaque fuerat lex, inquit, quae manifestius sibi ipsum ostenderet hominem, ne superbus animus humanus a seipso se posse esse iustum putaret, et ignorans Dei iustitiam, idest, quae homini ex Deo est, et suam volens constituere, idest, quasi suis viribus partam, iustitiae Dei subiectus non fieret. Oportebat itaque ut addito mandato, cuius vox est, Non concupisces, superbo peccatori etiam praevericationis crimen accederet, atque ita gratiae medicina non sanata per legem, sed convicta infirmitas quaereret.

Vel ut ait serm. 13. De Verbis Apostoli cap. 4:

Lex praevaricationis gratia posita est, unde humiliaretur cervix multorum sibi tribuentium, voluntati suae tantum arrogantium, ut sibi liberum arbitrium posse putarent ad iustitiam sufficere, quae tunc quando erat integra libertate, idest, in Paradiso, ostendit vires suas, ostendit quantum possent, sed ad ruendum, non ad surgendum.

Qualiter autem legis praescriptio hominis superbiam fregerit, docet idem S. Augustinus pluribus, nempe quod lex posita motivum fuerit et occasio cur concupiscentia irritaretur magis, et adversus sibi repugnantem legem acrius insurgeret: nam, inquit Apostolus ad Rom. 7. Peccatum occasione accepta per mandatum operatum est in me omnem cupiscentiam. Ubi nomine peccati concupiscentiam intelligit, quae ideo peccatum appellatur, quia est a peccato, in peccatum inclinat, et ipsa fit peccatum si ipsi consentiatur. Hinc S. August. lib. 3. ad Bonifacium cap. 2. exponens haec Apostoli verba ad Corint. 13. Littera occidit: aculeus enim mortis est peccatum, virtus autem peccati lex, ait: auget quippe prohibendo peccati desiderium, et inde occidit, nisi subveniendo satisfaciat gratia. Et lib. De Spiritu, et littera cap. 1. ubi sine Spiritu non agitur Spiritus, inspirans pro concupiscentia mala concupiscentiam bonam, hoc est, charitatem diffundens in cordibus nostris: profecto illa lex, quamvis bona, auget prohibendo desiderium malum: sicut aquae impetus, si in eam partem non cesset, vehementior fit obice posito, cuius molem cum emiserit, maiore cumulo precipitatus violentius per prona proripitur. Nescio quo enim modo hoc ipsum quod concupiscitur fit iucundius, dum vetatur, iuxta illud Poetae: Nitimur in vetitum semper, cupimusque negata.

Tertio, data fuit lex vetus, ut populum Iudaicum, alioqui rudem et imperfectum, metu poenarum a malo deterreret: ac sic adhuc ostenderet sibi ad auxilium divinae gratiae confugiendum esse, ut docet Apostolus ad Galat. 3. scribens: Lex paedagogus noster fuit in Christo: nam paedagogus ille est sub cuius ferula et virgis puer datus erudiendus. Hunc locum expendens S. Thomas, ait: Per legem Iudaei, tamquam imbecilles pueri, per timorem poenae retrahebantur a malo, et promovebantur amore et promissione temporalium ad bonum. Hanc utique doctrinam hauserat a S. Augustino Epist. 114. Supracitata lex paedagogus vocatur, sub cuius minacissima servitute, qui invocaverit nomen Domini salvus erit. Lib. De natura, et gratia cap. 1. Hanc iustitiam Dei non in praecepto legis, quo timor incutitur, sed in adiutorio gratiae Christi ad quam solam utiliter legis velut paedagogi timor ducit, constitutam esse qui intelligit, ipse intelligit quare sit Christianus. Lib. 3. ad Bonif. cap. 3. Ad quam gratiam lex de praevaricatione terrendo tamquam paedagogus perducit, ut sic conferretur homini quod conferre ipsa non potuit. Lib. De perfectione iustitiae cap. 3. Lex ista praecepit ut cum in his implendis homo defecerit, non se extollat superbia tumidus, sed ad gratiam confugiat fatigatus, ac sic eum lex terrendo ad Christum diligendum paedagogi perducat officio. Et cap. 19. ait: Timore legis humilem factum tamquam paedagogo ad fidem, gratiamque hominem perducere. Ne vero existimet nos initium aliquod salutis naturae tribuere, dum statuimus ad hoc Legem Veterem datam fuisse, ut ostendat homini suam infirmitatem, qua agnita quaerat medicum, ut frangat superbiam; quandoquidem eius occasione augetur concupiscentia, et numero et gravitate: ut convincat illum de gravitate morbi, ne contemnat tamquam leviorem: ut denique terreat, metuque poenarum abducat a malo, sic volumus per legem cognosci peccatum, ut sentiamus per gratiam medicum inquiri. Frangi vero per legem superbiam eatenus dicimus, quatenus peccator imparem se sentit legi quam sibi impositam custodiendam, nisi iuvetur per gratiam, cum tantum absit ut tollat peccatum, quin potius occasionaliter aucta concupiscentia augeat illud et numero et gravitate. Videt ergo sibi non sufficere legem cognoscere, quia cognita lege peccatum non tollitur, non minuitur, sed augetur: sic videt se imparem legi servando. At vana est ad salutem eiusmodi confractio superbiae, nisi quando per gratiam peccator coram Deo humiliatur. — Idem docet S. Hieronymus in illud ad Galatas 3. Lex paedagogus noster fuit in Christo. Paedagogus, inquit, parvulis assignatur, ut lascivior refrenetur aetas, et prona in vitia corda teneantur, dum tenera in studiis eruditur infans: et ad maiores disciplinas metu poenae coercita praeparatur. Itaque et lascivientibus lex Vetus ad instar paedagogi severioris apposita est, ut custodiret eos, et futurae fidei praepararet.

Triplicem aliam legis veteris utilitatem profert Alensis mem. 1. art. 1. per respectum ad triplicem legem; nempe, naturae, concupiscentiae, et Evangelii.

Datur enim, inquit in adiutorium legis naturae; et secundum hoc decurrit secundum misericordiam. Datur etiam in correctionem legis peccati vel fomitis; et secundum hoc decurrit secundum rationem iustitiae. Item datur in signum, et significationem legis gratiae, et directionem ad ipsam; et secundum hoc decurrit secundum sapientiae rationem. De primo habetur super illud: Lex subintravit, dicit glossa: Data erat lex in adiutorium humanae naturae: ut quia ipsi naturae quadammodo incertu sunt iustitiae semina, adderetur lex, cuius auctoritate, et magisterio ingenium naturale proficeret ad fructum iustitiae faciendum: et haec est prima utilitas lationis legis. — Secunda autem eius utilitas est ad correctionem legis peccati vel fomitis: et de hac habetur: Lex propter transgressores etc. glossa: Lex posita est propter transgressionem cohibendam, idest, ut saltem timore cessarent homines transgredi, ut quandoque illum facerent voluntate. Data est ergo, ut populum Dei erudiret sub timore Dei, ut dignus fieret accipere promissionem, quae est Christus. — Tertia utilitas fuit ad figurandam legem gratiae vel Evangelii, et directionem ad ipsam: unde Psalm. 18. Lex Domini immaculata convertens animas. Glossa: Convertens animas, idest, sua distinctione corrigens, et ad Christi gratiam mittens. Et sic patet, quod est ad coercenda peccata, et ad directionem, et figurationem legis gratiae. Secundum hoc dicitur Rom. 5. Lex intravit etc. Glossa: Erant in illo populo tria genera hominum, scilicet duri, incipientes, et perfecti: is omnibus data est lex: sed duris datur in flagellum, incipientibus in paedagogum, data est iustis in signum, scilicet futurae gratiae per Christum. Et ad Galat. 3. Propter transgressores, etc. Glossa. Data est lex in signum futurorum, ut futura figuris attestarentur. Et secundum hoc tria erant in lege: scilicet moralia, quae erant ad dilucidandam legem naturae; et quantum ad hoc erat ad legem gratiae; quia figurae erant figurae futurorum; et quantum ad hoc fuit iustis in signum.

Tot ac tanta fuisse legis Mosaycae praecepta, ut non immerito S. August. ipsam esse sarcinam innumerabilium praeceptorum dixerit. Quocirca etiam S. Petrus Vetus Testamentum appellat Act. 15. iugum insupportabile, dicens: Quid tentatis imponere iugum super cervices discipulorum, quod neque nos neque Patres nostri portare potuimus? Nec immerito quidem; si enim fides detur Genebrardo, sub finem Chronologiae, et Guillelmo Parisiensi, lib. De legibus cap. 1. circa medium, praecepta caeremonialia erant ad minus sexcenta et tredecim; ex quibus 218. erant affirmativa; tot scilicet quot sunt membra in homine, et ossa: et 365. negativa, quot in anno dies numerari solent.

Notandum 2. Ex eodem Guillelmo Parisiensi ibidem, triplicem fuisse causam cur tot praecepta Iudaeis praescriberentur:

Prima fuit ruditas, et incrudition ipsius populi, propter quam generalibus praeceptis solum erudiri, et institui non potuit, et ideo per partes particularium mandatorum erudiendum illum ac instituendum decrevit Deus, quasi parvulum magis tractionibus panum, atque micis quam panibus integris nutriendum. Secunda causa, execrabilis idololatria multiplex, in cuius eliminationem pro parte magna intendit lex, et hoc potissimum in omnibus mandatis, quae absurda videntur, et nullam utilitatem afferre servantibus. Tertia causa, quia librum legis voluit Deus esse sufficientem pro tempore illo, et capacitate novitii adhuc illius populi, vel pro parte maxima puerili. Voluit ergo legem continere ea omnia, quae dirigere, moderari, ac decorare sufficerent vitam huius populi, dans eis in hoc multam materiam meditationis, vel exercitationis in lege illa, pro captu ruditatis eorum et imperitiae; ne librorum paucitas, et parvitas mandatorum simul essent eis occasio evagandi ad libros humanarum traditionum, et inde credulitates novas, et errores impietatis, legique Dei contrarias superstitiones haurirent: et haec multa vigilantia, ac distinctione observatum est apud Hebraeos multis temporibus, videlicet ut sapientia legis contenti, libros aliarum gentium declinarent. Unde nec Philosophiae operam dare illis temporibus ausi sunt, donec commixti inter gentes, videlicet Chaldaeos, disciplinas, et studia maxime proveherent, et adhuc ampliare et provehere non desistant; quamque Egyptii inceperint, et Graeci sint studiosissime atque magnifice prosecuti. Hoc ipsum voluit lex Deuter. 4. ubi dicit: Haec est enim vestra sapientia, et intellectus. Similiter, et Isaiae 8. Numquid non populus a Deo suo requirit visionem pro vivis, ac mortuis, ad legem magis, et ad testimonium? Et Psal. 1. Beatus vir qui in lege Domini meditatur die ac nocte; et multa huiusmodi. Deinde ita artavit eos ipsa lex ad sui iugum, meditationem, et observantiam, ut alias ei cogitare, et in aliis studere, nullo modo vacaret; sicut legitur Deuteron. 6. Meditaberis ea sedens in domo tua, et ambulans in itinere, dormiens, atque consurgens etc. Postquam autem Chaldaeis sive Babyloniis, et genti Arabum commixti sunt, et miscuerunt se studiis eorum, et Philosophiae, et secuti sunt opiniones Philosophorum, nescientes legis suae credulitates, et Abrahae fidem, contra disputationes eorum, et rationes defendere; hinc est quod facti sunt in lege erronei, et in fide ipsius Abrahae haeretici; maxime postquam Regnum Saracenorum diffusum est super habitationem eorum, exinde enim eternitatem mundi, et alios Aristotelis errores secuti sunt multi eorum.

Notandum 3. quod lex vetus tria praeceptorum genera complectebatur: moralia, caeremonialia, et iudicialia, iuxta illud Deuter. v. 31: Loquar tibi mandata mea et caeremonias meas atque iudicia.

Lex illa Iudaeis solis praescripta fuit, ut constat multis Scripturae textibus. Primo quidem Deuter. 4. haec habentur: Quae est alia gens tam inclyta, quae habeat caeremonias ac iusta iudicia? Psalmo 75: Notus in Iudaea Deus, in Israel magnum nomen eius. Psalmo 147: Non fecit taliter omni nationi, et iudicia sua non manifestavit eis. Ad Rom. 7.: Quid ergo amplius Iudaeo est? multum quidem per omnem modum, primum quidem quia credita sunt eis eloquia Dei. Ergo aliis a Iudaica gente data non est lex vetus: nimirum posita est in caeremoniis ac iudiciis, in sincera Dei cognitione, in eloquiis divinis.

In cultu Dei considerari possunt ipse cultus, colentes, et instrumenta colendi. Cultus ipse specialiter consistit in sacrificiis quae offeruntur in reverentiam Dei. Instrumenta colendi pertinent ad sacra, quale est tabernaculum, et vasa, et alia huiusmodi. Ex parte autem colentium duo possunt considerari, scilicet eorum institutio, quod fit per quamdam consecrationem populi vel ministrorum, atque ad hoc pertinent sacramenta: et eorum singularis conservatio, per quam distinguuntur ab his qui Deum non colunt, et ad hoc pertinent observantiae, puta in cibis, et vestimentis, aliaque eiusmodi.

Sacrificia instituta sunt in veteri lege tum ut hac ratione Iudaei, proclives alioqui admodum ad idololatriam, ab ea retraherentur immolando Deo vero, et non diis.

Explicat ista praeclare Theodoretus, tom. 1. serm. 7. ubi scribit:

Israelim, longum tempus in Aegypto versatum, pravisque indigenarum moribus imbutum, ut idolis ac daemonibus immolaret ab illis edoctum, et ludis, choreisque ac musicis organis oblectari; harum rerum in habitu constitutum liberare volens Deus, sacrificare quidem permisit, non tamen omnia sacrificare, neque falsis Aegyptiorum diis, sed sibi soli, Aegyptiorum etiam deos offerre.... Haud itaque victimarum indigens Deus, nidoris appetens, illa instituit sacrificia: sed ut aegrorum affectibus mederetur. Sic et musica instrumenta in cultu suo passus est, non quod illorum concentu oblectaretur ipse, sed ut idolorum errorem paulatim aboleret. Si enim, ut primum ab Aegyptiorum potestate liberati sunt, perfectas eis leges obiecisset, resiliissent prorsus, et frenum respuentes ad pristinam labem recurrissent. — Similia habet Chrysostomus, homil. 6. in haec S. Matthaei verba: Ecce stella quam viderant Magi, ubi scribit: Ne opineris Deo indignum quod Magi per stellam vocentur: hoc enim modo omnes Iudaeorum caeremonias, omnesque ritus et sacrificia et purificationes, et neomenias, et arcam, templumque ipsum reprobabis. Siquidem haec omnia originem a gentium ruditate traxere. Deus ob deceptorum salutem, se coli passus est per ea per quae illi daemones antea coluere; aliquantulum illa in melius deflectens, ut eos populatim a consuetudine reduceret, et ad philosophiam altiorem perduceret. Inde est quod sacrificia Israelitis non praescripserit Deus, nisi postquam in idololatriam declinaverunt conflantes sibi vitulum adorandum; tum maxime ut per illa homines protestarentur se cognoscere Deum tamquam supremum dominum vitae et necis, atque rerum omnium Creatorem, sed et ut figurarent sacrificium Christi Domini tamquam imperfecta perfectum, ille quippe una oblatione explevit variarum differentiam sacrificiorum.

Sacrificia autem veteris legis erant in triplici differentia, ratione triplicis sacrificandi finis. Primo holocausta, quae specialiter instituta erant ad protestationem supremi dominii Dei in res omnes: ideoque comburebantur omnino talium sacrificiorum victima; ut sic ostenderetur quam summo iure Dominus mortificat, et vivificat, et quod sicut in iis totum animal resolutum in vaporem sursum ascendebat, ita etiam significaretur totum hominem, et omnia quae hominis sunt, Dei dominio esse subdita, et esse ei offerenda. Habes praecepta Levit. 6. et ritus Levitici 1.

In hoc enim sic statuitur: Homo qui obtulerit ex vobis hostiam Domino de pecoribus, idest, de bobus et ovibus offerens victimas; si holocaustum fuerit eius oblatio, ac de armento, masculum immaculatum offeret ad ostium tabernaculi testimonii, ad placandum sibi Dominum; ponetque manum super caput hostiae, et acceptabilis erit, atque in expiationem eius proficiens; immolabitque vitulum coram Domino, et offerent filii Aaron sacerdotes sanguinem eius, fundentes per altaris circuitum, quod est ante ostium tabernaculi. Detractaque pelle hostiae, artus in frusta concident; et subiicient in altari ignem, strue lignorum ante composita: et membra quae sunt caesa, desuper ordinantes, caput videlicet, et cuncta quae adhaerent iecori, intestinis et pedibus lotis aqua; adolebitque ea sacerdos super altare in holocaustum atque suavem odorem Domino. In quibus verbis tria praesertim occurrunt spectanda: per ordinem ad victimam oblatam, ad personam eam offerentem, et ad sacerdotem immolantem. In victima tria requirebantur, 1. ut animal offerendum esset masculum; 2. ut esset immaculatum; 3. ut esset selectum. Debebat, inquam, 1. esse masculum, quia masculinum genus in rebus omnibus faemineo praestantius est; Deo autem bonorum omnium largitori in gratiarum actionem offerenda sunt quae meliora. Deinde, cum Deus sit sanctissimus et ab omni prorsus defectu remotus, nihil nisi mundum et purum, gratum et acceptum habere potest. Denique, victima debebat esse selecta; neque enim omnia indiscriminatim animalia poterant offerri in holocaustum, sed haec dumtaxat: iuvencus, agnus, hircus, turtur, columbarum pulli. — Ex parte offerentis necessarium erat 1. ut victimam adduceret in atrium, nimirum ut offerret oblationem suam coram Domino: praesentia autem Domini in loco sancto maxime spectabatur a primo atrio Israelitarum, mulierum aut virorum ad interiora templi; hic autem ritus adeo necessarius erat, ut mulieres quae alioquin omnino arcebantur atrio, si victimam adducerent, necesse haberent in hoc ingredi, ut iam antea innuimus. 2. Offerentem oportebat manum imponere capiti victimae dum vivebat. Levit. 1. 4. Omnibus victimis quae a quopiam privato offerebantur, seu deberentur, seu spontaneae essent, oportebat ipsum imponere manum dum vivebant, exceptis tantum primitiis, decimis et Paschate. Ita Ioannes Lightfoot, De ministerio templi. 3. Opus erat ut haec manus impositio fieret in atrio, nimirum ut sua veluti peccata imponeret coram Domino, quatenus per eius mortem possent ablui et deleri; locus vero in quo stabat offerens ordinarie erat, ut quidam volunt, ad portam atrii sacerdotum, alii vero iuxta altare et intra atrium sacerdotum, quod minus probabile puto, cum laicis interdictus esset ingressus intra sacerdotum atrium. Offerendo autem victimam et manus ipsi imponendo, dicebat coram sacerdote: Ad Dominum peccari, perperam feci, rebellis fui, hoc et hoc dimisi, paenitet me eorum, te, atque haec sit mea expiatio. — Tertio tandem ex parte sacerdotis immolantis victimam tria pariter requirebantur. 1. Debebat oblatam viventem victimam mactare, hoc tamen munus implere poterat eam offerens aut levita, quando plurimae immolandae erant victimae, adeo ut sacerdotes pares non essent iis matandis, ut fiebat praesertim tempore Paschatis et aliis sollemnitatibus, testibus in quibus singula familiarum capita tenebantur adstare coram Domino, et victimas offerre. 2. Debebat occisae victimae sanguinem excipere priusquam illa excoriaretur. Excipiebat autem sanguinem ipsum in vase mundo et cultui divino consecrato, et ex eo aspergebat altare per circuitum, aut saltem quatuor eius angulos. 3. Tenebatur victimam excoriare, in partes dividere, sale condire, intestina et viscera lavare, eas partes super struem lignorum in altari positam collocare eo ordine quem illae partes servabant in animali dum viveret, et tandem ignem adhibere quo penitus illa cremarentur. Ita ut illius victimae nihil residui superesset praeter cineres. Reservabant tamen sacerdotes victimarum pelles quas sale condiebant, ut absoluto suo ministerio in subsequenti sabbato illas inter se dividerent, et in proprios usus converterent.

Secundo sacrificia pro peccato, quae instituta fuerunt a Deo ad excitandum peccati detestationem eiusque expiationem propugnandam per poenitentiam. Ex illis sacrificiis alia erant pro delicto, et alia pro peccato. Delictum et peccatum in Scripturis aliquando eadem sunt, sed in Levitic. distinguuntur, ut observat S. Augustinus, quaest. 5. in Leviticum; et videtur probabilior sententia quae vult illud esse delictum, quod imprudenter, idest, ignoranter; illud peccatum, quod sciente committitur.

Addunt Hebraei doctores producti a Ioanne Lightfoot loco supra laudato, sect. 3, quod oblatio pro peccato erat pro re imprudenter commissa adversus unum ex negativis praeceptis, et tum demum cognita; oblatio vero pro delicto erat pro re commissa quidem, sed ita ut dubitaretur an praeceptum esset ea actione violatum. Qui adhuc ignorabat utrum transgressus esset necne, attamen tenebatur offerre oblationem pro delicto, qua tutum eum praestaret a poena excisionis. Quod si semel resciret se violasse praeceptum aliquod, quod excisionis poena sancitum esset, tum tenebatur offerre sacrificium pro delicto. Ita Thalmudistae in Herithuth perel. 2. cuius varia proferunt exempla, ut videre est in auctore Thosaphte, ubi inter caetera legimus: Viri uxor et soror simul sunt, et ipse concumbit cum altera, sed utra sit ignorat. Habet duas uxores, una earum est in sua separatione, altera non item; concumbit cum alterutra, sed utra fuerit ignorat. Ipsi opponitur adeps, et aliquid reliquum ex sacrificio, comedit ex alterutro, sed utrum fuerit ignorat. Est sabbatum et dies expiationis; laborat alterutra, sed utra fuerit nescit. R. Eliezer iudicat eum offerre debere sacrificium pro peccato; sed R. Iosua eum absolvit. Iamvero R. Iose dicit quamvis R. Iosua ipsum ab oblatione pro peccato absolvat, tamen eum censet offerre debere dubiam pro delicto oblationem. Hinc ex eorum mente oblationes ita affines sunt ut vix una discerni possit ab altera.

In sacrificio pro peccato pars una comburebatur, altera vero cedebat in usum sacerdotum: ad significandum quod expiatio peccatorum sit a Deo per ministerium sacerdotum: nisi quando sacrificium offerbatur pro peccato totius populi, vel specialiter pro peccato sacerdotis: tunc enim totum comburebatur, quia non debebant in usum sacerdotum venire ea quae pro peccato offerebantur, ut nihil peccati in eis remaneret, et quia hoc non esset satisfactio pro peccato: si enim esset in usum eorum pro quorum peccatis offerebatur, idem esse videtur ac si non offerrentur. Horum sacrificiorum praeceptum habes Levitici 7.; ritus, Levitici 1. et 6.

Victimae offerendae pro peccato diversae erant iuxta diversitatem eorum pro quibus offerebantur. Illa namque oblationes fiebant vel pro congregatione vel pro privatis. Hircus in die expiationis offerebatur pro peccatis omnium Israelitarum, Levit. 16, v. 15. Vitulus autem pro peccatis alicuius communitatis particularis, puta pro una tribu, familia, synedrio, imo et pro omni coetu Israelitarum quando per ignorantiam et per imperitiam peccaverant, et postea peccatum suum agnoverant, ut praecipitur Levit. 4., v. 18. Pro privatorum debent offerri victimae, nam pro peccato principis per ignorantiam admisso hircus de capris immaculatis debebat immolari. Pro peccatis vero particularium et subditorum offerebatur capra aut ovis immaculata. Pro peccato sacerdotis offerebatur iuvencus, idque publice, ut refert auctor Baal Turim in cap. 4. Levit. Ne quisquam, inquit, pra pudore retuleret fateri peccatum suum: ecce enim summus sacerdos peccaverat, confitebatur peccatum suum, et oblationem pro peccato offerebat. Cum autem immolaretur victima pro peccato et delicto per ignorantiam admisso, iidem servabantur ritus qui in holocaustis. Circa sanguinem vero qui ex eis victimis inferebatur in locum sanctum, sic se gerebat sacerdos, ut refert auctor Iosaphtha in Corban perek 6. Iuvenci comburebantur, et hirci qui comburebantur extra castra, dum mactabantur, et aspergebatur eorum sanguis in altare holocaustorum, sacerdos intrabat, et stabat intra altare aureum et candelabrum. Altare erat ante ipsum, immittabatque in sanguinem digitum suum, et septies aspergebat sanguinem versus sancta sanctorum; et quoties digitum immittebat ac aspergebat sanguinem, etiam altaris cornua unguebat.

Tertio denique erant sacrificia pacifica quae offerebantur Deo, vel pro gratiarum actione, vel pro salute et prosperitate offerentium, pro debito beneficii recipiendi, vel accepti. Et in tres partes dividebantur: una pars incendebatur ad honorem Dei, secunda cedebat in usum sacerdotum, tertia denique in usum offerentium, ad significandum quod salus hominis procedit a Deo, dirigentibus ministris Dei, cooperantibus ipsis hominibus qui salvantur. Habes praeceptum huius sacrificii Levit. 7.; ritus autem Levit. 3.

Pacificae oblationes ratione eorum pro quibus offerebantur, erant universaliter duplicis generis; aliae enim erant communes, aliae privatae. Communes dicebantur eae quae fiebant pro universa Israelitarum gente in festo Pentecostes, ut statuitur Levit. 23., ubi post recensita sacrificia holocaustorum et pro peccato quae diebus istis erant offerenda, additur v. 19: duosque agnos annicos hostias pacificorum, et haec oblationes pacificae a Thalmudistis in Zenach perek 5. sanctissima sacrificia dicebantur, cum reliquae oblationes essent sacrificia minus sancta.

Privatae oblationes pacificae triplicis erant generis, nam aliquae offerebantur sine pane: aliquae vero cum pane, ut cautum est Levit. 7. v. 13, idque a singulis Israelitis fieri concessum erat. Aliae vero dicebantur oblationes pacificae Nazaraeorum, de quibus agitur Num. cap. 6. v. 14. et sequentibus. Poterant autem offerri in oblationes pacificas vel boves, vel oves, vel agni, vel caprae, ut statuitur Levit. 3. Offerrebantur autem praesertim propter beneficium aliquod a Deo impetratum, vel liberationem ex periculis, ex morbo et carcere, vel conservatam valetudinem et prosperitatem, et propter votum emissum, vel in testimonium pietatis et devotionis. — Hae autem pacificae oblationes suscipi non poterant nec offerri pro Gentilibus et Ethnicis, ut docet Maimonides, in Corban perek. 3. Accipiebant, inquit, tantum ab Ethnicis holocausta, quia dicitur: a manu filii exteri non offerretis panem Dei vestri. Accipiebant etiam holocausta avium ab Ethnicis, quamvis etiam essent idololatrae, sed non accipiebant ab iis pacificas oblationes, nec farinam, nec oblationes pro peccato ac delicto. Similiter enim holocausta non accipiebant ab Ethnicis, nisi offerrentur instar spontaneorum, vel voluntariorum sacrificiorum. Cum Ethnicus offerrebat oblationem pacificam, offerebant ea tamquam holocausta, quia Ethnicus quendam habet affectum erga caelum, id est Deum. Si vovisset pacifica sacrificia, et daret ea Israeli, ut Israel per ea expiaretur, Israelitae ea comedebant non aliter ac si forent sacrificia Israelitae; si ea daret sacerdotibus, ea comedebant sacerdotes. Ab apostata Iudaeo qui in idololatriam delapsus erat, et data opera profanaverat sabbatum, nulla accipiebant sacrificia, ne quidem holocausta, quod accepissent ab Ethnico.

Iuxta triplicem hominum statum. Quidam enim sunt incipientes, aliqui proficientes, alii perfecti; hostia autem, inquit, Alensis, paragr. 3, pro peccato pertinebat ad incipientes sive ad statum poenitentiae; hostia pacificorum ad proficientes spectabat, sive ad statum iustitiae in impletionem mandatorum: holocaustum ad perfectos, sive ad statum supererogationis in impletionem consiliorum.

Si quis rogaverit qua ratione ad ista offerenda sacrificia urgeri possent Israelitae? — Respondebo duobus ad id incitatos esse stimulis, interiori scilicet et exteriori. Interiori quidem conscientiae, exteriori vero infligendae poenae: ut si prior ad rei executionem non sufficeret, altera succederet. Primo, inquam, ad id provocabantur conscientia stimulis, qui et ad divinorum mandatorum observantiam, et ad peccatorum remissionem, ac Dei beneficiorum assecutionem excitabant, ac subinde urgebant ad ea comparanda media (qualia erant ista sacrificia), ut eorum omnium facili negotio fierent compotes. — At si quis nec conscientia nec religione moveretur ut ista persolveret, nihilo-minus accurrerent aliqui testes omni exceptione maiores, qui assere-rent eum ad ista persolvenda sacrificia esse adstrictum, per iudicum sententiam ad id implendum sub gravissimis poenis cogebatur, maxime vero dum agebatur de sacrificiis et oblationibus pro peccato et delicto, atque etiam pro implendo voto quod in testium praesentia factum fuerat.

Si requiras quid praestandum esset ab Israelita qui in peccatum aliquod lapsus, quod absque sacrificio expiare non deberet, dum procul Ierosolyma consisteret, an videlicet statim illuc deberet contendere ut istud sacrificium offerret? — Respondebo, eo in casu qui ad persolvendam oblationem pro delicto aut peccato tenebatur, potuisse eam differre ad proximum festum ex tribus illis sollemnibus, quibus omnes Israelitae aut saltem familiarum capita tenebantur apparere coram Domino in Ierusalem. Qui tamen legis erant ferventiores aemulatores, statim atque alicuius se reos agnoscebant criminis, omnibus relictis properabant Ierusalem, ut per oblationem victimae reatus admissi veniam obtinerent. — Qui vero immunes erant ab hac comparitione in tribus illis festis aliis sua vota committebant. Quidam enim inter Iudaeos ab ista comparitionis lege immunes erant, puta servi nondum manumissi, surdi, muti, mutili, immundi, decrepiti, aegri, debiliores, et qui pedibus iter facere nequibant, necnon et infantes qui manu a parentibus deducti non poterant ascendere in Montem Domus. — Qui autem prius invitabantur per nuncios emissos a synedrio magno qui per universas Israelitarum regiones decurrentes, denunciabant tali die celebranda fore festa Paschatis, Pentecostes et Tabernaculorum, ac propterea properandum esse Ierosolymam ut ibi festum celebrarent. — Conveniebant itaque prima hebdomadae festae die in atrium templi ubi tenebantur offerre victimas pro peccato aut delicto, si quod admiserant, deinde vero oblationes pacificas quae dicebantur illis diebus oblationes laetitiae, quod scilicet cum animi exultatione dies illos festos agere deberent.

Quaeres primo: Quare ex animalibus quae sibi offerri mandarit Deus, solum ex quadrupedibus designata sint boves, oves, et caprae; ex volatilibus vero tantum turtur, et columba. — Respondet Alensis noster qu. 50. huiusce rei assignari posse multiplicem rationem.

Quia, inquit, ista sunt, quae totum, quod vivunt, et sunt, necessitati hominis tribuunt: hoc est, victui, et vestitui. Si igitur recte humana necessitas respiciatur, sola ista de animalibus necessaria sunt hominibus in victum, et vestitum: cetera vero superflua sunt, quantum ad necessitatem vitae, ut porcus, canis, et equus. Eo ergo ipso quod noluit alia sibi offerri in sacrificiis, abstulit eis occasionem quaerendi non necessaria, dum eis non voluit honorari. Amplius, quia de quadrupedibus ista mundissima sunt; quia ex mundissimis vivunt pastibus. Et eorum immunditiae etiam mundae sunt. Praeterea inter omnia quadrupedia ista mansuetissima sunt, et minori rebellione sustinent mortem: et ideo minori periculo immolantium. Insuper, quia istis animalibus maxime utebantur, et in his erat largior beneficentia Conditoris erga eos: conveniebat igitur de his animalibus Conditori regratiationem, et honorificentiam pro beneficentia exhibere. Quare vero elegerit de avibus turturem, et columbam; quas et praecepit Abrahae, ut sibi offerret in sacrificium, Genes. 15. dicendum est, inquit, quod haec praecipue electa sunt ad sacrificium, quia inter omnes aves istae mundae, et mansuetae, et utilia usibus humanis sunt: et etiam castitas quasi coniugalis in columbis, et quasi vidualis in turturibus invenitur: unde per hoc expresse dabatur intelligi, quod > si huiusmodi requirit in avibus sibi offerendis, quanto fortius in hominibus sibi offerentibus? De hoc vero quod passer additur in emundatione leprosi, praeter rationem quae supra dicta est, posset specialis ratio assignari: quia dicitur passer secundum modum suum morbum consimilem aliquando pati. Ratio autem generalis, quare alia animalia ab istis noluit Deus sibi offerri, est quia omnia alia genera animalium, aut idololatrae sacrificiis suis execrabilia fecerant, aut Augures vanitate observationum suarum profanaverant, aut Magi veneficis maleficiis suis abominabilia reddiderant.

Haec Alensis. Ideirco ex avibus praecipue sibi Deus delegit columbas et turtures; tum quia horum magna habebatur copia in terra promissionis; tum quia haec animalia sunt symbola luctus, castitatis, dilectionis, et mentis simplicitatis: unde Christi Domini simplicitatem, charitatem, atque dolorum acerbitatem praesignabant. — Observandum insuper Deum voluisse sibi offerri pullos columbarum, non autem pullos turturum; quia in turturibus maiores longe meliores sunt quam pulli; in columbis vero pulli meliores sunt: id autem quod est optimum Deo debet offerri. Insuper solius masculini sexus animalia offerri debebantur in holocaustum, quia praestantissimum est inter sacrificia, faemina vero est animal imperfectum. Quocirca etiam animalia maculosa, et imperfecta v. g. clauda, caeca, removebantur a sacrificio, quia solito despiciuntur ab hominibus. Denique non offerebantur ante octavum diem suae nativitatis: quia erant quasi abortiva, et nondum plene consistentia propter suam teneritudinem. Pisces autem Deus non requisivit in sacrificia; tum quia cum in aquis degant, magis sunt alieni ab homine, eiusque minus dominio ac imperio subsunt, subindeque minus ad eum pertinent; homo autem offerre debebat Deo aliquid sibi proprium in testimonium suae erga Deum observantiae et gratitudinis: tum quia pisces statim ex aqua extracti intereunt; quod autem sacerdotibus sacrificandum Deo vivo offerebatur vivum esse debebat.

Quaeres secundo: Cur Deus quaedam animalia sibi offerri voluerit, alia vero a sacrificiis ablegaverit ut profana et immunda? — Respondet Theodoretus, quaest. 1. in Levit: Deum ea sibi sacrificari iussisse quae pro diis coluntur ab Aegyptis: de numero quidem quadrupedum, vitulum et hircum et ovem; e volatilibus autem turturem et pullum columbarum. Nec ignoramus alia multa pro diis habuisse Aegyptios; sed ex his quae pro diis colebant, mansuetiora sacrificiis deputarit; reliqua vero appellarit immunda, ut haec quidem execrati tamquam impura, in deorum numero non ponerent; illa vero, ut quae ipsi sacrificarent, pro diis non haberent, sed eum solum adorarent cui convenit haec offerri. Similia habet serm. 7. contra Graecos supra laudato, ubi cum dixisset Deum Israelitis permisisse sacrificia quoniam his ritibus erant assueti cum degerent in Aegypto, addit:

Sacrificare quidem permisit, non tamen omnia sacrificare, neque falsis Aegyptiorum diis, sed sibi soli Aegyptiorum deos offerre. Deorum siquidem in numero bovem olim habebant Aegyptii, et ovem, et capram, et columbam, et turturem, et alia quaedam ex iis quae non esculenta erant, sed immunda vocabantur. Ne itaque indignarentur tamquam a moribus illis penitus exclusi, falsis quidem diis sacrificare vetuit, > sibi autem ea immolare iussit quae ab eis dudum adorabantur, et terrestribus quidem, capram, et bovem, et pecudem, et volueribus turturum et columbam. Mansueta enim sunt et hominum amantia haec utraque animalia. Itaque sapientissimus medicus hoc remedii genus adhibuit Aegyptiae agritudini, ut sacrificare quidem Iudaeis propter eorum imbecillitatem indulgeret, sed ea quae prius colebant immolare iuberet: ut sacrificando discerent deos non esse, quos tamquam victimas ipsi mactarent.

Ita Theodoretus. — Itaque Deus ex animalibus quae colebantur ab Aegyptiis, quaedam sibi sacrificari voluit, quaedam vero ut impura a sacrificiis reiecit, ut Israelitas a profanis Aegyptiorum ritibus revocaret. Aliam profert rationem Origenes lib. 1. Contra Celsum, quod videlicet Aegyptii illis animalibus utebantur ad praesagia.

Mali quidem daemones, et Titanici aut Gigantes qui impie in verum Numen et caelestes Angelos se gessere, idemque e caelo eiecti sunt, circa corporum crassiora et impuriora in terris se agitant: cumque habeant aliquam circa futura perspicaciam, ut qui a terrenis corporibus sint liberi et in talibus negotiis multum versati, hoc unice studentes humanum genus ut abducant a vero Deo, insinuant se in animantium fera ac rapacia maxime, deinde et in callidiora; et ea, quoties volunt, quo volunt movent, aut etiam talium animantium vim imaginariam invitant ad hos aut illos volatus motusque, ut homines, capti divinationibus quae per muta fiunt animalia, Deum cuncta continentem non quaerant, neque veram exerceant pietatem; sed cogitationibus suis decidant in terram, in aves, in dracones, quin etiam in vulpes et lupos. Observatum enim est harum rerum peritis, praedictiones maxime notabiles per id genus animantia fieri: non valentibus, ut videtur, daemonibus tantum efficere in mansuetis animantium, quantum prava ista animantia possunt in aliis quae diximus animantibus, ob id quod ista habent ritum simile, non vitium proprie, sed quasi vitium. Quamobrem si quid aliud in Mose, et miratus sum ipse, et dignum miratu existimo, hoc est quod cum percepisset naturas animantium diversas, sive a Deo edoctus ea quae ad animantia et ad daemones animantium cuique affines pertinebant, sive propria ipse scientia perductus ad noscendos animantium gradus, omnia ea impura pronuntiavit quae ab Aegyptiis aliisque gentibus vim divinam habere censebantur; contra vero omnia ea pura quae extra illam essent censum.

Ita Origenes. — Ex quibus verbis elicitur quod cum Moses certa quaedam animalia ad sacrificium et escam vel concessit, vel prohibuit, rationes partim physicas ex natura animalium petitas, quae a Plutarcho in Sympos. lib. 1. probl. 5. et Eliano lib. 10. De animalibus c. 16., tanguntur, et fusius a S. Thoma 1. 2. quaest. 102, art. 6. explicantur; partim morales ex animantium instinctu sumptas, atque ab Aristea apud Eusebium lib. 8. De praeparatione Evangelica, cap. 9., Philone lib. De Agricultura, Barnaba in epist. cap. 10., et Theodoreto quaest. 2. in Levit. etc. declaratas, secutus est, et ad Ethnicorum praesertim Aegyptiorum respexit consuetudines: quibus pugnantia constituit plurima, ut ait Manetho apud Ioseph. lib. contra Appionem, et confirmat Tacitus hist. lib. 5., asserendo profana Iudaeis esse omnia quae apud Ethnicos sacra, cedique ab illis arietem quasi in contumeliam Ammonis, bovem quoque immolari quem

Aegyptii Apim colunt. Itaque Moses edoctus a Deo impura pronuntiavit, aut sacrificiis deputavit quaedam animantium genera quae vel ex natura sua rapacia sint et callidiora, vel ab Ethnicis ad profanos cultus usurpari solebant, ut apposite observat clarissimus Ludovicus Ferrandus in notis ad psalm. 18.

Rogabis: quare Deus mandavit sibi offerri spicas, similam et his similia exigui valoris et pretii? — Respondeo id ex indulgentia et summa bonitate statuisse, quia consultum esse voluit paupertati offerentium, ut qui non posset offerre animal quadrupes, offerret avem, qui non posset avem, saltem offerret panem, qui panem non posset offerre saltem farinam vel spicas praesentaret. Ex iis vero quae ex terra proveniunt maxime Deus requirebat in sacrificiis ea quae veniunt in usum hominum: unde panis offerebatur, quia hominis cibus: vinum, quia potus; oleum, et sal, quia cibi condimenta: thus quia medicamentum. Haec autem omnia Christum figurabant: panis quidem, quia erat panis vivus, qui velut in spica pro statu legis naturae in fide Patrum; sicut simila in doctrina legis, et Prophetarum: sicut vero panis de Caelo descendit a Spiritu sancto formatus in utero Virginis, et coctus in clibano passionis. Vinum autem erat figura Sanguinis eius, oleum gratiae ab eo diffundendae, sal ipsius divinae sapientiae, thus iugis ac ferventissimae eius orationis.

Quaeres tertio. — Quare Deus, Levit. 2. prohibuerit sibi offerri mel et fermentum? — Respondet Alensis noster, hoc ideo, tum quia haec offerri consueverant in sacrificiis idolorum, tum etiam ut significaretur eos qui sacrificare intendunt, debere a se removere omnem carnalem dulcedinem et voluptatem; necnon et omnem corruptionem a sacrificiis arcere. Observandum denique circa sacrificium pro peccato, quod tanto vilius in eo animal offerrebatur, quanto gravius erat peccatum pro quo offerebatur.

Quaeres quarto: Cur inter animantia in sacrificia offerri et esum usurpari Iudaeis prohibita praeceteris tantopere sues aversentur ut ex eorum tactu se etiam contaminari existiment? — Fingit Plutarchus in Symposiis lib. 1, quaest. 5, suem Iudaeis haud sane inter res execrabiles haberi, sed summo in honore apud eos esse autumat, quippe quam venerantur ut arationis magistram. Id eos primum in Aegypto didicisse ait: quippe illic agros numquam aratro verti, sed simul ac Nilus post solitam exundationem in alveum se recepit, e vestigio sues ab incolis propelli in agros, ut uberem glebam rostro todiant, et semina occultent terra: quare vomerem quoque Graecis pyr dici, originatione optima. Et quid mirum, inquit, tam foedum animal a superstitiosa gente coli, cum Aegyptii quoque felem, gryphem, crocodilum adorent? Verum quam turpiter hallucinetur Plutarchus non opus est pluribus demonstrare, utpote cum inania Ethnicorum commenta qui cum rerum Iudaeorum essent ignari plurima de istis commenti sunt, de quibus ne levis quidem apud Iudaeos erat suspicio. Plutarcho tamen hoc in commento consentit Petronius cum vetustissimo epigrammate sic lusit: Iudaeus, licet et porcinum numen adoret, Et caeli summas advocet auriculas.

Genuinam autem rationem cur praeceteris animantibus sues abominantur Iudaei, existimat Petrus Cunaeus De Republica Hebraeorum, cap. 21. inde petendam quod populus Israeliticus fuit olim mire obnoxius iis morbis qui Syros ut plurimum atque Aegyptios infestabant. Vitiligines enim psorasque et tetra ulcera iam olim illis gentibus velut proprias pestes adscripserunt summi medicorum. Hos autem et similes pene morbos uno nomine complexus Moses est, et lepram vocavit. Porro in suibus scabies et immundities non vitium sed natura est. Quare ne ad corporum pravam affectionem contagio quoque accederet aliqua ex esu contactuve paulo superstitiosius aversati sunt quam aut lex Numinis fortasse iusserat, aut positum in gentium aliarum institutis erat. — Attamen revera sues inter animantia immunda, quorum et esus et contactus et oblatio prohibebantur in lege veteri, notabantur imprimis; unde Isaiae 65. carnem suillam comedentes conferuntur cum idolorum cultoribus, et iis qui arte necromantica daemones consulebant in sepulchris; legimus enim v. 3. et 4.: Populus qui ad iracundiam provocat me ante faciem meam semper: qui immolant in hortis, et sacrificant super lateres: qui habitunt in sepulchris, et in delubris idolorum dormiunt: qui comedunt carnem suillam, et ius profanum in vasis eorum. Et v. 17. capitis sequentis comedentes carnem suillam assimilantur iis qui edunt abominationem et mures: qui comedebant carnem suillam et abominationem et murem.

Inde est quod Iudaeorum hostes sumpserunt occasionem aut eos acriter persequendi, aut proterve deridendi. Sic Antiochus postquam in ipso Ierosolymorum sacrario sacrilege mactasset sues per universam Iudaeam iussit aedificari aras et in eis immolari carnes suillas, ut refertur 1. Machabaeorum, cap. 1. v. 50, ad quae impura et profana sacrificia metu mortis intentato Iudaeos cogebat. Unde ipsius immanitatis et impietatis ministri Eleazarum unum de primoribus scribarum, ut ab avita religione abducerent, compellebant carnem poreina manducare, Machab. cap. 6. v. 18. At extrema quaeque vir religiosus generosusque perpessus est, potius quam impii regis perditis ministris hac in parte obsequeretur. Eleazari virtutem imitati septem Machabaei fratres, una cum matre, eadem de causa multa tormenta passi, vitam martyrio consummarunt. Hinc est quod Ethnici proterve Iudaeos dicteriis impetendi et subsannandi ansam arripuerunt. Iuvenalis enim satyra 6. de ipsis scribit:

Observant ubi mero pede sabbata reges, Et vetus indulget senibus clementia porcis. Et satyra 14.: Nil praeter nubes et caeli numen adorant, Nec distare putant humana carne suillam.

Et apud Macrobium, lib. 2. Saturnalium, cap. 4, refertur quod Augustus cum audisset inter pueros, quos Herodes Rex Iudaeorum, infra bimatum iussit interfici, filium quoque eius occisum ait: melius est Herodis esse porcum, quam filium; eum scilicet suggillans quod porcis parceret, qui proprio filio non pepercerat. Riserunt tamen et nihil fecerunt hos profanorum hominum sarcasmos sibi traditae legis memores Iudaei. Proinde cum a tyrannide Antiochi respirare coeprunt, tradunt thalmudistae in lib. Iuchasin eos hanc legem sanxisse: maledictus quisquis suem aluerit. Et hoc animal tantopere sunt execrati, ut illud nominare etiam proprio nomine nefas ducerent. Hinc quoties de porco sermo faciendus erat, pro hac voce porci substituebant rem aliam. Qua praeconcepta de hoc immundo pecore a Iudaeis ad Arabes etiam derivata est. De his enim scribit Solinus: suillis carnibus prorsus abstinent: sane hoc animalis genus, si infectum illic fuerit, moritur illico. Hinc S. Hieronymus, lib. 2. in Ezechielem, cap. 6. de Saracenis qui Arabum pars erant scribit: Hi nefas arbitrantur porcorum carne vesci. Herodotus similiter de Aegyptiis scribit lib. 2. cap. 47. suem pollutum animal esse putant; et eum si quis vel transundo contigerit, abit immersum se flumini cum ipsis vestibus. Cuius rationem hanc refert Elianus lib. 10. Historiae, cap. 16: sus pro ferocitate, ne propriis quidem foetibus parcit: et cum in humanum corpus incidit, non abstinet, sed illud mandit: proinde Aegyptii hoc animal oderunt ut abominandum et omnimodis vitandum.

Quaeres quinto: Cur Deus Deuteron. 23. v. 18. sanxerit: non offeres mercedem prostibuli, nec pretium canis, in domo Domini Dei tui, quidquid illud est quod voveris, quia abominatio est utrumque apud Dominum Deum tuum?

Respondeo ad primum sanctionis membrum merito iure prohiberi prostibuli pretium in templum inferendum et offerendum Domino, nempe ut Israelitae caverent a prava Ethnicorum consuetudine qua prostitutae mulieres solebant ex quaestu meretricio comparata donaria fictitiis Numinibus offerre; nempe ut inde templorum structurae reficerentur, sacerdotes alerentur, redimerentur hostiae, et in illius obscaeni Numinis honorem, pudicitiam suam cuilibet obvio mortali exponerent. Docet nos ista imprimis propheta Baruch. cap. 6. v. 12. et 43. etc. his verbis quae sacros interpretes plurimum torquent: Mulieres autem circumdatae funibus in viis sedent, succendentes ossa olivarum. Cum autem aliqua ex ipsis attracta ab aliquo transeunte dormierit cum eo, proxima sibi exprobrat quod ea non sit digna habitu, sicut ipsa, neque funis eius diruptus sit. Omnia autem quae illis fiunt, falsa sunt. Quomodo aestimandum aut dicendum est, illos esse deos? A fabris autem et ab aurificibus facta sunt, etc. Ubi sermo est de mulieribus inanium deorum cultui addictis, quae ut ad eorum ministrorum et sacrificiorum necessaria compararent, sedebant in viis ad eorum templa ducentibus, et arte magica nodos amatorios ex longis funibus quibus erant nexae, ut viros ad templum pergentes resano amore inescarent, suique corporis copiam facerent ut prostituti pudoris praemium accipientes illud Numini suo consignarent. Tradit ista Herodotus qui lib. 1. cap. 199. impurum illum feminarum babylonicarum ritum sic recenset:

Ad templum Veneris sedent multae mulieres, nodis corollisque tempora redimitae, ex quibus aliae accedunt, aliae discedunt. Deversicula undecumque sic funiculis distincta aditum praebent externis ad mulieres illas, quam cuique libuerit eligendum. Porro, cum semel illic consederint, non prius domum revertuntur, quam hospitum aliquis pecuniam mulieri in sinum coniecerit, et cum eadem, a sacro seorsim abducta, rem habuerit. Hospitem autem illum qui pecuniam obtulit, dicere oportet: Tanti egtibi deum Mylittum imploro. At vero pecuniam illam, quantulacumque sit, non est fas reiicere: siquidem in sacrum convertitur usum.

Confirmat ista Micheas propheta, cap. 1. v. 7. ubi idololatricum hoc ac meretricium ritum Iudaeis exprobrat his verbis: omnia idola eius in perditionem: quia de mercedibus meretricis congregata sunt, et usque ad mercedem meretricis revertentur. Quae sic exponit S. Hieronymus: idola, donaria, ornatus et supellex idololatrica, mercede meretricia comparata, ad aliam meretricem, Nineven, ducentur: ut exitum ortu suo dignum capiant, et igne consumpta in nihilum redigantur. Quamvis haec expositio probabilitate sua non careat, non praeter rem erit hic interponere, quod alicubi memoriae reliquit Athenaeus; nempe gentes, deorum sive templorum donaria quandoque meretricibus obtulisse. — At in scopum nostrum proximius collineat S. Hieronymi expositio, nihil enim usitatius apud idololatras, quam ut mulieres aliquae talium numinum cultui addictae pudicitiam suam prostituerent, ut impudicitiae pretium idolorum suorum templis et altaribus devoverent. Aegyptios amore illo non prorsus alienos colligitur ex Luciano lib. De dea Syria, ubi agens de incolis terrae Bybliorum scribit: E mulieribus una quaecumque tonderi nolunt, talem poenam exsolvent: unum quidem diem, ad quaestum corpore faciendum, foro prostant: forum autem illud solis peregrinis exhibetur: et quod inde mercedis auferunt, hoc Veneri in sacrificium datur. Moris eiusdem apud Cypros obtinentis testis est Iustinus, Hist. lib. 22. cum ait: Mos erat Cypro, virgines ante nuptias, statutis diebus dotalem pecuniam quaesituras, in quaestum ad littus maris mittere pro reliqua pudicitia libamenta Veneri soluturas. Huic affine testimonium nobis praebet Iul. Firmicus de error. profan. relig. p. m. 15. Audio Cinyram, Cyprium, templum amicae meretrice donasse. Ei erat Venus nomen. Initiasse etiam Veneri Cypriae plurimos, statuisse etiam, ut quicumque initiari vellet, secreto Veneris sibi tradito, assem in manum mercedis nomine deae daret. Eiusdem Ethnicorum propudiosae consuetudinis tam apud Graecos quam apud Romanos fidem firmant Clemens Alexandrinus in Protreptico, Arnobius lib. 6. adversus gentes, Athenaeus lib. 13. cap. 3. t. et 5. Vides etiam Martinum Delrio, lib. disquis. magic., Schedium de diis Germanis, Seldenum de diis Syris, et Ioannem Spencerum, lib. 2. De legibus Hebraeorum, cap. 23. e quibus ista delibavimus. Ex his omnibus apparet merito iure Deum repudiasse oblationes meretricis praemio comparatas, ne populus Israeliticus inde resanae libidinis frequentandae occasionem arriperet, et in omnem vitae propudosae licentiam solveretur. Nam si stupri mercedem sibi oblatam acceptasset Deus, pronum esset impuris mulieribus opinari ipsum non omnino ingratum habere libidinis commercium, atque facilem de eo commisso veniam concessurum. Accedit quod hac prohibitione improbare voluit pravum gentilium ritum in cultu Veneris usitatum; si enim acceptasset meretricum donaria et sacrificia earum turpi quaestu acquisita, propudiosum etiam hunc Ethnicorum cultum non improbare videretur.

De pretio canis non offerendo. — Non modicum laborant Interpretes in huius divinae prohibitionis rationibus et causis inquirendis et exponendis. Quorsum enim potius canis, animalis domestici et fidelitatis ac vigilantiae symboli, quam alterius bruti cane vilioris et hominis minus utilis pretium repudiavit Deus? Hunc nodum solvere putant Abarbanel, Iunius et alii recentiores, dicendo canem hoc in loco figurate accipiendum esse, et ea voce designari cinaedum, seu puerum meretricium ac scortum masculum, cuius in praecedente versu facta fuerat mentio his verbis: Non erit meretrix de filiabus Israel, nec scortator de filiis Israel. Cinaedum autem ideo canem hic appellari existimant, quod hoc animal impudentia simul ac libidine repraesentet; hominem enim pudore vacuum canem appellat Martialis, lib. 1. Epigram. 53. At cum legislatores tropis et metaphoris edicta sua proferre non soleant, sed ea efferant verbis propriis, ne aliqua in lege occurrat aequivocatio, videtur haec divina constitutio ad litteram de cane proprie dicto intelligenda. Quamobrem Iosephus lib. 4. antiq. cap. 8. putat hic prohiberi inferendum in templum Dei pretium acceptum pro cane venatico vel pastorali; cui interpretationi subscribit Bonfrerius in commentario. At cum Iosephi leges explicantis interpretationes plerumque sint erroneae ac Scripturae genuino sensui parum cohaerentes; nec aliunde ulla appareat ratio cur pretium istiusmodi canis quod est animal ex aequo venale sicut et caetera, potius repudiari debeat quam pecunia ex aliorum venditione comparata — S. Augustinus, cui consentiunt Lyranus, Abulensis et alii, istius legis verba intelligenda esse de canis primogenito, cuius fit exceptio ne quemadmodum aliorum domesticorum primogenita pretio redimatur. At cum canis, inquit Spencerus, parere soleat in latebris, et catulos uno partu plures edere, adeo ut quinam ex illis redimendus esset vix cognosci possit, non videtur illa praedictae legis genuina interpretatio. Accedit quod non videretur Deus voluisse legem de primogenitis animalium immundorum redimendis, Num. 18. ad animalia vilissima extendi voluisse: tunc enim felis aut simiae catulus primogenitus, agno, columba, vel forte siclo (non sine damno fortunae tenuioris, hominibus oneroso) fuisset redimendus. Satis clare superiora demonstrant, canem, hoc in loco, nec figurate sumendum esse, pro cinaedo scilicet aut canis admissura, nec stricte, pro cane primogenito; sed proprie lateque, pro omni animali, quod canis nomine vulgo designamus.

Cur autem canis pretium sanctuario suo arceri voluerit Deus, plurimae rationes probabiles occurrunt: 1. Quod canis licet vigilantissimum animal, et hero suo fidissimum, nihilominus inter animalia immunda in mosayca lege haberetur, Isaiae 66. v. 3. 2. Quod reputaretur animal vilissimum et abiectissimum; unde nomen canis in opprobrium et vituperium vertebatur, hinc 2. Regum 3. 8. Abner Isboseth obiurganti quod ingressus esset ad concubinam patris sui, respondit: numquid caput canis ego sum, etc. Quamobrem ferre canem ignominiae argumentum et poena olim fuit, unde sequentes versus:

Quippe vetus mos est, ut si quis rege remoto Sanguine vel flamma vel seditionis apertae Turbine, seu crebris regnum turbare rapinis Audet, ante gravem quam fuso sanguine poenam Excipiat, si liber erit de more vetusto, Impositum scapulis ad contigui comitatus Cogatur per rura canem confinia ferre.

In qua verba Ursinus: Nobiles, inquit, antequam capitali supplicio afficerentur, exauthorabantur prius, ut et armigeri et servii eorum, illis equis dubatur gestandis publice. In quorum confirmationem Guilielmus Saldenus, Exercit. 7. producit id quod narratur ab Ottone Frisingensi, nimirum a Frederico Barbarossa Imperatore condemnatum fuisse Hermannum quemdam Rheni comitem, decemque eiusdem socios, comitesque alios, quod, se in Italia absente, praedationibus et inconditis pacem publicam turbassent, ut per integrum milliare germanicum canem portarent. Sellam ferre pro ignavia, canem pro contumaciae indicio habebatur. Hinc est quod Galli homines infimae sortis et nebulones designare solent hoc dicteterio et scommate la Canaille, idest non pluris quam canes faciendi. — 3. Quod canes inter animantia bruta impurissimi sint et impudentissimi: impurissimi quidem, nam inquit Vossius, lib. 3. De idololatria, cap. 62. de canum libidine domestici animalis res notissima, et quam fortasse illud est libidinis argumentum quod, ut ab Aeliano proditum est, lib. 7. De animalibus, cap. 19. Romae maritus uxorem accusarit adulteri, inque iudicio adulter propalam canis diceretur; notum et illud, nec mutribus parcere. Unde homines obsceni, et vitae impurissimae, assimilantur canibus, Eecli. 13. v. 22: quae communicatio sancto homini ad canem? Et Matth. 7. v. 6: nolite dare sanctum canibus. Et Apocalyps. 22. v. 15: foris canes et venefici et impudici. Quamobrem Hebraei non minus canes quam porcos aversantur, propter utriusque impuritatem, teste Lightfoot in cap. 8. S. Matth., quin etiam maledictum pronunciant in eos qui canes et porcos alunt. Mirum igitur videri cuiquam non potest quod Deus purissimus noluerit cultum suum in contaminatum eius impudicissimi animalis oblatione pollui. — Praeterea canes impudentissimi sunt, unde Aelianus, lib. 7. Historia animalium, cap. 19. imprudentia sunt animalia quae iis summoveantur, musca et canis. Inde cynici a cane nomen habent quod impudentissimi essent, aliosque philosophos continuo morderent. Unde Diogenes ipse Cynicus apud Apuleium Florida 2. rogatus cur canis appellaretur, respondit quia is qui dant blandior; qui non dant, oblatro; malos autem mordeo.

At potissima ratio cur Deus prohibuerit sibi canes offerri in sacrificio et canis venditi pretium repudiavit, haec est, ut Israelitas ab ethnicorum, praesertim Aegyptiorum nefario cultu revocaret, nam ut refert Plutarchus in Iside, antiquitus canis maximis in Aegypto honoribus afficiebatur. Et Diodorus Siculus lib. 1. animalia quaedam Aegyptii supra modum, non viva tantum, sed et demortua venerantur, ut feles, ichneumones, mustelas, et canes. Hinc Iuvenalis satyr. 15. stolidum ac ridiculum Aegyptiorum cultum referens, inter caetera canit:

Illic coeruleos, hic piscem fluminis, illic Oppida tota canem venerantur, nemo Dianam.

Tanta vero religione canem venerabantur, ut omnes domus incolae in qua canis extinguebatur toto raderentur corpore, quod maximi apud illos indicium doloris erat. Idcirco autem eum tam impense colebant, ut scribit Diodorus, quoniam canis dicitur adiuvisse Isidem in indagando Osiridis cadavere, qua de causa in sacris Isidis canes primas tenebant. Itaque ut superstitionem tam insulsam ludibrio et contemptui exponeret Deus, atque Israelitas in Aegyptiorum mores propensissimos, ab illo nefario cultu revocaret, prohibuit ne canis pretium in templum inferretur. Hoc enim sicut et meretricis abominatio est coram Deo. Idcirco prostibuli et canis pretium coniunctum reprobavit Deus, tum quod canis animal sit salacissimum, tam quod Aegyptiis ipsique ac aliis gentibus deam Isidem stupris colere, et lucrum stupro comparatum illius templo consecrare. Isis autem fictitium numen simul colebatur cum Mercurio, quod inter utrumque necessitudo intercederet, ut scribit Diodorus, lib. 1. Mercurius vero ab Aegyptiis repraesentabatur et colebatur sub imagine capite canino. Unde Virgilius, 8. Aeneid.:

Omnigenumque Deum monstra et latrator Anubis.

Anubis autem dictus est Mercurius cuius idolum canino capite repraesentabatur, quod apud Aegyptios, ut litterarum et scientiarum auctor haberetur; solebant enim Aegyptii veteres canis hieroglyphico vatem, scribam, magistratum et iudicem adumbrare. ut refert Horapollo hieroglyph. 39. Sacrum quidem scribam, inquit, quoniam quicumque voluerit, ut par est, et absolutissime hoc fungi munere, eum oportet inulta meditari assidueque omnibus canum more allatrare et ferum esse, nullique gratificari. Vatem autem, quod canis praeter caetera animantia fixis in deorum simulacra, non secus ac rates consueverunt, intentisque prospiciat oculis. Sacrorum vero pollinctorem, quod et hic nuda et resecta, quibus iusta facit, simulacra contempletur. Quanta autem esset Isidis cum isto Mercurio necessitudo, apparet ex columna Aegyptiaca his inscripta verbis, ut refert Diodorus lib. 1:

Ego Isis sum, Regina huius regionis, a Mercurio erudita. Ego sum, quae in canis sidere exoritur, etc.

Verum de istis plura recensere impresentiarum non expedit.

DE SACRAMENTIS VETERIS LEGIS. — Sacramenta veteris legis duplicis erant generis, alia quidem omnibus Israelitibus communia, qualia erant circumcisio, agnus Paschalis, purificationes variae ab immunditiis legalibus, et expiationes a peccatis: alia erant particularia solis sacerdotibus, et ministris; qualia erant consecratio, esus panum propositionis, ablutio manuum, et pedum. Nam per sacramenta homines deputantur quodammodo ad cultum Dei, cultus autem Dei generaliter spectat ad omnem populum Dei, et specialiter ad ministros. Respectu utriusque tria sunt necessaria: Primo quod instituantur ad talem cultum; id autem praestabat circumcisio in populo, consecratio in sacerdotibus, et institutio specialis in ministris Dei. Secundo, quod utantur iis quae spectant ad divinum cultum; id autem populus praestabat per esum agni Paschalis, sacerdotes autem per esum panum propositionis, necnon et aliorum suis usibus deputatorum. Tertio, quod removeantur ea quae prohibentur a cultu divino, quales sunt immunditiae; respectu autem populi id fiebat per purificationes, et expiationes; respectu vero aliorum per manuum et peduum ablationem, necnon et per pilorum aut capillorum abrasionem. — Aliter veteris legis sacramenta distinguit Hugo Victorinus.

Tria, inquit, generi sacramentorum inveniuntur fuisse scripta sub lege: quaedam specialiter ad remedium, quaedam ad obsequium, quaedam ad cultum > divinum. Prima pertinent ad peccatorum remissionem, secunda ad exercendam devotionem, tertia ad colendam pietatem. Prima instituta fuerunt quasi ad necessitatem, ut in eis homo sanctificaretur, qualis fuit circumcisio et hostiae pro peccato et pro delicto, et caetera quaedam, quae specialiter ad emundationem et remissionem instituta fuerunt. Secunda autem quasi ad exercitationem fuerunt proposita ut in eis devotio fidelium exerceretur, et meritum augeretur quales sunt hostiae pacificorum quae offerebantur a fidelibus ad reconciliandam sibi gratiam divinam. Tertia instituta fuerunt quasi ad praeparationem quamdam; ut quasi instrumenta quaedam essent ad caetera sacramenta tractanda et sanctificanda, quale fuit tabernaculum, et atrium, et omnia utensilia quae continebantur in eis.

Per quas praeterea causas instituta fuerit Circumcisio tantum octavo die a nativitate parvuli facienda, cultro tantum lapideo, soli Abrahae, et non ante praescripta, nec ab exitu de Aegypto usque ad ingressum in terram promissionis usurpata?

HIS OMNIBUS QUAESITIS respondet Alensis varias ob causas tactam fuisse circumcisionem per extremitatem pelliculae membri virilis. Prima ratio, inquit, est debilitatio libidinosa concupiscentiae, qua viget in illo membro virili, et ex vulnere circumcisionis, et ex effusione sanguinis, quae in ea fit. Secunda est expositio illius partis, idest, pulpae membri illius frigori, et defricationi vestium; ex quibus omnibus efficitur minus sensibilis: quemadmodum et manus duris operibus assuetae, minus sensibiles, minusque passibiles inde redduntur: nihil autem in parte magis minuit ac debilitat concupiscentiam, quam diminutio sensualitatis, et passibilitatis illius. Tertia est in deletionem sacrorum Veneris, et Priapi: in quibus illa tamquam pars, et occupatio Veneris in corpore humano, non parum ornabatur, et colebatur: haec enim erat pars carnis quae maxime pugnabat contra spiritum, maximeque contaminaverat populos illarum terrarum, ita ut in omnia flagitia non solum masculorum, sed etiam brutorum animalium proruebant: sicut legitur Levit. 18. Omnes execrationes ista fecerunt accolae, qui fuerunt ante nos, et polluerunt eam. Et iterum cap. 20. Omnia haec fecerunt, et abominatus sum eos. Haec plaga execratae ac flagitiosae libidinis gentes illas septem execrabiles quae terram promissionis ante adventum filiorum Israel inhabitaverant, in idololatria nutriebat ac potissimum detinebat. Quarta vero causa, seu ratio est fortitudo impressionis memoriae Creatoris: est enim circumcisio signaculum, et stigma inseparabile, gravissimoque dolore impressum; et propter hoc fortissimum est memoriale Salvatoris. Quinta causa est firmitas pacti cum Deo; sicut legitur: Statuam pactum meum inter me, et te, et inter semen tuum post te in generationibus tuis foedere sempiterno. Et iterum: Hoc est pactum meum: circumcidetur ex vobis omne masculinum. Quare manifestum est, quod hoc signaculo protestatur omnis circumcisus se huiusmodi pactum seu foedus iniisse cum Deo, et ipsa susceptione huius signaculi intrat in pactum ac foedus Abrahae: et ipsa susceptione illius obligat se, ac debitorem se constituit universae legis, quae data est semini Abrahae, sicut dicit Apostolus: Testificor omni homini circumcidenti se, quoniam debitor est universae legis faciendae, etc. quemadmodum suscipiens signaculum, hoc est, tonsuram vel habitum cuiuscumque religionis, ad eam se obligat universam. — Quare vero praescriptum fuerit primo Abrahae, et non ante: ratio est, quia exuberante errore idololatriae Abraham primus fuit (sicut narrant antiqua historia) qui revocavit homines ab idololatria ad latriam Conditoris: quia ergo circumcisio ad hoc erat, ut per ipsam distinguerentur cultores Creatoris a cultoribus idolorum, dabatur Abrahae primo praescriptum faciendae circumcisionis. Praeterea ratio alia est, quia Abrahae primo facta est promissio expressa, quod de eius stirpe nasceretur Redemptor: cum dictum est: In semine tuo benedicentur omnes gentes. Conveniebat autem signaculum sanctificationis generationi de qua debebat nasci Redemptor: inde est quod Abrahae et semini suo tantum praescriptum circumcisionis est datum. — Cur autem iussa est fieri circumcisio die octava a nativitate parvuli? Ad hoc ratio est, quoniam ante octavam diem teneritudo infantium tam grave vulnus absque periculo mortis non facile sustineret: si autem differretur usque ad annos pueritiae, vel maioris aetatis, multi declinarent eam suscipere propter gravitatem doloris. — Cur autem dilata fuerit ab exitu de Aegypto usque ad ingressum terrae promissionis, ratio talis assignatur; quia forte non vacabat eis, quia vel bellis concutiebantur, vel pestibus vastabantur, vel seditionibus dividebantur, vel a murmurationibus exagitabantur, vel aliis incommodis urgebantur: secundum quod dicit Ioannes Damascenus. Locus autem fuit circumcisionis faciendae firmato populo in fide Abrahae, et obtentis pro parte promissionibus eidem factis. Tunc enim innovandum fuit pactum Abrahae, et firmandum ex parte seminis eius, cum firmum apparebat ex parte Dei, et hoc per exhibitionem promissorum. — Quare autem fieret cultro lapideo, causa est, quia malefici ferro faciebant incisiones in corporibus suis, et maxime in sacris Martis; metallum enim ferri metallum Martis, et partes eius in metallis opinabatur idololatrarum vanitas: voluit ergo ritum istum per aliud, quam per ferrum exerceri, ut saltem hac dissimilitudine aliquantulum eos ab idololatria abduceret. Alia ratio est, ut foedus quod cum eis pepigerat Dominus in petra Horeb, eis per hoc ad memoriam reduceretur: vel quod aquam eis de petra produxerit, in aspectu cultorum lapideorum recordarentur. Tertia ratio est, ut lapideorum cordium suorum duritiam in huiusmodi cultris lapideis legerent in ipsa hora circumcisionis: ut sic in paenitudinem emollirentur: et cordium suorum duritiam sentirent interius per compunctionem: quemadmodum cultrorum huiusmodi duritiam corporalem per circumcisionem. — DE AGNO PASCHALI. — Quantum autem ad Agnum Paschalem, ratio naturalis eius institutionis fuit commemoratio beneficii quo Deus populum suum eduxit de Aegypto: tunc enim praescriptum illis est, ut sanguine agni linirent postes domorum, quasi protestantes se recedere a ritibus Aegyptiorum qui arietem colebant. In illo dum ob oculos Iudaeorum ponebantur: Primo, festinantia ad discedendum de Aegypto, quod designabatur, et per panes azymos quos comedere tenebantur, quasi non fuisset satis temporis ut fermentaretur: et quod comederent agnum assum igni; quia sic velocius praeparabatur: et quod os non comminueretur, quia qui festinant in transgrendis ossibus non morantur: quod etiam designabatur per id quod renes debebant habere accinctos, calceamenta in pedibus, baculos in manibus, quibus significatur homo promptus ad iter faciendum, et per id quod in una domo comedere debebant, neque foras carnes efferre; quia qui discedere festinant non valent mittere xenia. Secundo, amaritudo quam passi fuerant in Aegypto, quae significabatur per lactucas agrestes. — Ratio figuralis haec erat: immolatio Agni Paschalis figurabat immolationem Christi. Sanguis Agni liberans ab exterminatore Sanguinem Christi quo liberamur a peccato: comedebantur carnes agni ad significandum esum Corporis Christi in Sacramento: erant assae igni, ad significandum quod Christus in Sacramento est memoria passionis, vel quod igne charitatis omnia consumit: cum azymis panibus, quia Christum comedentes puri, et sinceri esse debent; cum lactucis agrestibus, quia corde paenitenti; accinctis renibus, quia casti; cum calceamentis in pedibus, quia habentes exempla Patrum mortuorum: cum baculis, quia in pastorali custodia; in una domo, quia in Ecclesia Catholica, et non extra illam.

DE PURIFICATIONIBUS. — Quantum autem ad caeremonias purificationum ab immunditiis, et expiationes a peccatis, earum institutio et ordinatio iustae congruentique rationi sita est; nam homines contrahebant immunditiam interiorem per peccatum, a qua purgabantur per sacrificia aut oblata pro tota communitate, aut etiam specialiter pro peccatis singulorum: non quod haberent ex se vim expiandi, sed quia significabant expiationem futuram per Christum, cuius participes illi erant per fidem in eundem. Contrahebant etiam immunditiam externam quae reputabatur primo ex hominibus, secundo, ex contactu rerum immundarum. Reputabatur ex hominibus immundum, quod corruptionem aliquam habebat, vel erat corruptioni expositum: unde cadaver immundum, leprosus immundus, mulier patiens sanguinis fluxum immunda, viri etiam immundi fluxum seminis patientes per infirmitatem, per nocturnam pollutionem, per coitum: reputabatur homo immundus, qui vel mortuum tetigerat, vel leprosum. Erat praeterea immunditia in domo, in vasis, in vestibus, etc. Purificabantur communiter per ablutionem, et per quaedam sacrificia. — Ratio litteralis istarum purificationum et expiationum fuit; primo, ut cum reverentia tractarent ea quae ad divinum cultum pertinent, nec immundi accederent ad illa. Secundo, ut raro accedentes ad huiusmodi sacra, quia saepius immundi, maiori reverentia, et humilitate ad ea se disponerent. Tertio, ut non reformidarent accedere ad divinum cultum, quasi refugientes consortium leprosorum, aliorumque similium, quorum morbus erat abominabilis et contagiosus. Quarto, quia Gentiles quandoque et humanum sanguinem et semen in suis sacrificiis adhibebant. — Ratio figuralis fuit, quia per varias istas immunditias varia peccata figurabantur: peccatum mortale, quod est mors animae, per immunditiam cadaveris; haeresis per immunditiam leprae, nam est contagiosa haeresis ut lepra, et vera habet falsis admixta, sicut in corpore leproso apparent partes integrae, et partes maculatae: idololatria, per mulierem sanguinifluam, propter immolantium cruorem: vana locutio, per virum seminifluum; peccatum originale, per immunditiam coitus, et partus mulieris: voluptatum mollities, per feminam menstruatam; consensus in peccatum alienum, per contactum rei immundae. Ita de ceteris. — Quia vero tum circa purificationes istas, tum etiam circa expiationes aliqui negligentes erant, placuit Deo ut semel in anno decimo die septimi mensis fieret sacrificium expiationis pro toto populo, in quo prius Sacerdos offerebat pro suo peccato vitulum et arietem in holocaustum; deinde pro populo duos hircos, quorum unus immolabatur ad expiandum peccatum multitudinis: hircus enim est animal foetidum de cuius pilis fiunt vestimenta pungentia, et per hoc significatur fotor, et immunditia aculei peccati. Huius autem hirci immolati sanguis inferebatur simul etiam cum sanguine vituli in Sancta sanctorum, et aspergebatur ex eo totum sanctuarium, ad significandum quod Tabernaculum emundabatur ab immunditiis filiorum Israel. Corpora vero hirci et vituli immolata pro peccato comburebantur, ad ostendendam consummationem peccatorum: non in altari, quia ibi non comburebantur nisi holocausta, sed extra castra in detestationem peccati. Alter vero hircus emittebatur in desertum, ac si ille deportaret peccata populi. Ritus emissionis erat ut Sacerdos imponeret manum super caput eius, confitens peccata filiorum Israel. — Ratio autem figuralis horum ista erat: Christus significatur per vitulum propter virtutem; et per arietem, quia est dux fidelium: et per hircum, propter similitudinem carnis peccati, quia immolatus est pro peccatis, et per eius sanguinem nobis aditus patet in regnum caelorum, quemadmodum sanguis vituli et hirci infertur in Sancta per Pontificem. Passus est extra portam; ad Hebraeos ultimo; quemadmodum hircus, et vitulus combusti sunt extra castra. Hircus qui emittebatur in desertum est, vel divinitas quae Christo patiente virtutem cohibens, veluti in solitudinem abiit, vel concupiscentia mala quam debemus a nobis abiicere, studiosos autem motus Domino immolare.

DE PONTIFICIS ET SACERDOTUM INAUGURATIONE. — Caeremoniae triplicis generis observabantur in institutione ministrorum. Primo namque purificabantur. Secundo, ordinabantur et consecrabantur. Tertio, applicabantur ad usum sacri ministerii. Purificabantur, inquam, idque communiter per ablutionem aquae, et per quaedam sacrificia: specialiter autem Levitae radebant omnes pilos carnis suae. Consecrabantur Pontifices et Sacerdotes hoc ordine. Primo abluti, vestibus specialibus dignitatum induebantur. Secundo, Pontifex oleo unctionis in capite ungebatur. Levitae Domino offerebantur a populo per manus Pontificis qui orabat pro eis. Minorum vero Sacerdotum solae manus consecrabantur, quia erant applicanda ad sacrificia, et de sanguine agni immolati tingebatur extremum auriculae dextrae ipsorum, et pollicis pedis, aut manus dextrae: ut scilicet essent obedientes legi Dei in oblatione sacrificiorum, quod significatur in tinctione pedis, et manus dextrae. Aspergebantur etiam ipsi et vestimenta eorum sanguine immolati animalis, in memoriam sanguinis agni per quem fuerunt in Aegypto liberati. — Offerebatur autem in eorum consecratione vitulus pro peccato, in remissionem peccati Aaron, circa vitulum conflatilem: aries in holocaustum, in memoriam orationis Abrahae et obedientiae eius, quam Pontifex debet imitari: aries quasi hostia pacifica, in memoriam liberationis ex Aegypto: canistrum denique panum in memoriam mannae praestitae populo. Tertio, applicabantur per impositionem super manus corum adipes arietis, tortae panis unius, et brachii dextri: ut ostenderetur quod accipiebant potestatem offerendi Domino sacrificia. Levitae vero per hoc quod intromittebantur in Tabernaculum foederis, quasi ad ministrandum circa vasa Sanctuarii. — Ratio figuralis erat, quia qui ad ministerium Ecclesiasticum deputantur, debent primo purificari per aquam baptismi, et lacrimarum in fide passionis Christi, quod est expiativum et purgativum sacrificium. Radere praeterea debent omnes pravas cogitationes, quae per pilos carnis adumbrantur: ornari virtutibus, et Spiritus sancti oleo consecrari ac aspersione Sanguinis Christi. — Observandum est autem quod Sacerdotes quatuor praecipue vestiebantur dum sacra ministeria implebant; nempe Femoralibus, tunica linea stricta, zona, seu balteo, et tiara, seu mitra, seu cidari. Femoralia, inquit Alensis, significabant continentiam, tunica linea munditiam, balteus modestiam, mitra capitis intentionem rectam. Praeter haec vero Pontificibus communia, si aliquid leve excipias, habebant, et quatuor alia sibi propria Pontifices, quibus fas non erat simplicibus Sacerdotibus vestiri, scilicet primo tunica hyacinthina, seu Pontificali in cuius extremitate versus pedes ponebantur per circuitum tintinnabula quaedam, et mala punica, facta ex hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto. Secundo, Ephod Pontificale, seu Superhumerale quod tegebat humeros, et anteriorem partem usque ad cingulum; erat vero ex auro, et hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta, et super humeros habebat duos smaragdinos, in quibus erant scripta nomina filiorum Israel. Tertio, Rationale ex eadem materia factum, quadratum, et ponebatur in pectore, et coniungebatur Superhumerali: in hoc erant duodecim lapides pretiosi distincti per quatuor ordines, in quibus erant etiam sculpta nomina filiorum Israel; sic eos super humeros, et in corde Pontifex habere significabat. Quarto, lamina aurea pendens in fronte eius, in qua scriptum erat nomen Domini. — Haec autem vestimentorum diversitas, inquit Alensis, circa Articulum primum, secundum Iosephum figurabat ipsum esse Ministrum, et Pontificem Conditoris universorum. Unde secundum quod tangitur Sap. 18. Dispositio totius orbis figurabatur in veste Pontificis; feminalia linea, et tunica linea, seu byssina terram figurabant. Balteus vero circumvolutionem Oceani: tunica vero hyacinthina ipso colore aera praeferebat: per tintinnabula tonitrum: per mala granata coruscationes significabantur; superhumerale sui varietate caelum sidereum: duo Sardonices, duo Hemispheria, vel Solem et Lunam: duodecim Gemmae in pectore, duodecim Signa et Zodiacum; et pulchre quod in medio erat appellabatur Rationale: ratione enim cuncta sunt plena, et terrena per caelestia disponuntur: Cidaris Caelum empyreum: lamina aurea, Deum omnibus praesidentem; non ridebit haec significatio convenire? Dicendum ergo quod varietas vestimentorum designabat varietatem virtutum, quibus oportebat Pontificem esse munitum: feminalia signabant continentiam: tunica byssina quae multis tunsionibus pervenit ad candorem, per mortificationem carnis munditiam interiorem: balteus, qui stringit ventrem, continentiam, et abstinentiam: tunica hyacinthina, quae est exterior, et aetherei coloris, conversationem caelicam; cingulum vero quo tunica stringitur conversationis modestiam: superhumerale mandatorum obedientiam: rationale vero divinam scientiam: cidaris intentionem bonae voluntatis: lamina, cui nomen Dei inscribitur, memoria seu meditatio Dei iugis figurabatur.

DE PRAECEPTIS SERVANDIS IN VESTIBUS ET CIBIS. — Denique erant quidam ritus ex praescripto observandi a populo in vestibus exterioribus, in ciborum delectu, in cultu divino. Primo quidem in vestibus, quibus indui debebant, plura cavebantur: sic Deuter. 22. Non induetur mulier veste virili, et vir non induetur veste feminea. Et cap. 22. Non indueris vestimento quod ex lana, linoque contextum est. Causae autem, inquit Guillelmus Parisiensis libro De Legibus, c. 13. prohibitionis, ne vir uteretur veste feminea, vel e converso, multa fuere: Prima fuit congruentia ipsius naturae, videlicet, ut quos natura sexu discerneret, discernit et vestibus. Secunda, ut opportunitas auferretur turpitudinum latibus. posset enim intrare vir ad mulierem sub habitu muliebri, et e converso mulier sub habitu virili: ablata igitur est per hanc discretionem vestitus multa opportunitas flagitiis. Tertia, exterminatio sacrorum Martis, et Veneris. in sacris enim Martis non solum virili vestitu vestiebantur mulieres, sed etiam armabantur, ut in ipsis vestimentis bellicis, idest, armis, ipsum tamquam Deum belli, et victoriae datorem colerent. Et Cocco Graecus in libro maledicto, quem scripsit de stationibus ad cultum Veneris, inter alia sacrilega, et Deo odibilia praescripsit, ut qui nefandum illud exercet, coronam femineam habeat in capite suo. Eodem modo in sacris Veneris viri effaeminabantur, videlicet in vestibus muliebribus sacra Veneris exercentes: propter huiusmodi sacrilegos ritus Marti et Veneri se placere credentes, atque quaerentes. Quarta causa est ut occasio magna provocationi libidinis auferretur; magna enim est provocatio libidinis viris vestitus muliebris, et e converso, et hoc est quoniam vestis muliebris viro circumdata vehementer refricat memoriam, et commovet imaginationem mulieris, et e converso. Quinta causa, ut auferretur occasio maleficii, quibus gentes illae refertissimae erant, et in eis nutritae. Consueverunt enim malefici, et maleficae in vestibus, aut de vestibus libidinis maleficia exercere, et hoc nos in libris eorum saepe legimus. Ut ergo occasio huiusmodi tolleretur, iam voluit Deus hanc confusionem vestitus esse in viris, et mulieribus. Sexta causa, ut tolleretur error periculosus, et superstitiosa credulitas, qua trahi possent ad idololatriam, quibus credebant decepti applicatione vestium muliebrium, maxime in sacris Veneris coniungi sibi ac conciliari amore fortissimo corda mulierum, propter quas hoc facerent, vel quae postea huiusmodi vestibus uterentur. Similiter et deceptae mulieres idipsum credebant de viris, et virilibus vestimentis. Voluit ergo Deus hunc superstitiosum errorem auferri de cordibus eorum, per ablationem huiusmodi confusionis istius, ne per illum tandem traherentur ad cultum Veneris. Usus vero vestis ex lana, linoque contextae, prohibitus fuit iuxta litteram, quia Sacerdotes idolorum, et in Aegypto maxime vestibus huiusmodi utebantur. Causa igitur in hoc fuit ne Dei populus assimilaretur idololatris. Altera causa fuit generalis, ut idololatria, quae coniunctionibus exercebatur, eo ipso pereunteretur. Tertia fuit, ut ordo naturae quem idololatrae multipliciter pervertebant, servaretur in vestibus, ut linum scilicet sub lana esset, et corpori humano propinquius. Quarta, ut in vestibus, et materiis earum, ipsa discretio quam natura inter eas fecerat, servaretur, ut linea sive camisia, natura camisia esset, et tunica, natura tunica, et ita de aliis. Haec enim quae diximus omnia confundebant, et commiscebant idololatrae, ad venerationem maxime elementorum, de qua aliquid dicemus in sequentibus, pro eo scilicet quod de commixtione elementorum, quibus serviebant, eorumque confusione omnia huiusmodi gigni dicebant. — Plura etiam erant prohibita quantum ad esum, nam iudicavit lex Levit. 11. immunda gustibilia, quae non ruminant, aut non findunt ungulam. Item aquatilia, quae non habent pinnulas, et squamas. Item, volatilia rapacia, ut aquilam, et corvinum genus, et quaedam alia, Levit. 11. et universaliter omnia reptilia, sicut stellio, lacerta, et alia quae in terra moventur, ut mustela, mus, et similia, Levit. 11. — Huius autem prohibitionis has rationes profert Alensis, dicendo, generali responsione, quod ratio fuit elongatio ab idololatria.

Illa enim animalia quae praecipue lex iudicavit immunda, idololatrae assumpserant, vel in ritu sacrificiorum, vel in venerationem. Patet enim quod ex gustibilibus, et volatilibus, et aquatilibus idolorum imagines figurabant: unde Exodi 20. propter hoc dicitur: Non facies eorum similitudinem, quae in caelo desuper, ut volatilium: nec eorum quae in terra deorsum, ut gustibilium: nec eorum quae sunt in aquis, ut natatilium. Item patet quod simili modo faciebant idola reptilium: unde Isaiae 2. Proiiciet homo idola sua quibus offendebarut, talpas et vespertiliones: Et Ezechiel 8. Ingressus vidi, et ecce omnis similitudo reptilium, et animalium abominatio, et universa idola ibi depicta, etc. Inde est quod lex huiusmodi iudicavit immunda; vel quia in talibus idolis sacrificabant; unde porcus qui non ruminat, sed findit ungulam iudicatur immundus: quia adhuc pagani porcos immolabant, et foedera sua sacrificio porcorum firmabant: non aliter ratum existimantes, nisi ipsi qui paciscuntur, aut foederantur, per intermedium partium huius sacrificii transierint. Simili modo Camelum qui ruminat, sed non findit ungulam, sacrificant idololatrae, et malefici, sicut legimus in libro De Annulis, i. Planetarum: ita etiam de aliis intelligendum est. Sicut nunc enim ex necessitate statuendum esset in regionibus, ubi cattus dicitur adorari, ne ibi inveniretur, et apud quem inveniretur, graviter puniretur: eadem ratione, et in regionibus, in quibus bufo dicitur adorari, si quis bufonem inveniens, non statim occideret, gravi animadversione plectendus esset: ita et praedicta animalia, quae usurpaverat sibi idololatria, voluit esse abominabilia Deus suo populo, ut nec ea comederent, nec contingerent.

Ita Alensis noster.

DE TEMPORIBUS SACRIS IN VETERI LEGE SERVANDIS. — Tempora sacra ea dicimus quae in religiosum Dei cultum ex ipsius mandato aut inspiratione praescribuntur. Illa vero in lege veteri duplicis erant generis, alia quidem diurna, nimirum determinatae quaedam cuiusque diei horae in Dei venerationem et obsequium impendendae: alia vero tantum post aliquot dies recurrentia. Prioris generis erat iuge sacrificium mane et vespere offerendum, ut praescripserat Deus his verbis Num. 28: Haec sunt sacrificia quae offerre debetis: agnos anniculos immaculatos duos quotidie in holocaustum sempiternum: unum offeretis mane, et alterum ad vesperum; decimam partem ephi similae, quae conspersa sit oleo purissimo, et habeat quartam partem hin. Holocaustum iuge est quod obtulistis in monte Sinai in odorem suavissimum incensi Domini. Et libabitis eiui quartam partem hin per agnos singulos in sanctuario Domini. Alterum quoque agnum similiter offeretis ad vesperum, iuxta omnem ritum sacrificii matutini, et libamentorum eius, oblationem suavissimi odoris Domino.

De eodem similia sic statuerat Exod. 29. v. 38: Hoc est quod facies in altari: agnos anniculos duos per singulos dies iugiter etc. Vocabatur autem sacrificium istud iuge aut sempiternum, quia iugiter singulis diebus debebat offerri quamdiu lex mosayca vim obtineret. Praesignabat autem hoc sacrificium mane et vespere offerendum duplicem Christi oblationem, alteram quidem initio incarnationis et in primo assumptae nostra humanitatis momento, de qua S. Paulus ad Hebraeos, 10. v. 5: Ingrediens mundum dicit, hostiam et oblationem noluisti, corpus autem aptasti mihi: holocausta pro peccato non tibi placuerunt: tunc dixi ecce venio. Alteram autem in cruce, nam ait ibidem Apostolus. cap. 9. v. 11. Christus autem assistens Pontifex futurorum bonorum, per amplius et perfectius tabernaculum non manufactum, idest, non huius creationis; neque per sanguinem hircorum aut vitulorum, sed per proprium sanguinem introivit semel in sancta, aeterna redemptione inventa etc. Hoc autem in sacrificio potius agnus immaculatus quam quodlibet aliud animal debebat offerri, quia typus erat Christi Domini qui in Apocal. vocatur Agnus. Unde Origenes, homil. 24. in Num. Dicitur agnus quia voluntas et bonitas eius, qua Deum repropitiavit hominibus, et peccatorum indulgentiam dedit, talis extitit humano generi, quasi agni hostia immaculata et innocens, qua placari hominibus divina creduntur. Accedit S. Augustinus cap. 1. lib. 21. sententiarum Agnus, inquit, eligitur, ut simplicitas et innocentia designetur: masculus quaeritur, ut virtus comprobetur; immaculatus, ut sine crimine etc. Quibus perfectam Christi figuram inducabat repraesentabatque illius innocentiam et mansuetudinem atque voluntariam oblationem: nam ait Isaïas, cap. 53: oblatus est quia ipse voluit, et non aperuit os suum: sicut ovis ad occisionem ducetur, et quasi agnus coram tondente se obmutescet etc. — Hoc in sacrificio offerebantur pariter simila, oleum et vinum, quia Christus non solum immolari voluit cruento sacrificio in ara crucis, sed etiam incruento in Eucharistia sacrificiis per manus sacerdotum novae legis sui perpetui sacerdotii secundum ordinem Melchisedech administros: quia vero hoc debebat esse eximii sui erga nos amoris pignus, in eius divina charitatis symbolum oleum iusserat admisceri. Amplior autem simila quam vini erat mensura, quia plures illius divini beneficii debebant esse sub specie panis quam sub specie vini. — Sacra per aliquod tempus recurrentia, erant festivi dies qui triplicis generis possunt distingui, nimirum hebdomadarii, menstrui et annui. Hebdomadarius erat diei septimi solemnitas dicta sabbatum, de qua satis supra dictum est. Menstrui festivi dies erant primus cuiusque mensis dies festus ab Hebraeis initium mensis dictus; a septuaginta vero interpretibus Neomenia, nomine composito a vocibus neos id est novus, et men id est mensis, ita ut Neomenia dicatur quasi novus mensis, vel apo tes selenes a luna, quia Hebraei menses cum nova luna ut plurimum incipiebant. Unde Philo. lib. De septenario: In Neomenia incipit sol splendore sensibili lunam illustrare, ipsa proprium decus tum patefacit spectantibus. Ipsi concinit Maimonides in hilkoth hachodesh, idest sanctificatio kalendarum, ubi scribit: Haec est constitutio Moysis in monte Sinaï, quod quamdiu duraret sanhedrim, Neomenias constituerent secundum lunae aspectum, idest apparitionem. Docet ibidem Hebraeos mensis initium computasse a primo lunae apparentis momento, ita quod quando luna apparebat statuto tempore, hoc est trigesima nocte mensis latetis, mensis iste constabat viginti novem diebus; dies autem sequens primus erat mensis exordientis, si vero illa nocte non appareret, prior mensis constabat triginta diebus, subsequens vero dies primus erat mensis exordientis. Ut autem de istis constaret, senatus Hierosolymitanus tabulas astronomicas habebat. quarum beneficio sciebat utrum nova luna nocte trigesima appareret, aut adhuc lateret: delegabat praeterea viros fide dignos qui inspicerent et renuntiarent an exoriens luna fulsisset, si vero per tabulas astronomicas deprehenderent lunam apparere non posse nocte trigesima, non expectabant relationem inspectorum, sed absolute statuebant diem sequentem esse primum mensis exordientis. — Ut autem hoc notum esset coteris pariter civitatibus, iubebat senatus faces accendi supra montium vertices, ut indicium esset celebrandae Neomeniae. At cum Samaritani, Iudaeorum hostes, interdum similes faces accenderent, ut hac arte ipsos ludificarent, inducerentque ad celebrandas Neomenias altero, quam par erat, die, ut hoc praeiudicium declinaret senatus ille, delegabat cursores ad praecipuas civitates iudaicas, ut denuntiarent novam lunam apparuisse, ac Neomenias celebrari debere. Hic pariter ritus Neomenias celebrandi propagatus est apud Ethnicos, teste S. Isidoro lib. 5. Originum, cap. 33. Apud veteres, inquit, omnium mensium principia colebantur, sicut et apud Hebraeos. Hinc de Homero refert Herodotus in ipsius vita quod in Neomeniis ad divitum domos se conferre solitus esset, ut eorum munificentiam experiretur. Scribit etiam Macrobius lib. 1. Saturnalium, cap. 15, priscis temporibus pontifici minori hanc provinciam delegatam fuisse ut novae lunae primum observaret aspectum, visamque regi sacrorum, idest, pontifici nuntiaret. Huc etiam respiciunt illa Virgilii 6. Aeneidos.

.... qualem primo qui surgere mense, Aut videt, aut vidisse putat per nubila lunam.

Qualiter autem Neomeniae celebrandae essent declarat Moyses Num. 28: In calendis autem offeretis holocaustum Domino, vitulos de armento duos, arietem unum, agnos anniculos septem immaculatos, et tres decimas simila oleo conspersae in sacrificio per singulos vitulos: et duas decimas similae oleo conspersae per singulos arietes: et decimam decimo similae ex oleo in sacrificio per agnos singulos etc. — Tametsi vero in Neomeniis publica fierent sacrificia, in eis tamen vacandum non erat ab omni opere servili ex praescripto, licet plerique ab eis abstinereut propter diei solemnitatem, ad quam tubarum clangore invitabantur, iuxta illud Num. 10: Si quando habebitis epulum, et dies festos et calendas, canetis tubis super holocaustis, et pacificis victimis, ut sint vobis in recordationem Dei vestri. Quo etiam spectat illud psalm. 80: Buccinate in Neomenia tuba, in insigni die solemnitatis vestri. — Celebrabatur autem haec solemnitas in gratiarum actionem beneficii divinae gubernationis, inquit S. Thomas 1. 2. quaest. 102. art. 4. ad 4; et Lyranus addit in illud Num. 28. In calendis autem etc.: Ideo fiebat in neomenia, quia mutatio in istis inferioribus magis appareat secundum innovationem lunae, quam temporibus aliis, et ideo celebratur hoc festum in novitate lunae, non autem in eius plenitudine, ut evitandum idololatrarum cultum, qui in tali tempore lunae sacrificabant. Possunt et aliae huius institutae solemnitatis rationes proferri, nempe quod sicut e terra nascentium primitias sibi Deus offerri voluit, ita pariter voluit sibi consecrari primitias temporis revolvente quolibet mense per revolutionem illius astri quo apud Iudaeos tempora distinguebantur. Atque etiam ut Deus precibus et sacrificiis placatus, sua benedictione efficeret ut cuncta prospere fausteque succederent. — Festa annua duplicis erant generis, quaedam enim quotannis recurrebant, alia vero dumtaxat post certam annorum periodum anniversariae festivitates, in quibus omnis masculus ex Dei mandato comparere debebat cum oblationibus et munere coram Domino. Maxime celebres erant Pascha, Pentecostes et festum tabernaculorum, quae quamvis instituta essent ob recordationem beneficiorum praeteritorum, ut Pascha, in memoriam liberationis ex Aegypto; Pentecostes ad recolendam gratiam traditae et acceptae Legis; Scenopegia vero seu festum tabernaculorum in memoriam divinae protectionis in tempore peregrinationis Israelitarum in deserto; erant tamen typus et adumbratio spiritualium beneficiorum per Christum concedendorum: sic Pascha praesignabat et spondebat liberationem ex Aegypto, et liberationem de potestate inferni, et Christi immolationem adumbrabat 1. Cor. 5. 7; 1 Petr. 1. 18. 19. Pentecostes Spiritus Sancti remissionem, et legis in tabulis cordium per eundem Spiritum inscriptionem 2. Cor. 3. 5. 6; Ierem. 31. 32. Scenopegia peregrinationem hominis pii per hoc mundi desertum ad caelestem patriam. Hebr. 11. 13. — Ad haec autem tria festa convenire tenebantur omnes Israelitae, praesertim viri qui mentis et sanitatis erant compotes. Observant autem Thalmudici agentes de Chagigah, idest, die festo, singulare illud fuisse divinae Providentiae beneficium et veluti assiduum miraculum quod qui ad ista festa pergebant et domi tantum relinquebant senes aut infirmos, aut mulieres et pueros, res suas in reditu salvas et intactas inveniebant. Adiicit R. Nathan in Aboth quod illis diebus decem, inquit, miracula ostendebantur Patribus nostris in sanctuario. Nulla mulier abortum fecit propter odorem carnis victimarum. Nemo unquam Hierosolyma cespitavit: nec unquam cecidit quisquam Hierosolymae: nec unquam contigit abortus Hierosolymae: nec quisquam alteri unquam dixit: non inveni Hierosolymae ignem ad quem torrem agnum meum paschalem: nec dixit unquam quisquam alteri: non inveni lectum Hierosolymae in quo cubarem: nec unquam quisquam dixit alteri: meum hospitium est nimis arctum Hierosolymae etc. — Festa post certam annorum periodum recurrentia erant primo, annus sabbaticus septimo quoque anno celebrandus, ut praescribitur Levit. 25. in quo terrae culturae erat intermissio, siquidem in eo non serebantur segetes, nec arbores excolebantur; sed quidquid sive terra, sive arbores ex nativa foecunditate progerminabant, cedebat in subsidium et usum pauperum, ut cautum est Exod. 23. ubi de cul toribus terrae statuitur: anno autem dimittes eam, et requiescere facies, ut comedant pauperes populi tui, et quidquid reliquum fuerit, edant bestiae agri. Idem facies in vinea et in oliveto tuo. Quod ut facilius exsequerentur Israelitae, promiserat Deus Levit. 25. se daturum benedictionem terrae anno sexto ut feceret fructum trium annorum. Secundo, in eo anno manumittebantur et libertatem recuperabant omnes servi ex Hebraeis oriundi, ut cautum est in Exod. 21. Si emeris servum hebraeum, sex annis serviet tibi, in septimo egredietur liber gratis. Nam si alienigena erat servus, numquam manumittebatur, Levit. 25. Servus et ancilla sint vobis de nationibus quae in circuitu vestro sunt: et de advenis qui peregrinantur apud vos, vel qui ex his nati fuerint in terra vestra, hos habebitis famulos, et haereditario iure transmittetis in posteros, ut possideatis in aeternum. Tertio, omnia debita remittebantur, Deuter. 15. Septimo anno facies remissionem quae hoc ordine celebrabitur: Cui debetur aliquid ab amico, vel proximo ac fratre suo, repetere non poterit, quia annus remissionis est Domini. A peregrino et advena exiges; civem et propinquum repetendi non habebitis potestatem. — At omnium celeberrimus erat annus iubilaeus quinquagesimo quoque anno revolvente celebrandus, in quo fiebat manumissio servorum, debitorum remissio et bonorum venditorum restitutio, quibus praesignabantur eximia beneficia nobis per Christum concedenda, scilicet libertas a servitute peccati, diaboli et mortis, ut apparet Luca 4. v. 18; et Rom. 6. v. 13; deinde debitorum spiritualium, nimirum peccatorum relaxatio, ad Rom. 8. et ad Coloss. 2. v. 14; praeterea restitutio honorum spiritualium deperditorum in Adamo, Rom. 5. v. 15. et 20. — Mitto caetera Iudaeorum festa quae erant minoris celebritatis, qualia erant dies expiationis, dies castitatis atque collectae, dies Encaeniorum seu dedicationis templi Salomonici, dies victoriae de Nicanore, dies sortium ob liberationem Iudaeorum beneficio Estheris etc.

DE LEGE FORENSI. — Praecepta iudicialia veteris legis ea erunt, quae non sola ratione, sed ex institutione Dei habebant obligandi homines in ordine ad se invicem. Quadruplex autem ordo in aliquo populo inveniri posset. Primo, principum populi ad subditos. Secundo, subditorum ad se invicem. Tertio, eorum qui sunt de populo ad extraneos. Quarto denique ad domesticos. Ergo totidem modis dividi possunt iudicialia praecepta veteris legis. De principibus convenienter ordinavit lex vetus; nam, ut ait S. Thomas, in bona ordinatione principum duo attenduntur. Primum est, ut omnes habeant partes in principatu, quia per hoc conservatur pax populi, et omnes talem ordinationem amant, et custodiunt. Secundum est summa regiminis, vel principatus, cuius cum sint diversae species, praecipuum tamen est regimen, in quo unus principatur secundum virtutem, et Aristocratia in qua aliqui pauci principantur secundum virtutem: unde optima ordinatio Principum est in aliqua civitate, vel regno, in quo unus praeficitur secundum virtutem, qui omnibus praest, et sub ipso sunt aliqui principantes secundum virtutem, et tamen talis Principatus ad omnes pertinet: tum quia ex omnibus eligi possunt: tum etiam quia ex omnibus eliguntur: atqui sic disposuerat Deus de Principatu veteris Legis; nam Moyses et eius successores gubernabant populum quasi singulariter omnibus principantes, quod est quaedam species regni. Eligebantur autem 72. Seniores secundum virtutem, et isti de omni populo eligebantur. Electionem vero Principis non reliquit populo, sed sibi reservavit, ut patet de Moyse, Iudicibus ac Regibus, hac de causa, quia populus ille sub speciali Dei cura regebatur: neque vero constituit ab initio Reges in plena potestate, sed Iudices, et Gubernatores, ne degeneraret tale regimen in tyrannidem, quod contingit maxime si crudeles sint atque avari: tales autem erant Iudaei: unde Regem ad petitionem populi tantum quasi indignatus concessit. 1. Regum 8. Instituit tamen a principio circa Regem eligendum; Primo, modum electionis, qui in eo consistebat ut iudicium Domini expectaretur, neque ex altera gente quis in Regem eligeretur. Secundo, qualiter se habere deberent Reges constituti ad seipsos, ad Deum, et ad subditos. Deuter. 17. — De subditis ad se invicem convenienter ordinavit: nam iustis praescriptis ordinatum est de communione quam ad invicem habere debent. Haec duplex: alia quae fit auctoritate Principum, alia quae fit propria voluntate personarum privatarum. Circa utrumque providit lex sufficienter: circa primum instituendo iudices, ordinem iudicii, numerum testium, et certas personas pro venditionibus, successionibus, cura parentum, et similibus. Lege S. Thomam de his fusius more suo disserentem optime qu. 105. art. 2. — De subditis per ordinem ad extraneos convenienter pronuntiavit: nam cum extraneis conversatio potest esse duobus modis: pacifice et hostiliter; de utroque modo statutum. De primo, et cum alienigenae transibant per terras eorum, et cum apud illos inhabitabant, prohibendo ne contristarentur, aut molestia illis inferretur, Exodi 22. et 23. et cum volebant totaliter admitti in eorum consortium, cui etiam provisum est, ut nec statim admittenterur, nec tam omnino excluderentur, quidam tamen omnino excluderentur, quia hostes infensissimi, quales Amalecitae. De secundo autem, antequam inirent bellum pax offerebatur: Deut. 20. Secundo, praescripiebatur ut bellum inceptum fortiter exequertur. Tertio, ut impedimenta praedicta removerentur, remittendo quosdam ad domum, qui possent impedimenta praestare. Quarto denique, ut victoria moderate uterentur, parcendo mulieribus et parvulis, ac ligna fructifera regionis non incendendo. Lege S. Thom. art. 3. — Denique quantum ad domesticos lex vetus ordinavit convenienter; nam circa domesticas personas tres sunt combinationes; scilicet, domini ad servum, viri ad uxorem, et patris ad filium. Circa primam ordinavit convenienter, et de laboribus illis moderate imponendis, et de poenis infligendis, et de dimissione eorum, qui erant ex populo: circa secundum ordinavit etiam convenienter, praecipiendo ut ex eadem tribu duceretur uxor, ne tribus confunderentur, ut frater ducat uxorem fratris sui defuncti absque liberis, suscitaturus semen fratri suo, ut alienigenae non acciperentur in coniuges propter periculum seductionis, neque propinqua, propter reverentiam naturalem, quae debetur illis: ut recens coniugato nihil publici necessitatis iniungatur quo possit libere laetari cum uxore sua, et firmare amicitiam, ut non leviter uxores infamentur; ut propter odium vir non affligat uxorem; sed potius dimittat, idque nonnisi scripto libello perficiat: ut denique propter uxoris odium filius detrimentum minime patiatur. Circa tertium denique, ut patres filios instruant in disciplinis et moribus, ne vacent comessationibus et lasciviis. Cetera vide apud S. Thomam.

Notandum 1. Mosaycam legem spectari posse iuxta triplicem temporis differentiam, qua primo vixit, secundo mortua, tertio mortifera. Fuit, inquam, primo viva, vimque obligandi habuit eos quibus erat praescripta, nimirum Israelitas statim ab illius constitutione et promulgatione; unde amplissimam illius cultoribus mercedem, transgressoribus vero poenam indixit Deus per Moysem, ut videre est Deuter. 28, quo significaret se sincere velle istius legis observantiam. Perseveravit autem istius Mosaycae legis vigor ad Christi Domini nativitatem. Tunc enim infirmari coepit et languescere, unde Christus Dominus Matth. 11. v. 13: Omnes prophetae et lex usque ad Ioannem, scilicet Baptistam, qui velut aurora Christi Domini, iustitiae solis et praeco novi hominum Legislatoris ortum et officium praesignavit. Tandem vero extinctus est et omnino hebetatus ille vigor in Christi Domini morte, quando scilicet omnia quae de ipso scripta erant, prophetarum vaticinia, reipsa complevit, et Mosaycae legis sacramentorum et sacrificiorum utilitatem et efficaciam cruento suae mortis sacrificio evacuavit et extinxit. Coepit vero esse mortifera, quando propter pseudo-apostolos Mosaycam legem simul cum Evangelica servandam esse contendentes, decreverunt Apostoli, fideles ad Christum recens conversos non debere amplius ad Mosayca praecepta attendere, utpote quae nihil iam prodessent ad salutem. Quando vero id statutum fuerit, hic est determinandum.

Notandum 2. Veterem Legem solis Iudaeis revera fuisse praescriptam, nec Gentiles ad eius observantiam fuisse ulla ratione adstrictos: quod utique colligitur ex illo Deuter. 4. Quae est alia gens tam inclyta, quae habeat caerimonias et iusta iudicia? Psal. 75. Notus in Iudaea Deus: Psal. 147. Non fecit taliter omni nationi, et iudicia sua non manifestavit eis. Hanc eandem veritatem luculenter demonstrat Apost. ad Rom. 3. ubi declarans prerogativas, quibus Iudaei divinitus erant donati, ait: Quid ergo amplius Iudaeo est? multum quidem per omnem modum, primum quidem, quia credita sunt eis eloquia Dei: sub eloquiis autem maxime comprehendit legem, quae solis Circumcisis data est, et ideo Gentiles arcebantur ab ingressu templi, et participatione illius legis, nisi circumciderentur: non obligabantur autem Gentiles circumcidi, sed in eorum voluntate et arbitrio liberum erat, ut constat Exodi 12. Quod si quis peregrinorum in vestram voluerit transire coloniam, et facere phase Domini, circumcidetur prius omne masculinum eius, et tunc rite celebrabit: eritque sicut indigena terrae. Si quis autem circumcisus non fuerit, non vescentur ex eo. Haec autem specialis prerogativa populi Iudaici supra Gentiles non fuit eis a Deo concessa propter eorum merita, et fidelem in eum observantiam, sed ex mera Dei liberalitate ipsum populum praeceteris sibi peculiariter adlegentis, eo quod Christus ex ipso oriundus erat; quod utique declaravit Moyse Deuter. 9. ubi alloquens populum Iudaicum ait: Scito ergo quod non propter iustitias tuas Dominus Deus tuus dederit tibi terram hanc optimam in possessionem, cum durissimae cervicis sis populus. Memento et ne obliviscaris quomodo ad iracundiam provocaveris Dominum Deum tuum in solitudine: ab eo die quo egressus es ex Aegypto usque ad locum istum semper adversum Dominum contendistis. Decebat autem ut populus ille, ex quo Christus erat oriundus, speciali sanctitate fulgeret, et peculiari Dei dilectione... Hinc Moyses Deuter. 4. populum Iudaicum interpellans ait: Audistis verba eius de medio ignis, quia dilexit patres, et elegit semen eorum post eos. Semen, inquam, illud benedictum, nempe Christum Dominum in quo benedicendae erant omnes gentes.

Notandum 3. Quod etsi lex vetus soli populo Iudaeorum praescripta fuerit, ut eam observaret et custodiret, tamen non ad solos Iudaeos, sed maxime ad Christianos spectabat: nam promissiones, et dona in lege ista facta sunt propter veros Israelitas, et filios Abrahae, non qui secundum carnem nati sunt, sed qui filii Abrahae sunt secundum fidem, ut probat Apost. pluribus: maxime ad Rom. et ad Gal. Hinc egregie advertit S. August. lib. 4. Contra Faustum. terram Chanaam, a Deo Iudaeis concessa, sumi posse duobus modis, vel in se et ut est aliquod bonum sensibile, qualiter solum spectabat ad eos qui sunt Iudaei secundum carnem, vel quatenus est figura boni invisibilis longe melioris ac praestantioris, et sic pertinet ad Christianos. Temporalium rerum promissiones, inquit, in Testamento Veteri contineri, et ideo vetus Testamentum appellari nemo nostrum ambigit, et quod aeternae vitae promissio, regnumque caelorum ad novos pertinet Testamentum: sed in illis temporalibus figuras fuisse futurorum, quae implerentur in nobis, in quos finis saeculorum obvenit, non suspicio mea est, sed Apostolicus intellectus est, dicente Paulo cum de talibus loqueretur: haec omnia in figura nostri fuerunt: et iterum: haec omnia in figuris contingebant illis, scripta autem sunt propter nos in quos finis saeculorum obvenit. Non ergo vetus Testamentum ad consequendos illas promissiones, sed ad intelligendas in eis novi Testamenti renuntiationes accepimus: veteris quippe significatio fidem novo conciliat. His ita praemissis, tria supersunt determinanda: Primum, an revera iam desierit legis veteris obligatio et virtus. Secundum, quandonam vigere cessaverit. Tertium denique, an statim ac vigere desiit, eius observatio mortifera fuerit.

Conclusio prima. — LEX MOSAYCA DE FACTO ABROGATA EST, ET IAM OBLIGARE DESIIT. Haec est de fide definita ab Apostolis in Concilio Hierosolymitano celebrato ut haec quaestio solveretur, sicut legimus Act. 15. per illa verba: Visum est Spiritui sancto, et nobis, nihil ultra imponere vobis oneris quam haec necessaria, etc.

Hanc autem veritatem pluribus probat S. Paulus ad Rom. nam cap. 6. fidelibus baptizatis ait: Non estis sub lege, sed sub gratia. Et cap. 7. id declarat exemplo uxoris, quae per mortem viri soluta est a lege illius: unde concludit: Itaque fratres mei, et vos mortificati estis legi per Corpus Christi. Et ad Gal. id varie inculcat. c. 2. 3. et 5. maxime vero istis verbis: si circumcidamini, Christus nihil vobis proderit.

Hinc postea: Erucentis estis a Christo qui in lege iustificamini. Quod certe significat quod gratia Christi Domini non prodest ei, qui circumcisionem necessario servandam esse existimat. Item Apost. ad Hebraeos 7. ait: Translato Sacerdotio necesse est ut legis translatio fiat: atqui Sacerdotium veteris legis translatum fuit in Sacerdotium novae legis: nam cum ante esset Sacerdotium Aaronicum, factum est Sacerdotium Christi, qui dicitur Sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech: ergo et ipsa lex vetus in novam cessit, sicque de facto desiit, et abrogata est.

Probatur 2. Illa lex abrogatur, et obligare cessat, maxime quando amplius non viget respectu eorum pro quibus lata est: sed lex vetus cessavit obligare Iudaeos, quibus maxime praescripta fuit: ergo revera obligare desiit. Maior constat: tum quia solvi et ligari respectu eiusdem dicuntur, alioqui opposita non essent: tum quia repugnantiam involvit quod lex aliqua censeatur abrogata, et tamen vigeat respectu eorum quibus est praescripta. Minor vero probatur: Primo, quia lex vetus non fuit data in sempiternum, sed tantum ut habet Apostol. ad Gal. 4. Donec veniret plenitudo temporis. Ergo adveniente plenitudine temporis per Christum, qui natus est in medio temporum, lex antiqua continuo cessavit. Secundo, ex eodem Apost. Umbram habet lex futurorum bonorum, non ipsam imaginem: sed umbrae desinunt ad Solis ortum, cessantque dum veritas apparet. Hinc S. Bern. hom. 1. super Missus est: Prodeunte fructu, flos decidit, quia veritate apparente in carne, figura pertransiit. Vel ut ait Hieron. in cap. 1. ad Gal. Priusquam Christi in toto orbe Evangelium coruscaret, habuerunt suum fulgorem praecepta legalia: postquam vero maius Evangelicae gratiae lumen effulsit, et sol iustitiae toti mundo se prodidit, stellarum lumen absconditum est, et eorum radii caligaverunt. Similia habet Theodoretus ad Philippens. 3. ubi haec scribit: Superradiceus est lychnus, si Sol apparuerit: superradiceus Paedagogus iis, qui perfecta acceperunt sapientiam: inutilis est nutricis iis, qui solido cibo crescentur. Palea fert frumentum, sed postquam collectum est frumentum, palea eicitur; ita lex ostendit Christum, postquam autem is apparuit, ea est deinceps superradicea.

Probatur 3. Illa lex censetur esse abrogata quae tantum duratura erat, et vigere debebat usque ad institutionem et promulgationem alterius legis succedentis: at lex Mosaica tantum vigere debebat usque ad institutionem legis Evangelicae: ergo hac instituta prior cessare debuit. Maior constat. Probatur minor iis omnibus sacrae Scripturae testimoniis, quibus Deus praedixerat mutationem legis, et status populi faciendam esse in adventu Messiae. Sic per Malac. c. 1. Non est mihi voluntas in vobis, dicit Dominus exercituum: et munus non suscipiam de manu vestra: ab ortu solis usque ad occasum magnum est nomen meum in Gentibus, et in omni loco sacrificatur, et offertur nomini meo oblatio munda. Quibus verbis aperte praedicitur totum illum cultum sacrificiorum veteris legis abiiciendum esse a Deo, et in aliud purissimum commutandum, ut exponit Conc. Trid. sess. 22. cap. 1. Item significavit Ieremias c. 23. ubi praemissa Messiae promissione per haec verba: Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et suscitabo David germen iustum, etc. subdit: Propter hoc dies veniunt, dicit Dominus, et non dicent ultra: Vivit Dominus, qui eduxit filios Israel de terra Aegypti: sed: Vivit Dominus, qui adduxit, et duxit semen domus Israel de terra Aquilonis, et de cunctis terris: quibus verbis Propheta significat Gentiles ad Messiam venturum convertendos. Denique hanc ipsam veritatem probant omnes illi Scripturae textus, quibus Deus olim promiserat se daturum novam legem, qualis est Ieremiae 31. Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et feriam domui Israel, et domui Iuda foedus novum: ubi nomine foederis legem significat. Hinc subiungit: Dabo legem meam in visceribus eorum. His enim significavit Deus se aliquando instituturum, et daturum novam legem quae priorem solveret, ut optime colligit S. Paulus ad Hebraos c. 8. ubi cum praemisset praefatos textus Prophetae, concludit: Dicendo autem novum, veteravit prius, quod autem antiquatur et senescit, prope interitum est.

Dices 1. Lex semel lata, et promulgata non abrogatur nisi per expressam revocationem, vel per legem posteriorem incompossibilem cum priore: sed in lege nova lata a Christo non legitur expressa revocatio legis veteris, nec illae leges sunt incompossibiles, sed simul observari possunt: ergo posterior priorem non revocavit, maxime respectu illius populi quem illa vetus obligabat.

Respondeo 1. Negari posse maiorem; nam, praeter illos duos modos abrogandi legem, invenitur tertius, nempe quod lex cesset per temporum mutationem, et successionem, quando dumtaxat pro determinato tempore lata est, et propter aliquem finem quo posito et obtento, obligare desinit: talis autem fuit lex vetus, nam praescripta fuit tantum ad tempus: et donec veniret semen, idest Christus, ut ait S. Paulus ad Gal. 3. nam finis legis fuit Christus, ut idem Apost. docet ad Rom. 10. et idem completo illo tempore, et eo fine obtento, cessare debuit illa lex absque alia abrogatione et revocatione. Hinc Luca 16. dicitur: lex et Prophetae usque ad Ioannem.

Respondeo 2. Negando minorem, quantum ad secundam partem: licet enim Christus Dominus in Evangelica lege tradenda non addiderit aliqua verba formalia, quibus expresse significet se praecepta veteris legis abrogare, et revocare, nihilominus revera illam veterem legem sua nova lege abrogarit, ut significat Paulus ad Rom. 3. Exclusa est, inquit, per quam legem? factorum? non, sed per legem fidei. Et ad Ephesios dicens: Legem mandatorum decretis evacuans: quod enim ait decretis, idem significat, ac per decreta sua, seu, ut exponit S. Chrysost., per praecepta, vel ut loquitur S. Hieron. per dogmata Evangelica. Christus ergo suis praeceptis, suaque nova lege veterem abrogaverit. Neque fuit necessaria expressa revocatio, inquit Suarez l. 9. cap. 10. n. 15. quia opera illarum legum licet non videantur formaliter repugnare, nihilominus leges ipsi inter se pugnant. Primo, quia lex nova traditur a Christo, ut per se sufficiens ad salutem, et necessaria: subindeque ipsi repugnat obligatio, et necessitas prioris legis. Deinde, observationes legis Mosaicae tantum erant figurae, et signa futurorum mysteriorum Messiae; Sacramenta autem legis novae, maxime Baptismus et Eucharistia, significant redemptionem per Messiam non esse amplius faciendam, sed factam, ac proinde subsistere non possunt cum illis signis, quae redemptionem futuram praesignabant. Denique, prior lex tantum uni populo data est qua distingueretur et segregaretur ab aliis nationibus: posterior vero data est cunctis gentibus, ut Ecclesia habens perfectam unitatem ex hominibus congregaretur.

Dices 2. Mosaica lex in sacris Litteris dicitur in perpetuum duratura: ergo nusquam cessare debuit. Probatur antecedens ex illo Gen. 17. ubi de circumcisione Deus ait: Erit pactum hoc meum in carne vestra in foedus aeternum. Item Exodi 12. Habebitis hunc diem... solemnem Domino in generationibus vestris cultu sempiterno. Psalm. 101. Statuit illud Iacob in praescriptum, et Israel in Testamentum aeternum. Item Baruch. 3. Hic liber mandatorum Dei, et lex quae est in aeternum.

Nego consequentiam, et ad antecedens dico vocabulum aeternum in Scripturis sumi dupliciter: Primo quidem improprie et pro diuturno et longiore tempore, quamvis finito: sic Psal. 75. Illuminans tu mirabiliter a montibus aeternis: Secundo vero proprie pro duratione quae principio et fine careat: lex autem vetus dicitur aeterna priori modo, quia scilicet longissimo tempore, et per multa saecula erat duratura: vel dicitur perpetua et sempiterna, eo quod praescripta fuit absque determinato tempore, qua ratione dici solet perpetuum quod praescribitur sine termino, qualiter diximus supra in prima Disputatione, leges propriissime dictas debere esse perpetuas. Vel lex vetus dicitur sempiterna et perpetua, eo quod ex natura sua indissolubile erat, nec solvi poterat nisi per causas extrinsecas, et supremam Dei auctoritatem, qualiter etiam res aliqua quae per solam vitam hominis durat, dici solet perpetua, ut vinculum matrimonii, professio religiosa, etc. Sic igitur pactum veteris legis dicitur foedus sempiternum, quia dissolvi non poterat donec impleretur: neque lex illa erat abroganda nisi per rerum positionem, quas praefigurabat, et quibus positis iam significare, et praesignare desiit. Vel denique dici potest legem Mosaycam caeremonialem esse aeternam et perpetuam, non ratione signorum et in se, sed ratione rerum significatarum et veritatis quae per illas adumbratur. Hac enim postrema ratione Mosaica lex dici potest perpetua, quia veritates evangelicae et mysteria fidei christianae per ea quae Mosaica lex continebat figurabantur, haec autem ad finem usque mundi perseverabunt, imo et in aeternum, dicente Christo Domino Matth. 24. v. 35: Caelum et terra transibunt, verba autem mea non praeteribunt. Hac ratione Apostolus ad Coloss. 2. v. 11. dicit circumcisionem esse confirmatam et ratam per Christum et fideles in ipso circumcisos circumcisione non manu facta in expoliatione corporis carnis, sed in circumcisione Christi, consepulti ei in baptismo. Et 1. ad Cor. cap. 5. v. 7. dicit Pascha per Christum esse propagatum. Etenim, inquit, Pascha nostrum immolatus est Christus.

Instabis. Quod est iuris divini secundum se, est etiam invariabile ac perpetuum secundum se: sed Mosaica lex est iuris divini secundum se, utpote cum sit a Deo dictata et praescripta: igitur etc.

Distinguo maiorem: quod est iuris divini naturalis est perpetuum et invariabile secundum se, quia fundatur in sanctitate et aequitate divina, concedo: quod est iuris divini positivi, est in se perpetuum et immutabile, nego. Cum enim fundetur in sola Dei voluntate, quae pro suo nutu et arbitrio res statuit aut mutat, istud non aliam habet consistentiam quam quae petitur ex Dei beneplacito, ac subinde mutari potest iuxta illius ordinationem, qui enim legem arbitrio revocare potest. Porro Mosaica lex secundum sanctiones caeremoniales non est iuris naturalis, sed dumtaxat positivi, quippe cum non omnibus hominibus nec omni tempore, sed tantum iudaico populo et diutissime post rerum initium fuerit a Deo per Moysen praescripta.

Urgebis: Qui a divina voluntate constituuntur etiam debent esse constantia et immutabilia, alioqui ipsa divina voluntas variationi et mutationi esset obnoxia. Igitur etiamsi Mosaica lex per divinam voluntatem fuerit constituta, non minus debet esse invariabilis.

Distinguo antecedens: Si constituuntur eo fine ut perseverent in perpetuum, concedo; si dumtaxat ut durent ad determinatum aliquod tempus, nego. Porro Deus Mosaicam legem in iis quae caeremonialia sunt praescripserat tantum ad determinatum tempus, nimirum donec accederet veritas, succederentque mysteria fidei christianae, quorum istius caeremonialis legis capita erant typi, adumbrationes et figurae. Unde mutata est lex illa ex immutabili Dei voluntate, qui in ea mutatione non coepit velle quod nolebat, nec desiit velle quod volebat, sed aeternum suum implevit decretum et consilium de lege gratiae constituenda.

Adiicies: Tantum abest ut per adventum Christi submoveri debuerit Mosaica lex, quinimo omnia prophetarum vaticinia illius legis restaurationem spondent per Messiam, ut videre est Deuter. 30. v. 2. et 8. et Ezechiel. cap. 37. v. 24. et 10. Igitur illius legis vigor etiam cum lege Evangelica debet subsistere.

Respondeo, pleraque ex eis oraculis intelligenda esse de restitutione Reipublicae Iudaeorum post varias captivitates, praesertim vero post captivitatem Babylonica; unde mirum non est quod in eis oraculis propheticis agatur de restauratione templi, altaris, sacrificiorum et aliorum Mosaicae legis rituum. Si vero de statu Ecclesiae sub Messia quis ea velit interpretari, sicut eorum vaticiniorum nonnulla debent accipi, dico locutiones istas non esse ad litteram intelligendas; sunt enim symbolicae, non propriae: typicae, non litterales: spiritaliter, non vero carnaliter exponendae, ita quod Israel restituendo sint fideles per Christum regenerandi et solvendi a captivitate daemonis, et restituendi in libertatem filiorum Dei; urbs Ierosolyma sit Ecclesia, quam S. Ioannes, Apoc. 21. v. 2, appellat sanctam civitatem Ierusalem novam; ritus, sacrificia et sacramenta instauranda significant Dei cultum et sacrificium ac sacramenta in nova lege frequentanda. Itaque dum prophetae loquuntur de revocatione Israelitarum in patriam eorumque restitutione, hoc potest intelligi partim ad litteram pro reditu ex captivitate, partim mystice et symbolice, et de Ecclesiae Novi Testamenti constitutione, quae per terminos legales describitur. Nam quod ad litteram non possunt simpliciter intelligi, ex eo satis patet quod haec nec impleta sunt hactenus, nec impleri possint, destructo semel templo, vastata Hierosolyma, et dissipata gente.

Dices 3. Lex bona non debuit mutari: atqui lex vetus erat bona: ergo mutari non debuit.

Distinguo maiorem: lex bona et perfecta nec per se ad alteram ordinata non debuit mutari, concedo: lex imperfecta et quae per se ad aliam ordinabatur perfectiorem, nego. Talis autem erat Mosaica lex, quae tantum ordinabatur ad significandam legem Evangelicam, quae aliquando erat instituenda.

Ex his apparet veterem legem omnino abrogatam esse quantum ad praecepta caeremonialia et iudicialia quae in ipsa erant praescripta, quippe cum ea dumtaxat consignata fuerant ad tempus, scilicet usque ad adventum Messiae, nimirum in synagoga figura esset oeconomia regni Christi seu Ecclesiae; unde omnes illae sanctiones Mosaicae nullum amplius apud christianos vigorem obtinent nisi vel quatenus sunt conformes iuri naturali, aut per ipsum Christum Dominum vel Apostolorum constitutiones, vel Ecclesiae vel principum christianorum edicta instauratae et denuo propositae.

Ad moralia istius legis praecepta quod attinet, cum illa sint duplicis generis, alia quidem capitalia et universalia, omnes omnino homines spectantia, utpote iuri naturali consentanea, qualia sunt praecepta Decalogi: alia vero particularia et non nisi ad privatos quosdam homines aut particularem eorum statum attinentia, puta aequitas servanda a iudicibus, cavenda ab eis munera etc., puritas et corporis ac animi mundities a sacerdotibus, cum praesertim ad sacra accedunt, et sic de aliis; certum est utriusque generis praecepta moralia etiam apud christianos vim obtinere, tum quia haec conformia sunt dictamini rationis et legi naturali, quam quia per Christum aut Apostolos vel Ecclesiam sunt innovata. unde S. Leo, serm. 11. De passione Domini, cap. 5. cum declarasset caeremonialium praeceptorum Mosaicae legis abrogationem, subiungit: In praeceptis autem moralibus nulla prioris Testamenti decreta reprobata, sed Evangelico magisterio multa sunt aucta.

Ex his praecipue Socinianorum error contendentium Christum Dominum legem moralem ut imperfectam sicut et caeremonialem et iudicialem reprobasse, aut ut minus rectam in quibusdam correxisse, ut videre est in eorum catechismo Racoviensi cap. 1. et 2. necnon apud Ostorodum, De institutione religionis christianae cap. 22, et Volkelium lib. 1. De vera religione, cap. 21. quibus subscribunt Anabaptistae et Remonstrantes, isti quidem in apologia sua cap. 12, illi vero in colloquio Thorunth. cap. 1. d. 10. et 11. Qui omnes contendunt Christum Dominum prava Mosaicae legis praecepta moralia emendasse, quod ut evincant varia proferunt additamenta singulis Decalogi praeceptis per Christum adiecta, quod evincere putant praesertim ex cap. 5. Matth. ubi Christus Dominus multa Decalogi praecepta discutiens prout in praxi erant apud Iudaeos, qualiter ipsa ea velit observari indicat cum ait: dictum est antiquis etc. Ego autem dico etc. At eis verbis Christus falsam et erroneam Scribarum et Pharisaeorum interpretationem Decalogi praeceptorum convellit quidem, non vero alium sensum verbis legis affingit, nec agit novum legislatorem, sed tantum interpretem et vindicem legis per Moysen datae, et opponit dicta sua, non dictis aut scriptis Moysis, sed Scribarum et Pharisaeorum, prout se illa ab antiquis doctoribus accepisse iactabant. Patet 1. ex Christi propositione. v. 20. ubi loquitur de iustitia Pharisaeorum: Nisi abundaverit iustitia vestra plus quam Scribarum et Pharisaeorum. Ergo contra iustitiam pharisaeam, non contra iustitiam lege Moysis imperatam agere intendit. 2. Ex modo loquendi, non ait scriptum in lege Moysis, vel lex aut Moyses dixit vobis, sed audistis ex Scribis scilicet, aut Pharisaeis dictum esse antiquis, vel ab antiquis. Atque ita ostendit se traditiones tantum seniorum, de quibus mentio fit Matth. 15, et perversam interpretationem Scribarum et Pharisaeorum, non vero ipsam Moysis legem refellere. Itaque legem ipsam non emendavit, sed a pravis interpretationibus et commentariis eam vindicavit, ac priori nitori ac puritati restituit et per adiectas quasdam appendices quae implicite in ea continebantur splendidius illustravit. Quod ut fiat manifestum, necessum est singula praecepta disquirere.

Primum praeceptum de cultu divino pessime interpretabantur Scribae et Pharisaei de solo cultu externo quem in rebus dumtaxat civilibus, puta sacrificiis aliisque rituum signis reponebant. At Christus verum illius ac genuinum sensum declaravit cum ait Ioan. 4: Veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu et veritate.

Secundum pariter praeceptum, de non usurpando nomine Dei in vanum, restringebant Pharisaei ad periurium illius qui iurasset per nomen Dei, et laxabant frenum iuramentis levibus et temerariis in quotidiano sermone, sicut et iuramentis per creaturas: quasi non peccaretur in legem vel Legislatorem iurando temere et leviter, vel falso etiam, modo non per nomen Dei, sed per nomen alicuius creaturae. Et obstrictus quidem esset qui iurasset per nomen Dei, vel per donaria Deo sacra; sed non qui per templum, per altare, per similia iurasset. Matth. 23. v. 16. 17. 18.; talia iuramenta impune fieri posse et violari. Christus falsissimas istas glossas redarguit, ostendens nec vana et temeraria iuramenta esse licita, nec ea quae concipiuntur per creaturas, qualiscumque illae sunt, ut apparet ex his verbis Matth. 5. v. 34. et sequentibus: Ego autem dico vobis: non iurare omnino, neque per coelum, quia thronus Dei est: neque per terram, quia scabellum est pedum eius: neque per Ierosolymam, quia civitas est magni Regis: neque per caput tuum iuraveris, quia non potes unum capillum album facere aut nigrum. Sit autem sermo vester, est, est: non, non: quod autem his abundantius est, a malo est.

Similiter tertium praeceptum, quo cautum est vacandum esse ab omni opere die sabbati, quod legis doctores sic pessime interpretabantur, ut assererent illo die non esse licitum etiam opera charitatis in proximi solatium exercere. Quamobrem cum Christus Dominus die sabbati curasset mulierem, quae habebat spiritum infirmitatis annis decem et octo, archisynagogus aegre ferens quod miraculum istud sabbato fuisset patratum, dicebat turbae concurrenti ad Christum ut pariter sanitatem acciperent: Sex dies sunt in quibus oportet operari, in his ergo venite et curamini, et non in die sabbati. Hanc pessimam interpretationem refellens Christus Dominus, Luc. 13. v. 15: Hypocritae, unusquisque vestrum sabbato non solvit bovem suum aut asinum a praesepio, et ducit ad aquam? Hanc autem filiam Abrahae, quam alligavit sathanas, ecce decem et octo annis, non oportuit solvi vinculo isto die sabbati?

Quartum praeceptum de colendis parentibus, quo statuitur eis in necessitate subveniendum esse, sic explicabant Pharisaei, ut convenientius iudicarent Deo esse litandum quam parentibus opitulandum, et in Dei cultum impendendum id quo parentum calamitates poterant sublevare. Hanc divinae legis pravam interpretationem sic arguit et emendat Christus Dominus, Marc. 7: Moyses dixit: Honora patrem tuum et matrem tuam. Et: qui maledixerit patri, vel matri, morte moriatur. Vos autem dicitis: Si dixerit homo patri, aut matri, Corban (quod est donum, quodcumque ex me tibi profuerit); et amplius non dimittitis eum quidquam facere patri suo aut matri, rescindentes verbum Dei per traditionem vestram quam tradidistis; et similia huiusmodi multa facitis.

Ad quintum praeceptum quod attinet de cavendo homicidio, cui satisfactum putabant Pharisaei si quis proximo aut mortem aut plagam non intulisset; ceterum vero licitum existimabant, iniurias iniuriis rependere, et inimicitias aversionibus volvere. At Christus Dominus hoc redarguit, Matth. 5. v. 21: Audistis quia dictum est antiquis: non occides; qui autem occiderit, reus erit iudicio. Ego autem dico vobis, quia omnis qui irascitur fratri suo, reus erit iudicio. Qui autem dixerit fratri suo: Raca, reus erit concilio. Qui autem dixerit: Fatue, reus erit gehennae ignis. Quibus omnem irae affectum et vindictam proscribit. Quod rursus confirmat adiiciens, v. 38: Audistis, inquit, quia dictum est, oculum pro oculo et dentem pro dente. Ego autem dico vobis, non resistere malo: sed si quis te percusserit in dexteram maxillam tuam, praebe illi et alteram. Quin etiam ut omnes simultates a suis sectatoribus arceat, praecipit ibidem v. 44. inimicos esse diligendos, benefaciendum iis qui nos oderunt, et orandum pro persequentibus et calumniantibus nos.

Sextum praeceptum exacte implere se putabant Pharisaei, si proximi thorum non invaderent et macularent. At Christus Dominus ibidem v. 28. asserit hoc praecepto non solum prohiberi exteriorem spurcitiam et corporis per adulterium inquinationem, sed etiam pravam mulieris concupiscentiam. Qui viderit, inquit, mulierem ad concupiscendam eam, iam moechatus est in corde suo.

Ad observantiam septimi praecepti satis esse ducebant Pharisaei, si bona proximi toto non invaderent, caeterum proprias facultates tenaciter et caute servandas esse suadebant. At Christus Dominus ibidem v. 40. ait: Qui vult tecum iudicio contendere et tunicam tollere, dimitte ei et pallium. Omnemque avaritiae radicem praecindit extinguuitque fomitem cum ait Matth. 6. v. 19. et 20: Nolite thesaurizare vobis thesauros in terra, ubi aerugo et tinea demolitur, et ubi fures effodiunt et furantur. Thesaurizate vobis thesauros in coelo. Quod utique fit largas pauperibus eleemosynas erogando, praesertim vero eis largiendo superflua.

Ad duo postrema praecepta quod attinet, existimabant Scribae et Pharisaei ad eorum observantiam sufficere si quis studio et arte proximi uxorem et bona surripere et in pravam voluptatem et illicitum usum sibi vindicare non tentaret. Verum Christus Dominus etiam horum desiderium iniustum et pravum esse pronuntiat, cum ait hos affectus a corde esse penitus eliminandos, utpote cum istae concupiscentiae in corde etiam latentes homines omnino contaminent, ait enim Matth. 15: Quae procedunt de ore, de corde exeunt, et ea coinquinant hominem: de corde enim exeunt cogitationes malae, homicidia, adulteria, fornicationes, furta, falsa testimonia, blasphemiae.

Ex his omnibus apparet Christum Dominum non approbasse sed confirmasse Decalogi praeceptorum observationem, eamque ad divini Legislatoris intentionem et mentem interpretatum esse, et legitimam eorum normam praescripsisse, quibus proscribitur Socinianorum error qui Manichaeorum haeresim instaurantes contendunt Decalogum, sicut et alia Mosaicae legis praecepta, per Christum Dominum fuisse abrogata.

Conclusio secunda. — Lex Mosaica lanquescere coepit, et infirmari per Christi Nativitatem, mori vero et extinguiri tantum per eius mortem.

Probatur prima pars: Primo quidem ex illo Luca 16. lex et Prophetae usque ad Ioannem, hoc est ad Christi Domini nativitatem vim obligandi habuerunt, maxime vero in eis praeceptis et caeremoniis quae Messiae nativitatem et adventum praesignabant. Additur quod aliqua saltem praecepta caeremonialia legis impleta fuere per varia Christi Domini mysteria ante mortem patrata: puta omnes illae caeremoniae, quae eius miracula et doctrinam praesignabant, maxime in curandis leprosis, caecis illuminandis, mortuis suscitandis, ignorantibus instruendis, nutriendis famelicis per miraculosam panis ac piscium multiplicationem. Denique, baptismus a Christo institutus fuit ante mortem, et vivificandi ac solvendi peccatum originale vim habuit, subindeque praeceptum circumcisionis obligare ex parte desiit ante Christi Passionem.

Patet etiam secunda pars, nempe quod Mosaica lex mori coepit, et extingui tantum per Christi mortem. Suadetur Primo, quia sicut translato Sacerdotio necesse est ut fiat legis translatio, inquit Apostolus ad Hebraeos 7. ita perseverante Sacerdotio necesse est legem subsistere; sed Sacerdotium Mosaicae legis non fuit translatum usque ad passionem et mortem Christi, ut affirmat Apostolus ad Hebraeos 9. ubi cum dixisset Christum per proprium Sanguinem introisse semel in sancta, concludit: Et idem Novi Testamenti Mediator est, ut morte intercedente in redemptionem earum praevaticationum, quae erant sub priori Testamento, repromissionem accipiant, qui vocati sunt aeternae haereditatis: ubi enim Testamentum est, mors necesse est intercedat testatoris. Quasi diceret: Vetus Testamentum vim non amisit nisi ubi Novum instauratum est: at hoc dumtaxat instauratum fuit per mortem Christi: ergo tantum per Christi mortem Vetus Testamentum desinere et mori coepit.

Deinde, Christus ad mortem usque aliqua legis praecepta servanda mandavit: ergo signum est legem ipsam vim adhuc aliquam habuisse usque ad Christi passionem. Patet antecedens ex illo Matth. 8. ubi Christus leproso sanato praecepit ut Sacerdotem adiret, offerretque munus quod Moyses pro leprosis mundatis offerri praeceperat: et Matth. 23. dixit: Super cathedram Moysis sederunt Scribae et Pharisaei: omnia ergo quaecumque dixerint vobis servate, et facite: insuper ipsemet pridie quam pateretur implere voluit praeceptum de comedendo agno Paschali: unde Luca 22. dicitur, Venit dies azymorum, in quo necesse erat occidi Pascha: necesse, inquam, necessitate praecepti, quod ipsemet Christus implere voluit.

Denique, lex Mosaica tota umbratilis erat et figurativa, subindeque non cessavit donec omnes eius figurae et umbrae impletae fuerunt: sed illae non fuerunt impletae usquequo Christus iam spiritum extremum emissurus, dixit: Consummatum est. ergo Mosaica lex quantum ad omnia sua praecepta penitus non fuit extincta nisi per Christi mortem: unde merito S. Thomas, qu. 103. art. 3. ad secundum: Christo praedicante et miracula faciente concurrent simul Lex et Evangelium, quia iam mysterium Christi erat inchoatum, sed nondum consummatum, et propter hoc mandavit Christus Dominus ante passionem leproso ut legales caeremonias observaret.

Confirmatur haec eadem veritas ex eo quod in passione Christi Domini velum templi legitur scissum Matth. 27. quod indicium fuit revera legem Moysis cessasse. Unde S. Ambrosius lib. 1. in Luc. c. 23. Et velum templi scinditur, quo mysteriorum synagogae profanatio declareretur: et S. Augustinus sermone 111. De Temp. Velum Templi scinditur, inquit, quia Synagoga honore nudatur, observatio antiqua dissolvitur. Signanter autem dixi legem Mosaycam tantum extingui in Christi morte: non enim prorsus extinctam fuisse videtur ante diem Pentecostes quo promulgata fuit Evangelica lex. Lex enim Mosaica non prius desiit quam Evangelica coeperit obligare, cum generatio istius sit corruptio illius: iuxta illud Apostoli ad Ephes. 2. Legem mandatorum decretis evacuans: idest, legem Mosaycam decretis Evangelicis excludens, ut exponunt Chrysostomus, Theophilactus, et Oecumenius ibidem: atqui lex Evangelica non coepit obligare ante diem Pentecostes: ergo ante illum diem lex Mosaea obligare non desiit. Maiorem ut certam supponunt. Minor vero probatur: lex ante sui promulgationem non obligat, ut etiam docet S. Thomas q. 90. art. 1. sed lex Evangelica non fuit promulgata ante Pentecosten: ergo ante diem Pentecostes obligare non coepit. Minor probatur; tum quia usque ad tempus Pentecostes Apostoli non proposuerunt populo publice Evangelium: tum etiam, quia quemadmodum lex vetus non fuit promulgata, nisi quinquagesimo die a Paschate Iudaeorum: ita non debuit lex nova promulgari, nisi post quinquaginta dies a Paschate sive resurrectione Christi. Promulgationem enim legis Mosayca figuram fuisse promulgationis legis Evangelicae, docent SS. Patres, maxime S. Augustinus Epist. 119. et S. Leo Sermone 1. De Pentecoste. Id pariter suadet mira inter utriusque legis promulgationem convenientia. Primo namque sicut lex Mosayca promulgata est die quinquagesimo post Pascha; sic etiam lex Evangelica promulgata fuit die quinquagesimo a Christi Domini Resurrectione, Act. 2. Secundo. Sicut illa in monte Sinai, ita haec in monte Sion promulgata est, iuxta illud Isaiae 2. De Sion exibit lex, et Verbum Domini de Ierusalem. Tertio, quemadmodum in monte Sinai audita sunt tonitrua, et fulgura, et Angelus Dei vices agens, apparuit Moysi in medio ignis: ita hic factus est repente de Coelo sonus tamquamvenientis spiritus vehementis, et apparuerunt dispertitae linguae tamquam ignis.

Conclusio tertia. — Lex Mosaica non fuit mortifera statim ac obligandi vim amisit, sed licitum fuit, quamvis non necessarium, aliquo tempore post eius abrogationem illius praecepta caeremonialia servare.

Probatur: Illud non potest censeri mortiferum quod ab Apostolis repletis et illustratis Spiritu sancto fuit usurpatum: sed post Christi mortem, postque legis Evangelicae in die Pentecostes promulgationem imo post eiusdem apud Iudaeos et apud gentes evulgationem, ipsimet

Apostoli usurparunt, et frequentarunt legis Mosayca praecepta caeremonialia, quamvis ea necessaria observatu non iudicarent: ergo non mortifera fuit legis observantia statim ac mortua eius fuit obligatio. Maior constat. Probatur minor pluribus quidem Apostolorum factis. Primo namque Paulus qui ad Galat. 2. c. non est passus Titum Gentilem circumcidi, ne veritati Evangelii praeiudicaret: nihilominus Act. 16. Timotheum ex matre Iudaea, et patre Gentili natum circumcidit, et cap. 18. more Nazareorum totundit caput in Cenchris: et cap. 21. seipsum purificavit cum Iudaeis ut illos sibi conciliaret, et cum ipsis purificatus templum est ingressus. Insuper, S. Iacobus, qui Act. 15. ierat in sententiam Petri, scilicet ut non onerarentur gravi iugo legis qui ex Gentilibus ad Christum converterentur, idem Act. 21. consilium dedit Paulo ut se cum aliis purificatum sisteret Sacerdoti levitico, nempe ut Iudaeorum recens conversorum invidiam et aemulationem declinaret; eum enim ex consilio seniorum ita alloquitur: Tu vides frater quot millia sunt in Iudaeis qui crediderunt, et omnes aemulatores sunt legis: audierunt autem de te, quia discessionem doceas a Moyse, eorum qui per gentes sunt Iudaeorum: dicens non debere eos circumcidere filios suos, neque secundum consuetudinem ingredi. Quid ergo est? atque oportet convenire multitudinem: audient enim te supervenisse. Hoc ergo fac quod tibi dicimus: Sunt nobis viri quatuor, votum habentes super se: his assumptis, sanctifica te cum illis, et impende in illis ut radant capita: et scient omnes quia ea quae de te audierunt falsa sunt, sed ambulas et ipse custodiens legem.

Quod autem iudicaret Iacobus hanc legis observantiam non esse necessariam, sed tantum licitam, patet ex his quae subiicit: De his autem qui crediderunt ex gentibus, nos scripsimus iudicantes ut abstineant ab idolis immolato, et sanguine, et suffocato, et fornicatione. Denique Apostoli etiam omnes in Concilio convenientes Act. c. 15. statuerunt ut Christiani abstinerent a sanguine et suffocato: sed abstinentia a sanguine et suffocato una erat ex caeremoniis legalibus: ergo Apostoli non iudicaverunt mortiferam esse veteris legis observantiam, statim ac mortua fuit eius vis et obligatio. Hanc autem veritatem clarius demonstrabit subsequentis quaestiunculae resolutio.

Quaeres: qualis, et quantus fuerit S. Augustini cum S. Hieronymo de legali observantia post Evangelicae legis promulgationem controversia, et disceptatio?

Respondeo 1. Eam quidem gravissimam fuisse, ut constat ex utriusque sancti Patris epistolis ultro citroque hac de re scriptis: cum enim S. August. Commentarium sancti Hieronymi in Epistola ad Galatas legisset, advertissetque eum contendere, quod quae narrantur cap. 2. de reprehensione Petri a Paulo, eo quod ille legalia usurparet, seque a gentibus Antiochenis recens conversis segregaret, ut viveret iudaice cum Iudaeis qui Ierosolymis a Iacobo advenerant: quod, inquam, S. Hieronymus vellet illam reprehensionem non fuisse seriam, sed simulatoriam, nec Apostolum serio, sed tantum simulatorie legalia servasse, ne scilicet Iudaeis recens conversis foret in scandalum; S. Augustinus id graviter accipiens, ita ad eum scribit Epistola 9.

In expositione epistolae Pauli ad Galatas invenimus aliquid quod nos multum moveat: si enim ad Scripturas sanctas admissa fuerint officiose mendacia, quid eis remanebit auctoritatis? quaenam tandem de Scripturis illis sententia proferetur, cuius pondere contentiosae falsitatis subruatur improbitas? Statim enim ut protulerit: si aliter sapit, qui contra nititur: dicet illud, quod prolatum erit, honesto aliquo officio scriptorem fuisse mentitum. Quapropter cum illam sententiam sancti Hieronymi pluribus improbasset, dixissetque: Itaque et ipse (Petrus) vere correctus est, et Paulus vera narravit, ne sancta Scriptura, quae ad finem posteris edita est, admissa auctoritate mendacii, tota dubia nutet, et fluctuet. Tandem concludit: Quare arripe, obsecro te, ingenuam, et vere Christianam cum charitate severitatem ad illud opus corrigendum, atque emendandum; et palinodiam, ut dicitur, cane, incomparabiliter enim pulchrior est veritas Christianorum, quam Helena Graecorum.

Hanc autem Epistolam una cum duabus aliis ab eodem S. Augustino exaratis cum recepisset S. Hieronymus, graviter quidem, et acerbe tulit, quod eum ad canendam palinodiam S. Augustinus provocaret: quapropter ad eum rescripsit Epistolam, quae est numero undecima apud Augustinum, in qua non leviter eundem S. August. carpit, pluribusque suadere nititur Apostolos tantum simulatorie servasse legalia, et ita S. Paulum reprehendisse Petrum. Unde post plura, sic Epistolam concludit: Veto in fine Epistolae, ut quiescentem senem iamque veteranum, militare non cogas, et rursum de vita periclitari, tu qui iuvenis es, et in Pontificali culmine constitutus, doce populos, et nostris Africae frugibus Romana tecta locupletem. Mihi sufficit cum auditore et lectore pauperculo in angulo Monasterii susurrare.

Igitur huius controversiae inter utramque Patrem summa fuit, quod licet inter se convenirent in tribus: Primo, quod observatio, sive ficta sive seria, legalium aliquo modo licita fuerit post Christi mortem: Secundo, quod ea non erat necessaria, nec vim, nec efficaciam habebat ad salutem: Tertio, quod post sufficientem Evangelii praedicationem tandem haec observatio fuit mortifera: nihilominus in quatuor maxime invicem dissidebant: Primo namque S. Hieron. censebat duo esse distinguenda tempora, unum ante Passionem Christi, in quo legalia non erant mortua, sed adhuc aliquam vim obligatoriam, necnon et expiativam suo modo conservabant; nec etiam erant mortifera, quia non peccabant ea observantes: Alterum post Passionem Christi, in quo non solum mortua fuerunt legalia, nec ullam obligandi vim et efficaciam habuerunt, sed etiam mortifera fuerunt, ita scilicet quod peccarent mortaliter quicumque ea observarent: unde ita S. Augustinum interpellat: Iudaeorum Paulus caeremonias observabat, cum iam Christi esset Apostolus, et dicis eas non esse perniciosas iis, qui eas velint sicut a Parentibus acceperant, custodire? Ego e contrario loquar, et reclamante mundo, libera voce pronuntiem, caeremonias Iudaeorum et perniciosas esse, et mortiferas Christianis, et quicumque eas observaverit, sive ex Iudaeis, sive ex gentibus, eum in baratrum diaboli derotum. Finis enim legis Christus ad iustitiam omni credenti, Iudaeo scilicet, et Gentili; neque enim omni credenti erit finis ad iustitiam, si Iudaeus excipitur. Sane autem Augustinus volebat distinguenda esse tria tempora, unum ante Christi Passionem, in quo legalia neque mortua erant, neque mortifera: aliud post tempus sufficientis promulgationis Evangelii, in quo legalia mortua sunt, et mortifera, quia videlicet sine mortali peccato ab hoc tempore observari non poterunt: tertium autem erat tempus medium, scilicet a Passione Christi usque ad Evangelii sufficientem evulgationem, quo tempore legalia quidem fuerunt mortua, quia neque vim aliquam habebant, nec aliquis ea ex praecepto servare tenebatur: non tamen fuerunt mortifera, quia illi qui ex Iudaeis conversi fuerant ad Christum, poterant per id tempus legalia servare, dummodo non putarent illa esse necessaria ad salutem, quasi sine legalibus fides Christi iustificare non posset. Secundo, S. Hieronymus existimabat, quod Apostoli numquam secundum veritatem servaverunt legalia, sed simulaverunt se ea servasse, ut vitarent scandalum eorum, qui fuerant ex circumcisione: quod quidem facientes non deludebant alios, quia id praestabant, non animo servandi legalia, sed propter causas alias, veluti si quis nunc abstineret a sanguine et suffocato, quia id suae sanitati adversaretur: S. Augustinus censebat e contra Apostolos ex animo servasse legalia, non tamen in illis posuisse spem salutis, quasi ad salutem essent necessaria: et hoc quidem fecisse eos, Non mentientis astu, sed compatientis affectu, nec simulatione fallaciae, sed compassionatione misericordiae. Quod fiebat ut Apostolus 1. ad Cor. 9. diceret: Factus sum Iudaeis tamquam Iudaeus, ut Iudaeos lucrifacerem: hoc est, inquit Augustinus Epist. 9. fit tamquam aegrotus, qui ministrat, non cum se febres habere mentitur, sed cum animo condolentis cogitat, quemadmodum sibi ministrari vellet, si ipse aegrotaret: Nam utique Iudaeus erat, Christianus autem factus, non Iudaeorum sacramenta reliquerat, quae convenienter ille populus, et legitimo tempore, quo oportebat, acceperat: denique deseruerat ea celebranda, cum iam esset Christi Apostolus, ut doceret non esse perniciosa iis, qui ea velint, sicut a Parentibus per legem acceperant, custodire, etiam cum Christo credidissent: non tamen in eis iam constituebant spem salutis, quoniam per Dominum Iesum salus illa, quae illis sacrificamentis significabatur, advenerat. Tertio, S. Hieronymus existimabat quod Petrus in simulatione ista, qua dicitur coegisse gentes iudaizare, non docentis imperio, sed conversationis exemplo, inquit S. August. quod, inquam, S. Petrus per hanc inductionem non peccavit: quia hoc faciebat ex motivo charitatis, ne scilicet Iudaeis foret in scandalum. Sanctus autem Augustinus contra censebat peccasse S. Petrum, venialiter tamen, propter scilicet parum discretam adhaesionem parti Iudaeorum ad vitandum scilicet eorum scandalum. Hinc S. Hieron. S. Augustinum a sua sententia non multum discedere putavit, ita scribens: Nec multum interest inter meam, et tuam sententiam: quia ego dico, et Petrum et Paulum, timore fidelium Iudaeorum legis exercuisse, imo simulasse mandata: Tu autem asseris eos fecisse clementer, non mentientis astu, sed compatientis affectu, dummodo illud constet, sive metu sive misericordia eos simulasse esse, quod non erant. Quarto denique S. Hieron. existimabat, quod Paulus vere non reprehendit Petrum, sed simulatorie tantum, sicut ipsemet Petrus dumtaxat simulatorie servabat legalia. ita quod sicut Petrus nolens scandalizare Iudaeos, simulabat se legalia servare, sic Paulus ut non scandalizaret gentes, voluit Petrum arguere, quibus significa ret se non probare, quod Petrus faciebat, sicque conventione et pacto uterque fidelibus sibi commissis providebat: Petrus quidem Iudaeis, Paulus vero Gentilibus. S. autem August. e contra censebat Paulum vere reprehendisse Petrum, non autem simulatorie: et licet Petrus venialiter peccaverit servando legalia, quia inde erat scandalum apud Gentiles, a quibus se subtrahebat: Paulus tamen non peccavit reprehendendo Petrum, quia ex eius reprehensione nullum scandalum oriebatur. His ita praemissis,

Respondeo 2. quod Apostoli legalia ficto atque simulato animo non observaverunt, imo nec observare potuerunt. Huius responsi prior pars constat ex dictis; et insuper probatur, quia nullum talis simulationis extat argumentum in Scripturis, imo contrarium colligitur ex eo, quod Paulus de consilio Iacobi, et seniorum sanctificavit se cum quatuor viris. Cuius quidem consilii motivum erat, ut ostenderet hoc ritu Paulus se non docere discessionem a Moyse; unde subiiciebat Iacobus: Et scient omnes quoniam quae de te audierunt, falsa sunt: sed ambulas ipse custodiens legem. Consilium autem illud non fuit datum Paulo, ut simulate tantum se cum viris quatuor sanctificaret; sed ut se sanctificaret simpliciter; nam, inquit S. Augustinus epistola 19. Si revera sic esset reprobatus, quemadmodum de illo auditum erat, et ideo celebranda susciperet, ut actione simulata suam posset occultare sententiam: non diceret Iacobus, et scient omnes: sed diceret, et putabunt omnes, quoniam, quae de te audierunt, falsa sunt: praesertim quia in ipsis Hierosolymis Apostoli iam decreverant, ne quisquam gentes cogeret iudaizare; non autem decernerent ne quisquam tum Iudaeos iudaizare prohiberet, quamvis etiam ipsos iudaizare doctrina Christiana non cogeret. Patet etiam secunda pars responsi: id enim licite fieri non potest quod annexum haberet mendacium, irreligionem et scandalum: sed tria haec in simulata observatione legalium ab Apostolis reperta fuissent. Mendacium quidem, toties enim censetur quis mentiri, quoties assumit falsa signa ad insinuandam falsam opinionem cum intentione fallendi: atqui si Apostoli simulato animo servassent legalia, usurpassent falsa signa ad insinuandam falsam opinionem cum intentione fallendi: nam si usi fuissent legalibus, ut persuaderent se per illa legalia colere religiose, cum tamen non esset illis animus tali cultu Deum colendi: ergo revera mentiti fuissent. Fuisset pariter irreligio in ipso facto: tum enim est irreligio, quando quis assumit ritus falsae religionis eo animo, ut alii credant, se illam falsam religionem tamquam veram sectari: unde peccatum est contra religionem sumere etiam signa distinctiva externa pseudo-religionis: hine plurimi inter Martyres habentur, atque coluntur a fidelibus, quia thus idolis noluerunt adolere: hoc autem si animo simulato licitum fuisset agere, non tamquam Martyres venerationem, sed tamquam homicidae contemptum, atque maledictionem hominum promeruissent; quapropter lib. 2. Machab. c. 6. iure merito Eleazarus senex cum ab amicis sollicitaretur, ut simularet se manducasse carnes porcinas, sicut Rex imperaverat, ut hoc facto a morte liberaretur; generoso animo respondit, dicens: mitti se velle in infernum: Non enim aetati nostrae dignum est, ut multi adolescentium arbitrantes Eleazarum nonaginta annorum transisse ad vitam alienigenarum, et ipsi propter meam simulationem, et propter malitiam corruptibilis vitae tempus decerpiantur: et per hoc maculam, atque exsecrationem meae senectuti conquiram. Sed si Apostoli simulato animo legalia mortifera servassent, assumpsissent ritus falsae religionis eo animo ut alii crederent se illam falsam religionem tamquam veram fuisse sectatos.

De scandalo denique probatur: is dat scandalum alteri, qui confirmat illum suo exemplo in mali operatione, vel inducit alios exemplo suo ad malum faciendum: atqui si mortifera erant legalia tempore Apostolorum ante sufficientem ipsius Evangelii evulgationem, Apostoli exemplo suo confirmassent Iudaeos in observatione legalium, quae erat mala, quandoquidem erat mortifera. Exemplo quoque suo provocassent Gentiles ad similem observationem, qui merito credidissent sibi ex religione usurpandum quod usurpatum agnorissent ab Apostolis. Neque vero scandalum dederunt Apostoli quando ex animo ea observaverunt. Non Iudaeis, quibus videntibus ea significabant se ideo usurpare, non quasi necessaria essent saluti consequendae, sed ut cum honore deducerent ad tumulum Synagogam, neque detestari sicut idololatria detestanda est, cum illa fieri Deus praeciperit, hanc satanas persuaserit: et quod ut tamquam necessaria non debent appeti, ita neque damnari debent tamquam sacrilega. Non Gentilibus, quia illis significabant se ideo honorem impendere Deo tali cultu, quod ipsi ex Iudaeis assumpti essent, apud quos non vigebat lex vetus, bona erat tum cum observabatur, modo mortua, sed non mortifera, cum e contra cultus idolorum semper mortem intulit.

Confirmatur 1. Quia ratio quare nunc non licet simulato etiam animo servare legalia, alia non potest afferri, nisi quod nunc sunt mortifera: ergo si tempore Apostolorum ante divulgationem Evangelii fuerunt mortifera, ne quidem simulato animo licuit Apostolis ea servare. Secundo, quia non licet Gentilismum simulare, quia est aliquid mortiferum: ergo neque a pari licuit Apostolis Iudaismum mortiferum simulare. Hanc autem rationem urget S. Augustinus epist. 19:

Cur, inquit, mihi non licet dicere Apostolum Paulum, et alios rectae fidei Christianos, tunc illa vetera Sacramenta paululum observando reverenter commendare debuisse? deputarentur illae Propheticae significationis observationes a piissimis patribus custoditae, tamquam sacrilegia diabolica a posteris detestandae: iam enim cum venisset fides, quae prius illis observationibus nuntiata, post mortem et resurrectionem Domini revelata est, amiserant tamquam vitam officii sui, veruntamen sicut funesta corpora necessariorum officiis deducenda erant quodammodo ad sepulturam, nec simulata, sed religiosa: non autem deferenda continuo, vel inimicorum obtrectationibus tamquam canum morsibus obicienda. Proinde nunc quisquis Christianorum, quamvis sit ex Iudaeis, similiter ea celebrare voluerit, tamquam sopitos cineres eruens, non erit pius defunctor, vel baiulus corporis, sed impius sepulturae violator.

Dices cum S. Hieronymo:

Legalia aut bona erant, et salutem afferentia, aut non; si salutem non attulerunt, cur observantur? si autem observanda sunt, utique salutem afferunt, maxime quia observata martyres faciunt: non enim observarentur, nisi salutem afferrent: neque enim indifferentia sunt inter bonum, et malum, sicut Philosophi disputant: bonum est continentia, malum est luxuria; inter utrumque indifferens ambulare, digerere alvi stercora, capitis > naribus purgamenta proiicere, sputis rheumata iacere. Hoc nec bonum, nec malum est: sive enim feceris, sive non feceris, nec iustitiam habebis, nec iniustitiam. Observare autem legis caeremonias non potest esse indifferens, sed aut malum est, aut bonum est: tu dicis bonum, ego assero malum, et malum non solum his, qui ex Iudaico populo crediderunt. In hoc (nisi fallor) loco dum aliud vitas, in aliud devolveris. Dum enim metuis Porphyrium blasphemantem, in Hebionis incurris laqueos, iis qui credunt ex Iudaeis observandam legem esse decernentibus.

Respondet S. Augustinus Epist. 19. praecepta legalia statim post Christi Domini mortem potuisse dici nec bona, nec mala.

Cur autem, inquit, non dicam praecepta illa veterum Sacramentorum nec bona esse, quia non eis homines iustificantur, umbrae enim sunt praenuntiantes gratiam, qua iustificamur; nec tamen mala, quia divinitus praecepta sunt temporibus, personisque congruentia: cum me adiuvet etiam Prophetica sententia, qua dicit Deus se illi populo dedisse praecepta non bona: forte enim propterea non dixit mala, sed tantum non bona, idest, non talia ut illis homines boni fiant, aut sine illis boni non fiant. Si simulate quisquam sanctus Orientalis, cum Romam venerit, ieiunet Sabbato, excepto illo die Paschalis vigilae? Quod si ita dixerimus, non solum Romanam Ecclesiam, sed etiam multa ei vicina, et aliquanto remotiora damnabimus, ubi mos idem tenetur, et manet. Si autem non ieiunare Sabbato malum putaverimus, tot Ecclesias Orientis, et multo maiorem orbis Christiani temeritate criminabimur? Placetne tibi, ut medium quiddam esse dicamus, quod tamen acceptabile sit ei, qui hoc non simulate, sed congruenti societate absque superstitione fecerit? Et tamen nihil inde legimus in Canonicis libris praeceptum esse Christianis: quanto magis illud malum dicere non audeo, quod Deum praecepisse ipsa Christiana fide negare non possum, quia didici non eo iustificari, sed gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum? Dico ergo circumcisionem proprii temporis, et caetera huiusmodi priori populo per Testamentum, quod Vetus dicitur, divinitus data ad significationem futurorum, quae per Christum oportebat impleri, quibus adventientibus remansisse illa Christianis legenda tantum, ad intelligentiam praemissae Prophetiae, non autem necessario facienda, quasi adhuc expectandum esset, ut veniret fidei revelatio, quae his significabantur esse ventura. Sed quamvis gentibus imponenda non essent, non tamen sic debuisse auferri a consuetudine Iudaeorum tamquam detestanda, atque damnanda. Sensim proinde atque paulatim fervente sana praedicatione gratiae Christi, qua sola nossent credentes se iustificari, salvosque fieri, non illis umbris rerum antea futurarum, tunc iam venientium, atque praesentium, ut in illorum Iudaeorum vocatione, quos praesentia carnis Domini, et Apostolica tempora sic invenerant, omnis illa actio consumeretur, umbrarum hoc eis sufficiente ad commendationem, ut non tamquam detestanda, et similis idololatriae vitaretur, ultra vero non haberet progressum tamquam vel ab illa salus esset, vel sine illa esse non posset. Quod putaverunt haeretici, qui dum volunt, et Iudaei esse, et Christiani, nec Iudaei, > nec Christiani esse poterunt; quorum sententiam mihi cavendam, quamvis in ea numquam fuerim, tamen benevolentissime admonere dignatus es.

In hoc enim videtur S. Hieronymus S. Augustini mentem non fuisse assecutus in prioribus Epistolis: ex eo enim, quod S. Augustinus assereret legalia fuisse licite usurpata ab Apostolis; inde existimat S. Hieronymus, quod etiam vellet ea adhuc fore licita post sufficientem Evangelii promulgationem; propterea quod tempus non determinaverat Augustinus quo licite fieri posset Legalium observatio, ut ipsemet indicat Epist. 19. dicens:

Fateor sane in eo, quod Epistola continet mea, quod ideo sacramenta Iudaeorum Paulus celebranda susceperat, cum iam Christi esset Apostolus, doceret non esse perniciosa his, qui ea vellent, sicut a parentibus per legem acceperant, custodire, minus me posuisse illo dumtaxat tempore, quo primum fidei gratia revelata est, tunc enim hoc non erat perniciosum; progressu vero temporis erat perniciosum, nisi illae observationes ab hominibus Christianis desererentur: ne si tunc fierent, non discerneret, quod Deus populo suo per Moysen praecepit, ab eo quod in templis daemoniorum spiritus immundus, etc. Proinde potius culpanda est negligentia mea, quia hoc non addidi, quam obiurgatio tua.

Quaeres 2. An Petrus vere fuerit reprehensibilis, et vere, non autem simulate, a Paulo reprehensus?

Affirmo; idque probatur primo ex 2. cap. ad Galatas, ubi S. Paulus ait: Cum autem venisset Cephas Antiochiam, in faciem ei restiti, quia reprehensibilis erat. Et postea: Cum vidissem, quod non recte ambularent ad veritatem Evangelii, dixi Cephae etc. Quibus quidem verbis praemiserat 1. cap. Quae autem scribo vobis, ecce coram Deo, quia non mentior. Nam si verum est in Scriptura sacra nihil falsi contineri, verum est Petrum merito reprehensibilem fuisse, et vere a Paulo reprehensum. Unde Augustinus Epist. 19:

Si hoc fecit Petrus, quod facere debuit, mentitus est Paulus, quod eum viderit non recte ingredientem ad veritatem Evangelii. Quisquis enim facit, quod facere debet, recte utique facit, et idem falsum de illo dicit, qui dicit eum non recte fecisse, quod eum novit facere debuisse. Si autem verum scripsit Paulus, verum est quod Petrus non recte ingrediebatur ad veritatem Evangelii: id ergo faciebat, quod facere non debebat. Et si tale aliquid Paulus ipse iam fecerat, correptum potius credam coapostoli sui correptionem non potuisse neglegere, quam mendaciter aliquid in sua Epistola posuisse: et si hoc non in Epistola qualibet, quanto magis in illa, in qua praelocutus ait: quae autem scribo vobis, ecce coram Deo quia non mentior?

Probatur secundo; quia ille reprehensibilis est, qui exemplo suo inducit alios ad faciendum id, ad quod non tenentur tamquam ad illud tenerentur, sicque illis est causa scandali: atqui Petrus exemplo suo gentes inducebat ad iudaizandum, quasi vero illud esset necessarium, quod tamen necessarium non esse illis statutum fuerat in Concilio Apostolorum: nam res ita se habebat: Petrus cum Gentilibus conversis ad fidem conversabatur, utens indifferenter cibis illorum, idque instinctu Spiritus sancti, qui dixerat ei: Quod Deus sanctificavit, tu ne commune dixeris. Act. 10. Cum autem ad eum accessissent postea Iudaei a Iacobo zelantes pro legalibus, substraxit se a Gentibus, seque ab eis segregavit, quia timebat Iudaeos istos, simulans se in illorum sententia esse. Exemplo illius Barnabas, ceterique Iudaei, qui erant Antiochiae, discreverunt quoque se a Gentilibus in cibo. Tunc commoti sunt Gentiles, quasi iugum legis ipsis imponeretur: unde et non iudicante, quomodo gentes cogis iudaizare? Non quidem imperio, sed suae conversationis exemplo. Hinc reprehensionis occasio, quia cum Petrus instructus esset a Deo de non discretione ciborum, contrarium tamen simulabat: inde sequebatur scandalum Gentilium.

Obicies 1. Hoc contigit post acceptam gratiam Spiritus sancti ab Apostolis die ipso Pentecostes: ab eo vero tempore nullo modo peccaverunt Apostoli: ergo falsum est, quod Petrus tunc fuerit reprehensibilis: nam reprehensibilis nemo est, nisi propter peccatum.

Respondeo. A die, qua acceperunt Apostoli Spiritum sanctum, non amplius peccasse illos mortali peccato; quia fuerunt confirmati in gratia: caeterum peccasse venialiter, quia non fuerunt confirmati in bono. Peccatum vero S. Petri fuit veniale conversationis vitium, non doctrina, ut loquitur Tertullianus lib. 4. contra Marcionem cap. 3. superstitiosae simulationi, ex qua sequebatur Gentilium scandalum.

Obicies 2. Non est verisimile Paulum id ex animo arguisse in Petro, quod ipse censuerat posse fieri legitime, immo et fecerat: sed Paulus offensionis Iudaeorum metu observaverat legalia, factusque fuerat Iudaeus Iudaeis et omnia omnibus, ut omnes lucrifaceret. Qua igitur fronte, inquit S. Hieron., qua audacia Paulus in altero reprehendat, quod ipse commisit? Hinc praemiserat:

O beate Apostole Paule, qui in Petro reprehenderas simulationem qua subtraxit se a gentibus propter metum Iudaeorum, qui a Iacobo venerant, cur Timotheum, filium hominis Gentilis, utique, et ipsum Gentilem, neque enim Iudaeus erat, qui non erat circumcisus, contra sententiam tuam circumcidere cogeris? Respondebis mihi: propter Iudaeos, qui erant in illis locis. Qui igitur tibi ignoscis in circumcisione discipuli venientis ex gentibus, ignosce et Petro praedecessori tuo, quod aliqua fecerit metu fidelium Iudaeorum.

Respondet S. August. non fuisse parem utriusque Apostoli legalium observationem; Nam, inquit, Petrus illa servarit mentientis astu: Paulus vero compatientis affectu; nam Paulus circumcidit Timotheum, ne Iudaeis, et maxime cognationis eius maternae sic viderentur, qui ex gentibus in Christum crediderant, detestari circumcisionem, sicut idololatria detestanda est: cum illam Deus fieri praeceperit, hanc Satanas persuaserit: et Titum propterea non circumcidit, ne occasionem daret eis, qui sine ulla circumcisione dicebant credentes salvos esse non posse, et ad deceptionem gentium hoc etiam Paulum sentire iactarent. Itaque Paulus haec omnia praestitit compatientis affectu, ne scilicet Iudaeis, aut gentibus foret in scandalum; Petrus vero non ita, sed id praestitit, ut simularet se cum Iudaeis zelare legem et legalium observantiam; nam, inquit S. Thom. q. 103. art. 1. ad 2. Non peccavit Petrus in hoc, quod ad tempus legalia observabat, quia hoc ei licebat tamquam ex Iudaeis converso; sed peccabat in hoc, quod circa legalium observationem adhiberet nimiam diligentiam, ne scandalizaret Iudaeos, ita ut ex hoc sequeretur scandalum gentilium: at Paulus continebat moderatam circa legalia diligentiam, quia usurpabat tantum illa, ut non censeretur damnare synagogam, atque ut eandem cum honore sepeliret.

Obicies 3. Inferior non potest licite superiorem arguere: sed Paulus erat inferior Petro, qui Apostolorum princeps a Christo fuerat institutus, ut alios confirmaret: ergo etc. — Respondet S. August. Epistola 19. inferiorem non posse quidem superiorem arguere reprehensione, qua fiat per auctoritatem, concedit: qua fiat libertate charitatis, negat. Verba eius sunt:

Ipse vero Petrus quod a Paulo fiebat utiliter libertate charitatis, sancta ac benigna pietate humilitatis accepit, atque sanctius et rarior exemplum posteris praebuit, ut non dedignarentur sicubi forte recti tramitem reliquissent, etiam a posterioribus corrigi, quam Paulus, quo confidenter auderent etiam minores maioribus, pro defendenda Evangelica veritate saltem fraterna charitate resistere. Est laus itaque iusto libertatis in Paulo, et sanctae humilitatis in Petro.

Hoc sane exemplo motus Augustinus circa finem eiusdem Epistolae, ita S. Hieron. precatur:

Idemtidem rogo, ut me fidenter corrigas, ubi mihi hoc opus esse perspexeris; quamquam enim secundum honorum vocabula, quae iam Ecclesiae usus obtinuit, Episcopatus presbyterio maior sit, tamen in multis rebus Augustinus Hieronymo minor est, licet etiam a minore quolibet non sit refugienda vel dedignanda correctio.

Quaeres: utrum ille qui reprehensus est a Paulo, fuerit revera Petrus Apostolorum princeps: an alius quispiam, siquidem non nominatur ibi Petrus, sed Cephas?

Respondeo 1. Illum Cepham a Paulo reprehensum aliquibus videri unum esse ex 72. discipulis. Ita censent Dorotheus in Synopsi, et Clemens Alexandrinus apud Eusebium l. 1. Histor. c. 12. Eo autem fundamento nituntur, quod S. Lucas in Act. Apost. non referat adventum Petri Antiochiam, in qua tamen civitate erat ille, qui reprehensus est a Paulo.

Respondeo 2. Verius apparere illum Cepham a Paulo reprehensum revera fuisse Petrum Apostolorum principem: quia hic Cephas, qui reprehensus fuit, una et Iacobus, et Ioannes, dicuntur ibidem esse Ecclesiae columnae, et dedisse dexteras Paulo et Barnabae: non videtur autem alius a Petro Apostolorum principe adiungi Iacobo et Ioanni posse, ut cum eis dicatur columna, qua maxime Ecclesia fulciebatur; subindeque verior apparet aliorum sanctorum Patrum sententia existimantium illum Cepham revera fuisse Petrum Apostolorum principem.