Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Varios fuisse haereticos, qui veterem legem saluti adversantem, utpote malam, et a perverso principio institutam, assererent, quod maxime de Cerdonianistis, Marcionitis, et Manichaeis affirmant SS. Epiphanius et Augustinus lib. De Haeresibus: idque suadere nitebantur ex eo quod vetus lex plerumque in Novo Testamento dicatur imperfecta, et infirma. Verum sciendum est quod aliquid perfectum dici potest duobus modis, nempe vel absolute, et positive; vel negative, et comparative. Priori modo illud perfectum dicitur, quod ex se non ordinatur ad aliud tanquam sui complementum, sed suis omnibus praecellentiis constat, et perfectionibus integratur. Posteriori vero modo dicitur aliquid perfectum, cum scilicet ex se habeat omnia, quae pro statu suo sibi conveniunt, nihilominus dum comparatur cum altero, dicitur imperfectum seu minus perfectum, quocirca ad illud ordinatur tamquam ad id quod praestantius est, et quo praestantiore adveniente, et irradiante perfectum esse desinit: sic Aurora lux licet in se perfecta, tamen comparative ad solem diei potest negari perfecta, quia lumine solis minor est, et ea irradiante desinit.

Notandum 2. Legem Mosis considerari posse per respectum ad tres leges, quas distinguit Apostolus: nempe legem naturae, legem concupiscentiae seu fomitis, et legem Evangelii seu gratiae; iuxta quos respectus Mosaea lex considerari potest involvere triplicem necessitatem, et dispensationem: siquidem data videtur in adiutorium legis naturae ex Dei misericordia, in correctionem, et emendationem legis peccati, vel fomitis ex ordinatione divinae iustitiae: in designationem legis gratiae, et praeparationem, et manuductionem ad ipsam ex praescripto et consilio divinae sapientiae.

Notandum 3. Aliquid dici conducere ad salutem duobus modis: nempe quatenus est inductivum ad bonum, et revocativum a malo, quando vel per se vel occasionaliter hominem removeret ab eis praestandis, quae necessaria forent ad salutem consequendam. Hoc autem utroque modo certum est veterem legem ad salutem hominum fuisse ordinatam; siquidem inductiva erat ad bonum quod praecipit, et revocativa a malo quod prohibet; quapropter Apostolus ad Rom. ait: Lex sancta et iusta, et mandatum sanctum, et iustum et bonum. Quas verba glossa sic expendit: lex est ad vitam, et iubet bona, et mala prohibet, et facit peccatum cognoscere, unde dicitur Sancta, idest, sane docens: mandatum iustum, idest, iustificans peccatorem: et bonum, idest, utilem vitam acquirens.

Lex vetus Iudaeis data est propter Christianos, ut diserte exponit S. Augustinus lib. 4. Contra Faustum, qui respondens obiectioni Fausti contendentis legem illam solis Iudaeis praescriptam a Christianis esse abiiciendam, ait:

Temporalium quidem rerum promissiones Testamento veteri contineri, et ideo vetus Testamentum appellari, nemo nostrum ambigit; et quod aeternae vitae, regnorum caelorum ad novum pertinet Testamentum. Sed in illis temporalibus figuras fuisse futurorum quae implerentur in nobis, in quos finis saeculorum obvenit, non suspicio mea, sed apostolicus intellectus est, dicente Paulo, cum de talibus loqueretur: haec omnia figurae nostrae fuerunt. Et iterum: haec omnia in figura contingebant illis; scripta sunt autem propter nos, in quos finis saeculorum obvenit. Non ergo vetus Testamentum ad consequendas illas promissiones, sed ad intelligendas in eis novi Testamenti praenuntiationes accipimus: veteris quippe testificatio fidem novo conciliat.

Restat ergo tantum hic determinandum: Primo, an revera lex vetus positive et absolute, vel negative et respective dicenda sit imperfecta: Secundo, quos ob fines fuerit instituta.

Conclusio prima. — Lex vetus imperfecta erat, non absolute, sed respective. Haec Conclusio duas partes complectitur, prima quarum sufficienter probata fuit in priori Conclusione praecedentis Quaestionis.

Probatur autem posterior, nempe quod lex Mosaica imperfecta fuerit, non positive, sed comparative ad legem Evangelicam. Probatur, inquam: illa lex dicenda est imperfecta comparative, quae gratiam iustificantem, in qua perfectio, et efficacia ad aeternam salutem consequendam consistit, non conferebat: sed talis erat lex vetus, subindeque erat negative, et comparative imperfecta. Maior constat. Minor vero probatur. Primo ex Scriptura sacra, nam Ioan. dicitur: Lex per Moysem data est, gratia, et veritas per Iesum facta est. Unde Apostolus ad Rom. 8. ait: Quod impossibile erat legi, in quo infirmabatur per carnem, Deus Filium suum mittens in similitudinem carnis peccati, et de peccato damnavit peccatum in carne, ut iustificatio legis impleretur in nobis, qui non secundum carnem ambulamus, sed secundum spiritum. Quapropter ad Hebraeos 7. affirmat: Quod reprobatio fit praecedentis mandati propter infirmitatem eius, et inutilitatem, nihil enim ad perfectum adduxit lex. Hinc saepius ait iustitiam non esse ex lege, sed per Christum; sic ad Galatas 2. Si ex lege iustitia, ergo gratis Christus mortuus est.

Probatur 2. Haec eadem minor ex sanctis Patribus: Primo quidem ex S. Augustino lib. 1. ad Bonifacium, qui sic de Christo loquitur: Scriptum est, Proverbiorum 3. iuxta Septuaginta Interpretes: le> gem et misericordiam in lingua portat: Legem qua terreat,

misericordiam qua subveniat: Legem per servum, misericordiam per seipsum: Legem tamquam in baculo, quem misit Elisaeus ad filium viduae suscitandum, et ille resurrexit. Si enim data esset lex, quae posset iustificare, omnino ex lege esset iustitia, Misericordiam vero tamquam in ipso Elisaeo, qui figuram Christi gerens mortuum vivificando, magni Sacramenti, velut Veteris Testamenti significatione coniunctus est.

Similia habet Sermone 2. De Verbis Apostoli, cap. 8. et 9. necnon et pluribus aliis in locis.

Ipsi subscribit S. Fulgentius lib. 2. De Veritate praedestinationis c. 19. Lex sine gratia ostendere potest aegritudinem, non sanare: vulnera monstrat, medicamina non ministrat; ut autem legis impleatur praeceptum, gratia ministrat auxilium, ac sic lex revelat culpam, gratia confert indulgentiam. Legis est igitur, quod peccata cognoscimus: gratiae, quod vitamus. Addit lib. 1. cap. 7. Haec igitur inter litteram iubentem, et spiritum vivificantem, idest, inter legem, gratiamque distantia est, quia lex concutit, gratia convertit hominis voluntatem. Et bonum volumus, illa clamat, haec donat: illa voluptati hominis incutit iustitiae divinae terrorem: hic infundit misericordia charitatem: per illam accepit voluntas spiritum servitutis in timore: per istam accepit spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: Abba, Pater.

Hinc S. Augustinus in expositione epistolae ad Rom. quadruplicem distinguit hominum statum, nimirum ante legem Mosaicam, sub ipsa lege, sub gratia Christi, et in pace aeternae beatitudinis. Ante legem, inquit, sequimur concupiscentiam carnis: sub lege trahimur ab ea: sub gratia nec sequimur eam, nec trahimur ea: in pace nulla est concupiscentia carnis. Ante legem ergo non pugnamus, quia non solum concupiscimus et peccamus, sed etiam approbamus peccata: sub lege pugnamus, sed vincimur: fatemur enim mala esse quae facimus, sed quia nondum est gratia, superamur.

Adstipulatur S. Prosper sententia 32. dicens: Qui dedit legem, ipse dedit et gratiam: sed legem per servum misit, cum gratia ipse descendit: ut quia lex ostendit peccata, non tollit, volentes legem suis viribus exsequi, nec valentes, coguntur ad gratiam, qua impossibilitatis morbum, et inobedientiae aufert reatum.

Dices: Patriarchae et Prophetae, aliique quamplurimi in statu veteris legis fuerunt iusti et perfectissimi: ergo in lege veteri erat perfecta iustitia. Subindeque hac ratione lex vetus non est dicenda imperfecta.

Respondeo: Primo quidem, paucos admodum in veteri lege iustos fuisse ac perfectissimos, ut docet S. Augustinus lib. De catechizandis rudibus c. 22. et lib. contra Adimantum cap. 17.

Dico 2, quod si homines aliqui iusti fuerunt in Veteri Testamento, non ad illud vetus Testamentum, sed ad legem Gratiae, et Evangelii pertinebant, ut docet S. Augustinus lib. De Spiritu et littera cap. 25. et 26. et lib. 3. ad Bonifacium cap. 4. dicens:

Tunc homines Dei secundum distributionem temporum, ceteris quidem Testamenti dispensatores, et gestatores, sed novi demonstrantur haeredes. An vero illum ad Testamentum novum negabimus pertinere, qui dicit: Cor mundum crea in me Deus, et Spiritum rectum innova in visceribus meis? Aut illum qui dicit: Posuit supra petram pedes meos, et direxit gressus meos, et immisit in os meum Canticum novum Hymnum Deo nostro? Vel illum ante Testamentum vetus, quod est a monte Sina,

Patrem fidelium de quo dicit Apostolus: Fratres, secundum hominem dico, tamen hominis Testamentum nemo irritum facit, etc. Satis ostendit ad fidem nostram pertinere, quae novi utique est Testamenti, quod per promissionem donavit Deus Abrahae. Hinc concludit S. Augustinus: Sive igitur Abraham, sive ante illum iusti, sive postea usque ad ipsum Moysem, per quem datum est Testamentum a monte Sina in servitutem generans, sive caeteri Prophetae post eum et sancti homines Dei usque ad Ioannem Baptistam, filii sunt pro- missionis, et gratiae; secundum Isaac filium liberae, non ex lege, sed ex promissione haeredes Dei, cohaeredes autem Christi. Absit enim ut Noë iustum, et prioris temporis iustos, et quicunque ab illo usque ad Abraham iusti esse potuerunt vel conspicui vel oc- cultos, negemus ad supernam Ierusalem, qua Mater nostra est, per- tinere. Quamvis antiquiore tempore inveniantur esse, quam Sara, quae ipsius liberae matris prophetiam figuramque gestabat. Quanto evidentius ergo post Abraham? nam cui sic declarata est ipsa pro- missio, ut pater multarum gentium diceretur, quicunque Deo pla- cuerunt, hi filii promissionis habendi sunt; non enim est Abrahami, et deinceps iustorum generatio verior, sed prophetia manifestior re- petitur. Ad Testamentum autem vetus quod est a monte Sina in servitutem generans, quod est Agar, illi pertinent, qui cum accepe- rint legem iustam, sanctam, et bonam, putant sibi ad vitam litteram posse sufficere. Et ideo ut fiant factores legis, divinam misericor- diam non quaerunt, sed ignorantes Dei iustitiam, et suam iustitiam volentes constituere, Iustitiae Dei non sunt subiecti. Et postea: hac plane magna distantia; quod faciant isti sub lege positi, quod litora necidit terrenam felicitatem, vel cupiditate adipiscendi, vel ti- more amittendi, et ideo non vere faciunt, quoniam carnalis cupi- ditas, qua peccatum augetur, cupiditate alia non sanatur. Sic ad vetus pertinet testamentum, quod in servitutem generat; quia facit eos carnalis timor, et cupiditas servos; sed Evangelica fides, spes, et charitas liberos. Sub gratia vero positi, quos vivificet Spiritus, et fide ista faciunt, quae per dilectionem operatur, in spe bonorum, non carnalium, sed spiritualium: non terrenorum, sed caelestium: non temporalium, sed aeternorum; praecipue credentes in Mediatorem, per quem sibi non dubitant, et spiritum gratiae subministrari, ut bene ista faciant ignosci posse cum peccant. Hi pertinent ad Te- stamentum Novum filii promissionis, et regenerationis, a Deo Patre, et libera matre, cuius generis fuerunt antiqui omnes iusti, et ipse Mosis Testamenti minister Veteris, haeres Novi: quia ex fide qua nos vivimus, una eademque vixerunt, incarnationem, passionem, resurrectionemque Christi credentes futuram, quam nos credimus factam, etc.

Conclusio secunda. — Etiamsi imperfecta fuerit Mosayca lex, nihilominus varios ob fines sapienter a Deo fuit ordinata, et praescripta.

Primo quidem, ut suam homini notam faceret infirmitatem, quatenus ea cognita quaereret Salvatorem; nam inquit Apostolus Rom. 7. Peccatum non cognovi nisi per legem. Quam utique causam praescribendae legis eleganter declarat S. Augustinus pluribus, maxime vero sermone 13. De Verbis Apostoli c. 2. Data est lex, inquit, non ut morbus sanaretur, sed ut praevaricationis morbo crescente medicus quaereretur. Et quis est iste medicus nisi qui dixit Matth. 9. Non est opus sanis medicus, sed male habentibus? Qui ergo non confitetur Creatorem, data esset lex quae posset vivificare, omnino esset ex lege iustitia. Si ergo non est data lex, quae posset vivificare, quare data est? sequitur, et ostendit quare sit data: quia etiam sic in adiutorium data est, ne te sanum putares. Vel ut ait Epistola 11. Lex docendo, et iubendo quod sine gratia impleri non potest, homini demonstrat suam infirmitatem, ut quaerat demonstrata infirmitas Salvatorem, a quo sanata voluntas possit, quod infirma non posset: lex igitur adducit ad fidem, fides impetrat spiritum largiorem, et diffundit Spiritus charitatem, implet charitas legem. Ideo lex Paedagogus vocatur, sub cuius minacissima severitate, qui invocaverit nomen Domini, salvus erit. Quomodo autem invocabunt, in quem non crediderunt? Licet autem homo absque lege veteri cognoscere potuerit plura habere rationem inhonesti, per legem nempe naturalem et rationis dictamen, tamen per legem divinam positivam manifestatur homini, quod quae ratio naturalis inhonesta iudicat, etiam peccata sunt et offensa Dei, qui illa prohibet ac severissime animadvertit in peccatores. Adde quod cum lex naturalis per originale peccatum in nobis maxime vitiata fuerit, ita ut plura non videantur iam nobis habere rationem peccati, quae tamen revera peccata sunt, ideo opus fuit altera lege, quae perspicue peccati turpitudinem et gravitatem explicaret.

Secundo, data fuit lex propter frangendam ac retundendam hominis superbiam: quatenus nempe cognosceret homo se prorsus esse imparem, et insufficientem propriis viribus ad peccata declinanda. Quod utique sic declarat S. Augustinus Epistola 157:

Danda itaque fuerat lex, inquit, quae manifestius sibi ipsum ostenderet hominem, ne superbus animus humanus a seipso se posse esse iustum putaret, et ignorans Dei iustitiam, idest, quae homini ex Deo est, et suam volens constituere, idest, quasi suis viribus partam, iustitiae Dei subiectus non fieret. Oportebat itaque ut addito mandato, cuius vox est, Non concupisces, superbo peccatori etiam praevericationis crimen accederet, atque ita gratiae medicina non sanata per legem, sed convicta infirmitas quaereret.

Vel ut ait serm. 13. De Verbis Apostoli cap. 4:

Lex praevaricationis gratia posita est, unde humiliaretur cervix multorum sibi tribuentium, voluntati suae tantum arrogantium, ut sibi liberum arbitrium posse putarent ad iustitiam sufficere, quae tunc quando erat integra libertate, idest, in Paradiso, ostendit vires suas, ostendit quantum possent, sed ad ruendum, non ad surgendum.

Qualiter autem legis praescriptio hominis superbiam fregerit, docet idem S. Augustinus pluribus, nempe quod lex posita motivum fuerit et occasio cur concupiscentia irritaretur magis, et adversus sibi repugnantem legem acrius insurgeret: nam, inquit Apostolus ad Rom. 7. Peccatum occasione accepta per mandatum operatum est in me omnem cupiscentiam. Ubi nomine peccati concupiscentiam intelligit, quae ideo peccatum appellatur, quia est a peccato, in peccatum inclinat, et ipsa fit peccatum si ipsi consentiatur. Hinc S. August. lib. 3. ad Bonifacium cap. 2. exponens haec Apostoli verba ad Corint. 13. Littera occidit: aculeus enim mortis est peccatum, virtus autem peccati lex, ait: auget quippe prohibendo peccati desiderium, et inde occidit, nisi subveniendo satisfaciat gratia. Et lib. De Spiritu, et littera cap. 1. ubi sine Spiritu non agitur Spiritus, inspirans pro concupiscentia mala concupiscentiam bonam, hoc est, charitatem diffundens in cordibus nostris: profecto illa lex, quamvis bona, auget prohibendo desiderium malum: sicut aquae impetus, si in eam partem non cesset, vehementior fit obice posito, cuius molem cum emiserit, maiore cumulo precipitatus violentius per prona proripitur. Nescio quo enim modo hoc ipsum quod concupiscitur fit iucundius, dum vetatur, iuxta illud Poetae: Nitimur in vetitum semper, cupimusque negata.

Tertio, data fuit lex vetus, ut populum Iudaicum, alioqui rudem et imperfectum, metu poenarum a malo deterreret: ac sic adhuc ostenderet sibi ad auxilium divinae gratiae confugiendum esse, ut docet Apostolus ad Galat. 3. scribens: Lex paedagogus noster fuit in Christo: nam paedagogus ille est sub cuius ferula et virgis puer datus erudiendus. Hunc locum expendens S. Thomas, ait: Per legem Iudaei, tamquam imbecilles pueri, per timorem poenae retrahebantur a malo, et promovebantur amore et promissione temporalium ad bonum. Hanc utique doctrinam hauserat a S. Augustino Epist. 114. Supracitata lex paedagogus vocatur, sub cuius minacissima servitute, qui invocaverit nomen Domini salvus erit. Lib. De natura, et gratia cap. 1. Hanc iustitiam Dei non in praecepto legis, quo timor incutitur, sed in adiutorio gratiae Christi ad quam solam utiliter legis velut paedagogi timor ducit, constitutam esse qui intelligit, ipse intelligit quare sit Christianus. Lib. 3. ad Bonif. cap. 3. Ad quam gratiam lex de praevaricatione terrendo tamquam paedagogus perducit, ut sic conferretur homini quod conferre ipsa non potuit. Lib. De perfectione iustitiae cap. 3. Lex ista praecepit ut cum in his implendis homo defecerit, non se extollat superbia tumidus, sed ad gratiam confugiat fatigatus, ac sic eum lex terrendo ad Christum diligendum paedagogi perducat officio. Et cap. 19. ait: Timore legis humilem factum tamquam paedagogo ad fidem, gratiamque hominem perducere. Ne vero existimet nos initium aliquod salutis naturae tribuere, dum statuimus ad hoc Legem Veterem datam fuisse, ut ostendat homini suam infirmitatem, qua agnita quaerat medicum, ut frangat superbiam; quandoquidem eius occasione augetur concupiscentia, et numero et gravitate: ut convincat illum de gravitate morbi, ne contemnat tamquam leviorem: ut denique terreat, metuque poenarum abducat a malo, sic volumus per legem cognosci peccatum, ut sentiamus per gratiam medicum inquiri. Frangi vero per legem superbiam eatenus dicimus, quatenus peccator imparem se sentit legi quam sibi impositam custodiendam, nisi iuvetur per gratiam, cum tantum absit ut tollat peccatum, quin potius occasionaliter aucta concupiscentia augeat illud et numero et gravitate. Videt ergo sibi non sufficere legem cognoscere, quia cognita lege peccatum non tollitur, non minuitur, sed augetur: sic videt se imparem legi servando. At vana est ad salutem eiusmodi confractio superbiae, nisi quando per gratiam peccator coram Deo humiliatur. — Idem docet S. Hieronymus in illud ad Galatas 3. Lex paedagogus noster fuit in Christo. Paedagogus, inquit, parvulis assignatur, ut lascivior refrenetur aetas, et prona in vitia corda teneantur, dum tenera in studiis eruditur infans: et ad maiores disciplinas metu poenae coercita praeparatur. Itaque et lascivientibus lex Vetus ad instar paedagogi severioris apposita est, ut custodiret eos, et futurae fidei praepararet.

Triplicem aliam legis veteris utilitatem profert Alensis mem. 1. art. 1. per respectum ad triplicem legem; nempe, naturae, concupiscentiae, et Evangelii.

Datur enim, inquit in adiutorium legis naturae; et secundum hoc decurrit secundum misericordiam. Datur etiam in correctionem legis peccati vel fomitis; et secundum hoc decurrit secundum rationem iustitiae. Item datur in signum, et significationem legis gratiae, et directionem ad ipsam; et secundum hoc decurrit secundum sapientiae rationem. De primo habetur super illud: Lex subintravit, dicit glossa: Data erat lex in adiutorium humanae naturae: ut quia ipsi naturae quadammodo incertu sunt iustitiae semina, adderetur lex, cuius auctoritate, et magisterio ingenium naturale proficeret ad fructum iustitiae faciendum: et haec est prima utilitas lationis legis. — Secunda autem eius utilitas est ad correctionem legis peccati vel fomitis: et de hac habetur: Lex propter transgressores etc. glossa: Lex posita est propter transgressionem cohibendam, idest, ut saltem timore cessarent homines transgredi, ut quandoque illum facerent voluntate. Data est ergo, ut populum Dei erudiret sub timore Dei, ut dignus fieret accipere promissionem, quae est Christus. — Tertia utilitas fuit ad figurandam legem gratiae vel Evangelii, et directionem ad ipsam: unde Psalm. 18. Lex Domini immaculata convertens animas. Glossa: Convertens animas, idest, sua distinctione corrigens, et ad Christi gratiam mittens. Et sic patet, quod est ad coercenda peccata, et ad directionem, et figurationem legis gratiae. Secundum hoc dicitur Rom. 5. Lex intravit etc. Glossa: Erant in illo populo tria genera hominum, scilicet duri, incipientes, et perfecti: is omnibus data est lex: sed duris datur in flagellum, incipientibus in paedagogum, data est iustis in signum, scilicet futurae gratiae per Christum. Et ad Galat. 3. Propter transgressores, etc. Glossa. Data est lex in signum futurorum, ut futura figuris attestarentur. Et secundum hoc tria erant in lege: scilicet moralia, quae erant ad dilucidandam legem naturae; et quantum ad hoc erat ad legem gratiae; quia figurae erant figurae futurorum; et quantum ad hoc fuit iustis in signum.