Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Variam esse nominis Legis acceptionem, diversamque eius appellationem, tum apud sacros, tum apud profanos, nemo Theologorum est qui nesciat. Etenim Scriptura sacra legem pluribus titulis illustrat, et significat: eam enim interdum nomine voluntatis appellat. Sic Psalm. 102. Notas fecit vias suas Moysi, et filiis Israel voluntates suas. Sic pariter 2. Machab. 1. Det vobis cor omnibus ut faciatis eius voluntatem. Interdum illam lucis ac lucernae nomine exprimit. Sic Prov. 6. Mandatum est lex, et lux via vitae. Alias iugum vocitat, sic Psalm. 2. Proiciamus a nobis iugum ipsorum. Et Matthaei 11. Iugum meum suave est. Nonnunquam legem praecepti nomine explicat. Sic Psalm. 18. Praeceptum Domini lucidum. Saepius mandatum nominat. Sic Psal. 118. Tu mandasti mandata tua custodiri nimis, et Matthaei 19. Si vis ad vitam ingredi, serva mandata. — Communiori autem ac magis vulgato nomine lex appellatur. Cuius quidem nominis triplex est usurpatio: Prima quidem communis et impropria, pro quacunque regula naturae, artis, et actuum humanorum. Lex naturae hic appellatur, non illud rationis dictamen singulis hominibus ingenitum, quo quisque novit quid rationi congruat aut repugnet; sed quae rebus omnibus ab Auctore naturae est indita; nihilque aliud est quam ipsa rei cuiuslibet propensio, qua fertur in id quod sibi conveniens est: qua ratione S. Paulus inclinationem appetitus sensitivi in bonum sibi congruum appellat legem membrorum, et legem peccati ad Rom. 7. Lex artis ea dicitur, quae complectitur regulas iuxta quas artis opera formari debent, ut dicantur perfecta; sic dicimus leges Grammaticae etc. Denique lex morum est norma seu regula quarumcumque actionum tam intellectus quam voluntatis. — Strictius autem, et magis proprie lex dicitur regula morum sive iusta, sive iniqua, qualiter etiam tyrannorum praescripta leges dicuntur. Sic Isaiae 10. Vae qui condunt leges iniquas. Sic pariter S. Isidorus legem usurpat lib. 2. Etymologiarum, cap. 10. dum ait, legem esse constitutionem populi quam maiores natu cum plebibus sanxerunt. Strictissime autem, et in adaequata significatione, lex usurpatur pro ordine rationis ad bonum commune stabilito, et ab eo qui curam habet communitatis promulgato, cum obligatione ad eius observantiam. De qua posteriori legis usurpatione sermo futurus est in sequentibus Quaestionibus.

Nos immoramur in adstruenda et asserenda legis necessitate et existentia: eam enim aperte satis insinuat ipsa creaturae intellectualis defectibilitas, et exigentia: cum enim ipsa plerumque a fine honestatis, in quem debet collineare, deflectat, et exorbitet, opus habet aliqua regula qua veluti manu ducatur ad eum finem assequendum. Quae si vera sint de fine naturali, longe debent esse certiora de supernaturali, qui cum omnino captui, et viribus ipsius creaturae rationalis prorsus excedat, et humanae menti naturaliter sit ignotus: non potest quisquam ad illum pertingere, nisi et altiori lege dirigatur, et supernaturalibus auxiliis adiuvetur. — Id ipsum probat ipsa maxima legum utilitas ad institutionem, et conservationem Reipublicae, cuius salutem in legibus constitutam esse merito dixit Aristoteles 5. Rhetoricorum: leges enim a republica si quis auferat, animam ipsam a corpore divellet: siquidem ubi desunt leges, furta, homicidia, et quilibet alia scelera impune grassantur, unde vulgatum illud Augustini: Remota iustitia, quae per leges potissimum stabilitur, quid sunt regna, nisi magna latrocinia! Cui etiam consonat illud Isidori lib. 2. Etymolog. c. 20. Factae sunt leges, ut earum metu cessaret humanum ausum, tutusque sit inter impios innocentia, et in ipsis impiis formidato supplicio infracta nocendi facultas.

Solum itaque hic suscipimus explicandam legis naturam; quocirca

Notanda 1. Legem secundum nominis etymon dici vel a ligando, quod homines liget, et obliget ad sui observationem: qua ratione Deus de perduellibus Iudaeis conqueritur Ieremiae 2. Confregisti iugum meum, rupisti vincula mea, dixisti: Non serviam. Et Matth. 23. Christus Pharisaeorum hypocresin et duritiem insinuans, ait: Alligant onera gravia etc. Secundo lex dicitur a legendo: quia leges, praesertim positiva, legi, et promulgari debent postquam instituta sunt, ut subditos obligent; vel quia homo legit in ipsa lege quid agendum, quidve omittendum sit: vel denique, quia leges olim scripto tradebantur ut ab omnibus legi et intelligi possent. Hinc Isidorus lib. 2. Etymolog. c. 10. Hoc interest, inquit, inter legem, et morem, quod lex scripta est, mos vero est vetustate probata consuetudo. Cui probat Cicero, lib. 1. De legibus, ubi dicit legis vocem a verbo lego esse derivatam, quod in publicis tabulis legenda fertur, ut omnibus innotescat: vel dicitur ab eligendo seu deligendo, quia in ea delectus habetur rerum agendarum vel fugiendarum: lex enim omnis dictat qua sint eligenda quaeve respuenda. Quae postrema legis usurpatio ad praesens nostrum institutum aptior videtur et convenientior. Ab Hebraeis vero lex dicitur thorah a verbo quod in hiphil significat docere, quia lex omnis singulos homines de officio suo admonet, eosque de rebus agendis vel carendis informat. Graecis vero dicitur νομος a verbo νεμειν quod tum regere, tum distribuere notat, quia iuxta eius praescriptum homines regi debent, et cuique, quod suum est, tribuere. Hinc S. Augustinus, Comment. in Psalm. 59 post medium, observat quod etsi lex in lingua latina foeminini sit generis, in graetamen est masculini: magis enim, inquit, masculinam vim habet, quin regit, non regitur.

Notanda 2. Quod etsi lex a legendo non absurde censeatur derivari, potissima tamen ratio legis in sermone scripto vel audito non est constituenda, sed in rebus ipsis quae imperantur vel prohibentur.

Solitarum enim rerum est fieri vel non fieri, non proprie mandatorum aut sermonum, inquit Guillelmus Parisiensis tractatu De legibus, cap. 1; qui enim imperat currere, non verbum imperat, sed cursum ipsum; neque qui obedit, verbum currendi facit, sed cursum ipsum proprie; sicut igitur proprie res vel fieri vel omitti dicuntur, ita proprie imperari et prohiberi; quare etiam proprie imperatae et prohibitae sunt res, figurate vero sermones: praecepta igitur, et mandata, et lex primo, et proprie leguntur sicut et intelliguntur; res enim sunt proprie quarum proprie, et primo intellectus quaeritur. Quod utique confirmat ulterius ibidem dicens: Regulae honestatis sunt, quales sunt, Deum esse honorandum, Deum esse timendum, Deum esse adorandum: omnem hominem esse diligendum: omni homini consulendum, sive illae regulae scriptae sint exterius, sive non, et sive audiantur exterius, sive non, verae sunt et tenendae. Et obligatus est unusquisque debito honorandi Deum debitoque timendi eum, sive legat foris scriptum, sive non, et sive audiat haec foris, sive non. Et ad hunc modum se habet de aliis, quae sunt debita per se; licet verum sit, quod maior notitia altitudinis, et potentiae Dei, debitum honoris, atque timoris ad eum, et obligationem augeat. Manifestum igitur est, quia, et regulae honestatis, et debita, sive obligationes agendi quaedam, et declinandi quaedam, sunt cessantibus omni sermone atque scriptura; et quia praevericatio, et peccatum similiter sunt absque his, quare quaedam lex ex necessitate est praeter hoc. Amplius: tota honestas indubitanter in anima est, honestas inquam vitae humanae, et morum; honestas autem vitae, et regulata, et ordinata, et moderata: non autem regulata est, vel moderata, vel ordinata, nisi honestate; nec decora, nisi honestate. Quare totum id quod ordinat, regulat, moderatur, et decorat vitam humanam, in anima est: est igitur praeter sermones, atque scripturam, cum illa foris sint. Cum igitur vel lex sit, quae ordinat, regulat, moderatur, atque decorat vitam humanam; manifestum est veram legem esse in anima. Amplius: quid est lex vera, nisi ars quaedam aut sapientia recte honesteque vivendi? Omnis autem ars, et omnis sapientia in anima est; quare si vere dictum est, quia vera lex ars est, et sapientia recte honesteque vivendi, vere lex est, et vera natura lex in anima.

Inde concludit quod magis proprie magisque veraciter lex dicitur quod est in mente, quam quod est in scripto vel voce. Cuius autem facultatis actus sit lex, an intellectus, an vero voluntatis ut appareat

Notandum 3. Legem proprie duobus modis usurpari: Primo quidem pro actu, idque vel quatenus est in legislatore, vel prout est in subdito. Secundo pro eo quod remanet per modum habitus; suum nempe semper conservans vigorem ab eo tempore quo promulgata fuit, donec vel a Principe revocetur, vel contraria ac diuturna consuetudine abrogetur; ratione cuius vulgatum illud Iurisperitorum: lex semper loquitur. Lex autem quatenus actus est in legislatore, plures actus specie distinctos connotat, et involvit, tam ex parte intellectus, quam ex parte voluntatis. Primo quidem includit intentionem boni communis procurandi. Secundo iudicium speculativum, quo iudicatur media aliqua esse bono communi convenientia, vel disconvenientia. Tertio iudicium practicum dictans haec esse vitanda a subditis, haec amplectenda. Quarto voluntatem qua legislator vult quaedam fieri vel non fieri. Quinto ipsummet voluntatis actum, quo idem legislator vult obligare subditos ad suae legis observantiam. Sexto denique actum imperii quo talem observationem praecipit.

Quatenus autem lex sumitur pro actu qui est in subditis, includit, primo actum intellectus iudicantis sibi necessarium, et congruum esse legem observare. Secundo actum voluntatis, quo libere vult, et acceptat legis observantiam.

Hinc controversia movetur apud Theologos, in quonam ex his omnibus actibus natura legis proprie consistat: sunt enim qui doceant cum S. Thoma legem essentialiter consistere in solo actu intellectus. Censent aliqui cum Gersone lib. 2. De potestate Ecclesiast., consideratione 13. Legis naturam in utroque actu intellectus, et voluntatis esse constituendam. Communis est autem Subtilis Doctoris discipulorum sententia, illam in solo actu voluntatis praecise reponendam esse. Quae sententia prius quam firmetur, sit

Conclusio prima. — Lex in genere recte describitur regula perseverans actionum humanarum, indita vel praescripta, propter bonum commune, ab eo qui gerit curam communitatis, et in eam auctoritatem supremam obtinet, indita, obligans ad aliquid faciendum, aut omittendum quod sit rectae rationi consentaneum.

Dicitur 1. Regula: quia lex formaliter, et per se indicat agenda et omittenda, in quo generice veluti convenit cum synderesi, et conscientia; hae namque sunt etiam regulae. — 2. Perseverans, ut lex distinguatur a simplici mandato et praecepto, quod pro arbitrio et voluntate praecipientis tollitur; lex enim cum a prima rectitudine et veritate, quae Deus est, originem trahat, cumque prima veritas et rectitudo ex natura sua sit immutabilis, lex pariter aliquam immutabilitatem et perpetuitatem involvere debet ratione sui, licet nonnumquam mutationi sit obnoxia, vel ratione materiae cui applicatur, vel ratione finis ob quem conditur: sic leges caeremoniales et iudiciales Veteris Legis, per advenientem Novam Legem cessarunt et revocatae sunt: priores quidem, quia cum essent umbrae et figurae futurorum, adveniente veritate desierunt: posteriores vero, quia cum praescriptae essent populo adhuc servituti mancipato, cessare debuerunt ad praesentiam legis Evangelicae, quae iugum suave est, et onus leve: quippe cum amore praescripta et promulgata fuerit, amoreque adimplenda sit. — 3. Actionum humanarum: etsi enim lege, et praecepto Angeli ligari possint, et ad aliquid faciendum aut omittendum astringi, de angelicis tamen actionibus sermonem hic non instituimus, sicut nec de actionibus hominis naturalibus, et necessariis, quippe cum illae ad honestatem dirigi nequeant. — 4. Indita, vel praescripta: ut tam lex naturalis, quam positiva, divina,

Ecclesiastica, aut politica sub hac definitione involvantur. — 2. Additur propter bonum commune: cum enim finis legis sit reipublicae felicitas, eam ad privatum commodum detorquere non licet. Hinc merito positum est, legum scopum esse utilitatem honestam: namque nec Deus, aut respublica, alium in finem potestatem superioribus contulit, quam ut leges ferendo commune bonum procurent. Hinc inter regem, et tyrannum id interest, quod ille publicum, hic privatum commodum in administratione et gubernatione quaerat. — 3. Insinuata ab eo qui curam communitatis habet, auctoritatemque et iurisdictionem in eam obtinet: qui enim alios ad parendum et obediendum compellit, necessum est in eos supremam potestatem exerceat; quae scilicet potestas in Legislatore ordinata est ad regimen communitatis, et distinguitur a potestate privata et oeconomica quae residet in capite privatae familiae, v. g. in patre respectu filiorum, heri respectu famulorum, quibus potest dare praecepta domestica, non Leges praescribere. Oportet ergo ut illa potestas legislativa in communitatem aliquam protendatur. Opus est etiam ut sit suprema: non enim in communitatem iurisdictio sufficit ad Leges condendas, et praescribendas: haec enim pro foro externo in plurimis reperitur limitata, v. g. in iudicibus ordinariis, et superioribus subalternis, quibus competit quidem politici regiminis auctoritas, non tamen legislativa potestas. — 4. Denique subditur obligans vel ad aliquid, etc. ut Lex distinguatur a monitionibus, exhortationibus, consiliis, instructionibus, etc. quae nullam obligationem inducunt, sed tantum directionem; Lex autem nedum dirigit, sed et obligat ad id quod est rectum seu rectae rationi consentaneum; non quidem solum et simpliciter ad iustum, quia lex non ad solius iustitiae, sed et aliarum virtutum materiam pertinet. Distinguitur pariter a permissione, quia permissio proprie non est actio legis, sed actionis negatio, nisi quatenus alios ab eo cui permittitur adstringit et cohibet ne rei permissae impedimentum ponat.

Hae autem omnes aut saltem praecipuae definitionis particulae enucleatius intra examinabuntur, quo Legis natura clarius appareat.

Conclusio secunda. — Lex formaliter est actus voluntatis, praesupponens actum intellectus, quo legislator iudicat materiam legis convenientem esse ut sub obligatione decernatur. Haec est Doctoris in 1. d. 11. n. 2. ubi ait: Dico quod Leges aliquae generales rectae de operabilibus dictantes praefixae sunt a voluntate divina, et non quidem ab intellectu divino, ut praecedat actum voluntatis divinae. Quibus Doctor aperte significat divinam Legem non in actu divini intellectus, sed divinae voluntatis esse formaliter reponendam: sed idem a simili dicendum est de Lege humana, Civili, et Ecclesiastica propter paritatem rationis: ergo censet Doctor quamlibet Legem in actu voluntatis esse constituendam.

Probatur Primo. In eo actu formaliter ratio legis est constituenda quem Scriptura sacra ad legem significandam et exprimendam solito usurpat: at Scriptura sacra Legem ordinarie significat per actum voluntatis: ergo in illo ratio Legis est reponenda. Maior constat: Minor probatur ex illo Psalmi 39. In capite libri scriptum est de me ut facerem voluntatem tuam, Deus meus volui, et Legem tuam in medio ventris mei. Et Ps. 102. Notas fecit vias suas Moysi, filiis Israel voluntates suas, idest, Leges, et praecepta sua. Et 2. Machab. 1. Det vobis cor omnibus, ut colatis eum, et faciatis eius voluntatem, idest, eius Legem servetis, et impleatis. — Confirmatur ex eo quod Leges civiles dicuntur esse Principum placita: nam lib. 1. ff. De Constit. Princip. dicitur: Quod Principi placuit, legis habet vigorem. Hinc S. August. De Civit. Dei, lib. 6. Arbitraria, inquit, Principum pro Legibus erant. Insuper Aristoteles in Rhetorica, c. 1. affirmat Legem esse communem civitatis consensum: et Cicero, lib. 1. De Legibus docet, legem ab electione dictum esse: sed placitum, consensu probatum, et quod ab electione procedit voluntatis actum importat: ergo in voluntatis actu est reponenda.

Nec valet replicare in Thomistis praefata testimonia insinuare quidem Legem esse actum voluntatis; non quidem elicitive, sed solum connotative, et praesuppositive; ita quod nulla sit Lex quae aliquem in legislatoris voluntate actum non supponat vel connotet; in eo tamen voluntatis actu non sit formaliter reponenda. — Haec, inquam, replicatio nulla prorsus apparet: tum quia simpliciter et absolute praefata testimonia Legem voluntatis actum appellant, dum eam vel voluntatem, vel placitum, vel consensum, vel electionem nominant: tum quia magis voluntas praesupponit actum intellectus, quam intellectus actum voluntatis, maxime in eis operationibus quae non solum interius formandae, sed etiam exterius proferendae sunt per applicationem facultatum exteriorum, quod utique ad voluntatem, non ad intellectum spectat.

Probatur id ipsum ratione theologica: Ad eam facultatem spectat essentialiter ratio Legis, ad quam pertinet ordinare in finem; ad eam autem pertinet ordinare in finem, ad quam ipse finis pertinet: sed tantum ad voluntatem finis assequendus pertinet: ergo, etc. Maior constat, Lex enim nihil aliud est, quam manuductio quaedam, qua creaturae rationales in suum finem recto veluti tramite deducuntur. Minor etiam est evidens; siquidem obiectum voluntatis est ipse finis comparandus; finis enim et bonum invicem convertuntur; bonum autem ad voluntatem spectat, sicut verum ad intellectum. — Deinde, munus Legis, eiusque propria ratio per quam ab aliis actionum humanarum regulis distinguitur, consistit in decreto obligativo quo moventur subditi ad recte operandum, seu ad eliciendam operationem Legi conformem: sed movere ad exercitium operationis, in ordine ad aliquem finem, spectat ad voluntatem; quia, ut mox dictum est, obiectum voluntatis est finis, qui est primum principium in agibilibus: ergo lex ad voluntatem pertinet. — Denique, ad hanc potentiam pertinet actus legis essentialiter ad quam pertinet esse regulam humanarum actionum: sed voluntas est ipsa regula humanarum actionum: ergo, etc. Maior est evidens; Lex enim essentialiter est actuum humanorum regula et mensura quaedam. Minor etiam est evidens: siquidem divina voluntas est prima regula ad quam collineare debent omnes creaturarum rationalium actus, ut recti, et perfecti censeantur: iuxta illud Christi Domini oraculum Matthaei 5. Estote ergo, et vos perfecti, sicut Pater vester coelestis perfectus est: voluntas autem Praelatorum et Principum est secunda regula rectitudinis earundem actionum, et quaedam eius divinae voluntatis participatio: ergo, etc.

Quae hanc adversus assertionem proferunt Thomistae, solum probant secundam partem nostrae Conclusionis; nempe quod Lex praesupponat actum intellectus, quo Legislator iudicet legis materiam communitati congruere, qua ratione interdum lex in Scriptura sacra nomine lucis exprimitur; sic Psalm. 4. Signatum est super nos lumen vultus tui: Psal. 18. Praeceptum Domini lucidum illuminans oculos. Prov. 6. Mandatum lucerna est, et lex lux, sed lumen ac illuminatio ad intellectum pertinent; cum illuminatio in spiritualibus, nihil aliud sit, quam veritatis manifestatio, iuxta illud ad Ephes. 5. Omne quod manifestatur lumen est: adeoque lex actum intellectus importat ac praesupponit; quapropter S. August. lib. De libero arbitrio, c. 1. Legem appellat rationem summam cui semper obtemperandum est.

Ratio namque necessario ad lationem legis desideratur, ut ipsa iusta prudensque sit; adeoque etiam suo modo subditos dirigit per intimationem, et significationem legis positae; propria tamen legis directio, qua fit per impositionem obligationis ad aliquid efficiendum vel omittendum, in solum actum voluntatis est retundenda: unde ipsa etiam voluntas quodammodo illuminat et instruit; qua ratione S. Anselmus lib. De voluntate Dei, cap. 4. ait, Voluntatem Dei esse magistram humanae voluntatis, quatenus nempe illa divina voluntas obiective proposita creaturis ratione utentibus, monstrat eis quid ipsorum voluntas amplecti, quidve refugere debeat, non secus ac manus statuae in via demonstrat quo eundum est. — His accedit Cicero lib. 1. De legibus, ubi agens de iuris principiis, et Veterum de legis definitione sententia scribit: Lex est ratio summa insita a natura, quae iubet ea quae facienda sunt, prohibetque contraria. Licet autem haec de sola lege naturali dicta videantur, nihilominus cuivis alteri legi statuendae possunt adaptari. Unde subdit: Eadem ratio cum est in hominis mente confirmata et confecta lex est; itaque arbitrantur prudentiam esse legem, cuius ea vis sit, ut recte facere iubeat, vetet delinquere. Hinc rationis, necnon et hominis ratione praediti elogium egregie celebrat paulo post his verbis:

Animal hoc providum, sagax, multiplex, acutum, memor, plenum rationis et consilii, quem vocamus hominem, praeclara quadam conditione generatum esse a Supremo Deo. Solum est enim ex tot animantium generibus, atque naturis particeps rationis et cogitationis, cum coetera sint omnia expertia. Quid est autem, non dicam in homine, sed in omni coelo, atque terra, ratione divinius? Qua cum adolevit, atque perfecta est, nominatur rite sapientia. Est igitur, quoniam nihil est ratione melius, eaque et in homine et in Deo, prima homini cum Deo rationis societas. Inter quos autem ratio, inter eosdem etiam recta ratio communis est. Quae cum sit lex, lege quoque consociati homines cum Diis putandi sumus. Inter quos porro est communis legis, inter eos communis iuris est. Quibus autem haec sunt inter eos communia, eiusdemque civitatis habendi sunt. Si vero iisdem imperiis et potestatibus parent, multo etiam magis parent huic coelesti descriptioni, mentique divinae, et praepotenti Deo. Unde etiam universus hic mundus una civitas communis Deorum atque hominum est existimanda. Et quod in civitatibus, ratione quadam, de > qua dicetur idoneo loco, agnationibus familiarum distinguuntur status, id in rerum natura tanto est magnificentius, tantoque praeclarius ut homines Deorum agnatione et gente teneantur.

Haec Cicero.

Ex his itaque manifestum fit quod etsi lex potissimum consistat in actu voluntatis, attamen praesupponit actum intellectus voluntatem ipsam illustrantis et dirigentis in iis statuendis quae recte rationi et bono publico consona sunt et utilia.

Praesens Quaestio prioris est appendix et explicatio; in qua videlicet definitionis legis particulae quaedam explicantur nitidius, et ampliori discussione ac declaratione probantur, quatenus nempe legis conditiones, quae ad propriam ipsius rationem spectant explanando, ipsius genuina differentia constitutiva facilius innotescat. Quocirca

Notandum 1. Certum esse legem necessario ad aliquem, vel aliquos ferri ac dirigi debere; nam inquit S. Paulus ad Romanos 3. Scimus quoniam quaecumque lex loquitur, his qui in lege sunt loquitur: lex ergo quaelibet essentialiter quamdam habitudinem connotat ad eos quibus praescribitur; subindeque ad explicandam eius rationem, necessario declarandus est terminus huius habitudinis et ordinationis.

Quod ut magis perspicuum appareat, observandum est hominem triplici ratione ac relatione spectari posse, nimirum vel in se, et cum respectu necessario ad Deum, puta si ponamus tantum in mundo unum hominem: vel ad reliquos homines in genere: vel speciatim ad illos quibuscum vivit in societate. In priori consideratione regitur homo per legem naturae; in secunda per legem quam dicunt gentium; in tertia vero per legem civilem, quae rationem praescribit agendorum aut vitandorum, ut pacifica et integra societas servetur.

Constat insuper legem quamlibet ad hominem tamquam ad suum connaturalem terminum dirigi debere; siquidem inferiores creaturae legis proprie dictae non sunt capaces, utpote cum sint incapaces actuum moralium, qui per legem dirigi debent, et regulari. Licet autem Angeli divinae legis suscipiendae, et implendae capaces existant; de ipsis tamen sermo non est impresentiarum; maxime cum hic explicandas leges suscipiamus, quae hominem ad finem suum naturalem aut supernaturalem ordinandum spectant. Unde solum determinandum superest, an sit de ratione legis ut pro aliqua multitudine praescribatur, an vero ad unicam personam etiam dirigi possit.

Notandum 2. Communitatem distingui posse duplicem: unam quidem ex natura, alteram ex instituto. Naturalis est ea qua homines invicem conveniunt in eadem rationali natura, quae ad societatem et conversationem ordinatur; Homo namque, ait Aristoteles, est animal ad societatem natum, et aptum: posterior vero est hominum coniunctio politica, vel mystica in eadem congregatione, eodemque coetu. Priorem communitatem respicit lex naturalis, quae per lumen rationis unicuique homini proponitur; quia non fertur ad unumquemque hominem in particulari et in individuo, ut talis est, v. g. Petrus aut

Paulus, sed in specie, et quatenus est homo. Posterior communitas subdistingui potest duplex: una quidem Ecclesiastica, non humano sed divino iure instituta; eo quod ab ipso Deo ordinata sit sub aliquo capite ab ipso designato, et cum aliqua unione ad finem supernaturalem. Huiusmodi fuit olim Synagoga Iudaeorum, nunc vero praestantior Ecclesia Catholica, quae non pro uno vel alio dumtaxat populo, sed pro toto terrarum orbe ab ipso Christo Domino instituta, certisque legibus ac sanctionibus ab eodem ordinata, sub obedientia unius capitis ipsius Christi Domini vices gerentis. Ad eiusmodi communitatem per se primo spectant leges divinae positivae: qualiter leges Veteris Testamenti ad Iudaeos instituendos erant praescripta, et lex gratiae Novi Testamenti lata est pro universa Ecclesia ad Dei cultum, rectamque fidelium institutionem formandam. Ad eandem pariter pertinent leges Canonicae, quamvis non omnes pro universa Ecclesia constituantur, sed iuxta intentionem, vel potestatem illas ferentis. Alia communitas est Politica, ea nempe quae est coetus hominum humano iure invicem sociatorum in ordine ad aliquem finem naturalem sub aliquo capite copulatorum, qua ratione Aristoteles 3. Politic., cap. 10. dixit civitatem esse civium multitudinem habentium inter se morale vinculum sub uno principali moderatore. — Quae iterum distinguitur a Philosophis moralibus, et iurisperitis in perfectam, et imperfectam.

Perfecta communitas ea dicitur, quae est capax politicae gubernationis, quaeve sibi sufficit in hoc ordine, qualiter Aristoteles lib. 1. Politic. cap. 1. asseruit civitatem esse communitatem perfectam, et a fortiori regnum, cuius ipsa civitas est pars, erit perfecta communitas. Communitas imperfecta dicitur illa, quae non est sibi sufficiens, et in qua non congregantur singulae personae, ut membra principalia ad unum corpus politicum instituendum, qualis est domus, cui paterfamilias praest: talis enim communitas per se loquendo non regitur propria potestate iurisdictionis, sed dominativa: atque ita pro diversitate dominii participat diversum modum imperandi respective ad diversos subiectos; aliud enim est ius, vel quasi dominium patrisfamilias in uxorem, aliud in filios, aliud in servos et famulos; unde neque habet perfectam unitatem, seu uniformem potestatem, neque etiam participat proprie politicum regimen: et ideo imperfecta communitas dicitur.

Notandum 3. Certum pariter esse Principes posse leges, et edicta statuere de tributis ac vectigalibus sibi a subditis iuste persolvendis; quod utique iustum esse ipsemet Rex regum oraculo suo comprobavit Matthaei 22. dicens: Reddite quae sunt Caesaris Caesari. Iustae sunt, inquam, illae leges, quia etsi proxime respiciant utilitatem ac commodum Principis cui tributa penduntur, remote tamen spectant ad bonum commune; quia quo magis Princeps abundat, eo facilius reipublicae hostes repellere potest, et sublevare subditos, ne urgente bello aut aliqua gravi necessitate, et clade instante, insolitis subsidiis divexentur. Unde Christophorus Marcellus oratione quam habuit sess. 4. Concilii Lateranensis sub Iulio secundo apposite dixit: Si nullae sint opes Principi, civitatem tutari non potest, nec bellum indicere, nec servare pacem, nec seipsum intra moenia custodire. Inde vectigalia, fiscus, aeraria, solutiones, census, pensiones, tributa sunt, ut decet, a Principe instituenda; quoniam haec non in solius Principis bonum, sed in Reipublicae utilitatem, et commodum refunduntur. An autem iustae sint leges quarum utilitas, et fructus ad solius Principis commodum redundant, hic determinandum est. His praelibatis, tria hic occurrunt determinanda; Primum, an lex ita necessario debeat praescribi alicui communitati, ut ad particulares dirigi nequeat. Secundum, an per se ad bonum communitatis ordinetur. Tertium, an Princeps iuste possit leges ferre quae in privatum dumtaxat illius bonum cedant.

Conclusio prima. — De ratione essentiali legis est, ut pro aliqua tota communitate praescribatur.

Patet huius Conclusionis veritas ex eo maxime quod in hoc lex a praecepto distinguatur, quod praeceptum uni, lex omnibus praescribitur: quatenus illud ad privatam directionem et ordinationem partis, haec ad publicam gubernationem, et reipublicae moderationem ac administrationem spectat. Probatur insuper: primo quidem inductione quadam; nam lex aeterna, et naturalis non uni soli homini convenit; sed in omnium cordibus exaratur: Item lex divina tam vetus, quam nova, communitatibus praescriptae sunt, illa quidem Iudaico populo, haec Ecclesiae universali ac per totum terrarum orbem propagatae. Idipsum constat de iure civili; siquidem lib. 1. ff. De legibus dicitur: lex est commune praeceptum: ff. eodem titulo. Iura non in singulas personas, sed generaliter constituuntur. Idem constat de legibus Canonicis; nam Canones, et decreta a Patribus edita, dicuntur esse leges publicae. Hinc Gregorius IX. in prooemio Decret. ait: Ideo lex ponitur, ut appetitus noxius sub iuris regula limitetur, per quam genus humanum, ut honeste vivat, informetur. Quapropter 1. ff. De legibus, definitio legis traditur in hunc modum: Lex est commune praeceptum virorum prudentium consultum, delictorum quae sponte, vel ignorantia contrahuntur correctio, communis reipublicae sponsio.

Probatur secundo tum ex eo quod lex est principalis actus prudentiae politicae, vel regalis, qua per se primo respicit bonum totius reipublicae aut communitatis cui praescribitur; adeoque non ad unam dumtaxat personam, sed ad totam communitatem ordinatur; tum quia, ut constabit intra, de ratione legis est, quod sit perpetua: sed nulla persona particularis pro hoc mortali statu, pro quo maxime lex praescribitur, potest esse perpetua: ergo ipsi lex formaliter sumpta praescribi non potest, sed communitati: quae eatenus censetur esse perpetua, quatenus per continuam successionem perseverat.

Obicies 1. In iure Canonico lex distinguitur in privatam, et publicam: et hanc quidem Canones cap. Licet, de regularibus, et cap. Duce sunt, volunt praescribi communitati, illam vero privatae personae. Idem pariter traditur in iure Civili; nam Instit. De iure naturali, gentium, et Civili. dividunt leges principis in generales, quae omnes obligant, et personales, quae non ad exemplum trahuntur quoniam non his principes volunt: ergo de ratione legis non est, quod feratur pro tota communitate.

Respondeo, per legem privatam in illis Canonibus intelligi votum conceptum ex speciali inspiratione Spiritus sancti, aut ipsammet divinam inspirationem, qua lex improprie et metaphorice nominatur: eo quod scribatur in corde, et ad id quod voto promissum est implendum, impellat et obliget per modum legis. Ad textum vero

Institutum dicit per legem personalem intelligi eam quae fertur in favorem aut in poenam alicuius personae, et illius successorum, vel cuius executio ad illam personam spectat; sed inde concludere non licet legem non praescribi communitati respective, idest, pro illis, ut membris communitatis, et in commune bonum, saltem mediate; quatenus nempe expedit communi bono merita alicuius reipublicae membri privilegiis donari, ut alii inde stimulentur et accendantur ad promovendum ipsius reipublicae bonum per egregia facinora et opera studiosa.

Obicies 2. Lex est regula moralium operationum hominis: at non tantum communitas hominum, verum etiam singuli homines hac regula indigent, ut ad praescriptum sibi finem dirigantur: ergo lex per se non dicit respectum ad solam communitatem humanam, sed etiam ad singulos homines singillatim, et in individuo spectatos. Confirmatur: lex maxime dirigitur ad illam personam, per quam debet impleri: ergo potius dirigitur ad personam veram, quam ad fictitiam; fictio namque semper supponit veritatem quam imitatur: at communitas est persona ficta; unusquisque autem particularis homo censetur esse persona vera: ergo potiori ratione lex dirigitur ad singulos homines, quam ad totam communitatem.

Respondeo, legem non dici communem praecise, quia soli praescribitur communitati, ut communitas est, et quoddam corpus mysticum abstractive consideratum: sed quia generaliter proponi debet servanda ab omnibus membris illius mystici corporis cui praefigitur tamquam regula operandi recta. Qua ratione patet etiam responsio ad confirmationem: lex enim generaliter proponitur, ut ad omnes et singulos pertinere possit iuxta exigentiam temporis: quo pacto verum est illam dirigi magis ad personas veras quam ad fictas. Uno verbo, lex secundum praescriptum et designationem, immediate ad totam communitatem spectat: at secundum executionem directe fertur in singula eiusdem communitatis membra; sicque magis dirigitur ad singulares personas quam ad ipsam communitatem.

Obicies 3. Quando lex fertur pro communitate, vel solum obligat communitatem ut sic, vel etiam comprehendit singula eiusdem communitatis membra: si primum, tunc communitas se gerit ut particularis persona, subindeque lex poterit dirigi ad unicam dumtaxat personam: si secundum, merito etiam inde concluditur legem pro uno tantum ferri posse; si nempe ita illi expediat.

Respondeo, legem ordinarie ferri ad communitatem non collective, sed distributive: ea scilicet ratione, ut ab omnibus, et singulis de communitate servetur, cum distributione accommodata iuxta legis conditionem. Potest nihilominus aliquando lex ferri in ipsam communitatem, ut communitas est: praecipiendo videlicet, aut prohibendo aliquem actum, qui ab illa sola, ut communitas est, exerceri debeat, non vero a singulis eius membris seorsim spectatis, ut constat de statutis, et praefixis legibus quibus interdum Congregationum, Universitatum, Capitulorum, Collegiorum superiores ac praefecti tenentur aliqua praestare circa publicam et communem administrationem talis corporis sua directioni commissi.

Obicies 4. Praeceptum aliquod non videtur esse a lege distinctum: sed praeceptum uni dumtaxat personae praescribi potest: ergo et lex.

Minor constat. Maior vero probatur: potest enim aliquod praeceptum praescribi propter commune bonum, et ex potestate regendi rempublicam, et singula eius membra ad debitum finem ordinandi: at in eo maxime viget ratio legis: ergo, etc. — Nego maiorem, praeceptum enim, et lex distinguuntur invicem, et si forte non physice, et quoad species naturales actuum, saltem distinguuntur moraliter: quia nempe lex alias habet conditiones quam praeceptum: licet enim omnis lex sit praeceptum, non tamen omne praeceptum est lex, sed oportet ut speciales conditiones habeat quibus a praecepto distinguatur. Primo, namque praeceptum, licet praescribi possit toti communitati, id tamen necessario non exigit, sed potest imponi personae particulari: lex vero semper communitatem personarum necessario respicit, ut probatum est. Secundo, praeceptum expirat morte, vel amotione imponentis, etiamsi absolute, et sine ulla temporis limitatione praescribatur; lex autem non cessat per mortem legislatoris, cum ex natura sua postulet esse perpetua. Tertio, praeceptum potest imponi a quocunque superiore; lex autem ferri nequit, nisi ab eo qui vel a Deo, vel a republica supremam ac legislativam potestatem obtinet; subindeque longe diversa est praecepti, et legis ratio.

Conclusio secunda. — Ad legis naturam spectat, quod propter bonum commune praescribatur.

Probatur primo ex distinctione 4. c. Erit autem lex, ubi legitur: lex nulla privato commodo, sed pro communi civium utilitate debet esse conscripta. Quod utique desumitur ex sancto Isidoro lib. 5. Etymolog. idque conforme est sanctioni duodecim Tabularum: Salus populi suprema lex est. Confirmatur ex S. Basilio Homil. 14. in principium Proverb. non longe ab initio, ubi dixit: Si regnum est legitima potestas, palam est quod praecepto rite regitur, et lege eligitur; qui sane vere hac appellatione dignus est, multum momenti, ac pensi habent, utpote quod in commune omnibus utile est respicientia, et non ad propriae utilitatis scopum ordinata. Ibidemque addit: In hoc tyrannum a rege differre, quod ille sua ipsius quomodocunque respicit, et tuetur: hic subditis consulere tantum quaerit. — Confirmatur insuper ex consensu omnium profanorum, maxime vero Platonis dialog. 1. De legibus, ubi ait, Legislatores communis urbis gratia leges condere debere. Item Aristotelis in Politic., cap. 1. Leges, inquit, ad communem populi salutem sunt ordinandae. Similiter Ciceronis, qui lib. 1. De legibus ait: Constitui leges pro salute reipublicae tuendae esse instituendas.

Suffragatur pariter ratio. Primo quidem, quia publica potestas de se in bonum publicum est ordinata: lex autem omnis emanare debet a publica potestate: debet ergo in bonum publicum ordinari. — Deinde, lex omnis, aut est a Deo legislatore, vel ab homine: si a Deo, ordinatur in bonum commune; quia vel est a Deo ut auctore naturae, vel ab eodem ut auctore gratiae: at utroque modo in bonum commune ordinatur, nimirum ad beatitudinem aeternam in qua homines ultimo suo fine potiuntur. Si ab homine, etiam in bonum commune dirigitur: nam reges et principes non sunt domini, sed administri regni illius, iuxta illud Sapientiae 6. Cum essetis ministri regni eius, non recte iudicastis. Et ex illo Apostoli ad Romanos 13. Ministri enim Dei sunt in hoc ipsius societatis: ergo non habent potestatem legum condendarum nisi in bonum commune: siquidem omnis potestas, quam in subditos exercent, est vel a Deo, vel a populo: si a Deo, constat eam conferri propter bonum commune, quod Deus praecipuo intendit: si a populo, idem patet; nam sicut illam conferunt omnes, ita eo fine, et animo conferunt, ut ad publicum ipsorum bonum exerceatur, non vero ad privatum dumtaxat ipsius Principis commodum: unde in Concilio Toletano 8. cap. 10. Praecipitur, ut qui eligitur in regem, iuret non prospicere proprii iuris commodum, sed prospicere patriae gentisque suae. — Denique, haec veritas inductione patet; nam lex naturalis de se tendit ad bonum commune totius naturae humanae: leges divinae positivi ordinantur ad Dei gloriam, et hominum utilitatem iuxta illud Isaiae 51. Lex a me exiet, et iudicium meum in lucem populorum requiescet. Leges quoque humanae, tam civiles quam Ecclesiasticae, ordinantur ad bonum commune; alioquin verae leges non essent censendae; nam potestas ferendi leges non est hominibus concessa, sive a Deo, sive a republica, ut ea utantur pro libito, et absque ratione; nam ipsa etiam amplissima Apostolis concessa potestas data erat in aedificationem, et non in destructionem, ut docet S. Paulus 2. Corinth. 10. Quapropter Legislatores ea potestate debent uti ad finem legis assequendum; nempe reipublicae bonum, et publicam felicitatem.

Obicies 1. Multae sunt leges quae ad privatum bonum dumtaxat ordinantur, qualis est lex naturalis de tuenda propria vita, etiam cum aliorum vitae dispendio: talis pariter lex de eleemosyna pauperibus eroganda, qua solam illorum particularem utilitatem respicit: talis lex de correptione fraterna, quae particularis hominis emendationem respicit: tales denique leges Ecclesiasticae de percipiendis Sacramentis, puta annua confessione facienda, et sacra Synaxi in Paschate suscipienda. Confirmatur, etsi nulla prorsus esset respublica, unusque dumataxat homo existeret, non minus in eo vigeret lex naturae; dum enim primus Parens solus erat, non degebat absque lege, siquidem naturalis lex in eo vim oblinebat: talis autem lex tunc non potuit ordinari in bonum commune, quia tunc nulla erat hominum societas, nullaque respublica: ergo, etc.

Respondeo, concesso antecedente, negando consequentiam: aliud namque est loqui de materia proxima circa quam lex versatur, aliud de motivo formali propter quod circa talem materiam occupatur; fateor equidem quod materia proxima, circa quam praefatae leges in obiectione immediate versantur, sit bonum particulare; tamen non occupantur circa illud nisi propter motivum boni communis quod per se primo lex respicit: interest enim reipublicae vitam civis cuiuslibet conservare; alioquin ipsa respublica extingueretur, utpote quae nonnisi ex privatis coalescit: interest pariter ne cives egeant, alias essent in periculo vitae, quae ad bonum reipublicae spectat. Unde licet lex de eleemosyna facienda respiciat bonum privatum particularis personae, ut materiam proximam; tamen id totum ordinat in bonum commune, ad quod pertinet reipublicae membra alere, ne pestes aut furta in ea grassentur. Idem dicendum de correctione fraterna, quae ea solum ratione spectat emendationem vitae particularis hominis, ut vitia a republica eliminantur: illa namque societas diu stare nequit, in qua vitium laudatur aut dissimulatur, nec eliminatur.

Idem quoque dicendum de legibus Sacramentorum, quae licet ad bonum particulare, nempe ad salutem aeternam cuiusvis fidelis respiciant; tamen per se primo ordinantur ad bonum commune, nempe ad cultum Dei, qui est omnium hominum finis ultimus, et bonum commune totius naturae humanae, in quo omnes homines communicant. Ad confirmationem dico, quod etsi nulla esset actu respublica, non minus possibilis esset aliqua hominum societas: et cum homo sit animal sociabile, lex naturalis ita ipsum respicit quatenus privatum, ut etiam eum respiciat quatenus est aptus natus ad societatem, et communitatem; adeoque illa lex licet immediate ad particularem hominem spectet, tamquam subiectum in quo resideat; tamen eo fine ipsi inest, ut eum ordinet ad recte instituendam societatem cum aliis qui vel existunt, vel possunt existere. Hinc Adamus ita erat cum lege solus, ut tamen natura sua socium appeteret.

Obicies 2. Si lex omnis essentialiter postularet ordinari ad bonum commune, sequeretur quod cessante communi bono, et publica utilitate, cessaret pariter legis vigor, et obligatio; quin, cessante motivo legis, lex quoque ipsa desinit: at tale consequens est falsum: licet enim v. g. certo cognoscat aliquis quod Ecclesia nullum patiatur detrimentum ex eo quod Petrus moram contrahat conversatur cum publice excommunicatis, tamen ex communi sententia non debet cum ipsis commorari: ergo leges non semper ordinantur in bonum commune.

Distinguo sequellam: deberet cessare legis vigor, et obligatio, si publica auctoritate vel aliqua aequivalente declararetur motivum legis cessare, concedo: secus, nego: sicut enim publica auctoritas declaratur quod lex obligat, ita pariter necessum est interveniat aliquid publicum, quod insinuet motivum legis cessare: puta vel iudicium Principis, vel totius communitatis, vel sapientum penes quos communitatis iudicium depositum esse coniici potest: nam motivum legis ut omnino esse desinat, non sufficit ut cesset respectu alicuius particularis, vel aliquorum ex communitate: sed cessare debet respectu maioris saltem partis communitatis; alioqui particulares, quos non respicit motivum istud, non desinunt legi teneri: v. g. motivum cur Concilium Tridentinum declaraverit imposterum matrimonia clandestina fore invalida, fuit ut occurratur variis fraudibus, et malis quae in eiusmodi genere matrimoniorum contingere solent. Unde licet aliquis bona fide, et absque dolo matrimonium clandestinum contraxerit, ex quo nulla suboriantur incommoda, et mala propter quae prohibita sunt matrimonia clandestina inita, propterea non desinit tale contractum matrimonium esse invalidum; nam licet ratio, et motivum legis cesset in hoc casu particulari, non propterea cessat in communi, cui particulare bonum cedere debet.

Dices 3. Leges et edicta Principum quibus praescribunt et exigunt tributa, vere sunt leges: at illae nullatenus respiciunt bonum commune subditorum, sed solum privatam regis utilitatem: ergo non est de ratione legis quod ad bonum commune ordinetur.

Distinguo minorem: leges illae pendendorum tributorum respiciunt privatam regis utilitatem ut materiam proximam, concedo: ut unicam, nego: ordinantur siquidem ad ipsius reipublicae felicitatem et securitatem, ut nimirum Rex per vectigalia possit et comparare milites quibus respupublica adversus hostes protegatur, et in omnibus ipsius reipublicae communi bono providere.

Quaeres: utrum Legislator non intendens bonum commune reipublicae, sed in eam odio ductus leges ferat, quae tamen de se in bonum commune tendunt, utrum, inquam, leges illae verae et legitimi sint appellandae? — Affirmo, quia illa prava intentio legislatoris est mere personalis, nec redundat in actum quatenus ad utilitatem communem spectat; sicut enim prava iudicis intentio non refert ad valorem sententiae, dummodo illa non sit contra aequitatem; et sicut prava intentio ministri non officit Sacramento, modo non sit contra eius substantiam, puta si conficiendo Sacramentum revera quidem intendat facere quod intendit Ecclesia, sed pravum aliquem sibi finem proponat, nempe vel lucrum, vel aliquid aliud pravum; ita in praesenti bonum commune in ipsa lege spectandum est, non vero in ipsa intentione legislatoris. Quam utique sententiam aperte tradit S. Augustinus, lib. 1. De arbitrio, scribens: Lex quae tuendi populi causa lata est, nullius libidinis argui potest; siquidem ille qui tulit, si Dei iussu tulit, idest, quod praecipit aeterna iustitia, expers omnis libidinis id agere potuit. Si autem ille cum aliqua libidine hoc statuit, non ex eo fit, ut ei legi cum libidine oboedire necesse sit, et quia bona lex, et a bono ferri potest. Cuius etiam alteram rationem indicat infra scribens, quod licet ille cum libidine legem tulerit, tamen potest illi legi sine libidine obtemperari. Quare licet legislator peccet defectu bonae intentionis, quam erga bonum publicum habere debet; quia tamen ista constitutio de se ordinatur in bonum commune, sufficit ut censeatur habere conditionem hanc desideratam ad veram et proprie dictam legem.

Quaeres 2. Quandonam lex censeri possit in bonum commune recte ordinari? — Respondeo, tune censeri quamlibet legem sic recte iusteque ordinari, primo quando vel mediate vel immediate Dei gloriam respicit, et ad finem ultimum supernaturalem conducit. Hinc Leges omnes civiles iniquae sunt, nec rationem legis, vigorem, ac dignitatem obtinent, si Dei vel Ecclesiae ordinationi repugnent: unde Can. Non licet, dist. 10. ita statuitur: Non licet Imperatori, vel cuiquam pietatem custodienti aliquid contra divina mandata praesumere, nec quidquam quod Evangelicis vel Propheticis aut Apostolicis regulis obsitet, agere. Et Can. Suscepimus te, decernitur quod Constitutiones Principum Ecclesiasticis legibus postponendae sunt: ubi autem Evangelicis atque Canonicis decretis non obstiterint, omni reverentia dignae habeantur. Hinc Simmachus Papa epist. 7. qui est ad Anastasium Imperatorem ita scribit: Nos quidem potestates humanas suo loco suscipimus, donec contra Deum suas erigant voluntates: Caeterum si omnis potestas a Deo est, magis ergo quae rebus est praeposita divinis. Dafer Deo in nobis, et nos deferemus Deo in te: Caeterum si tu Deo non deferas, non potes eius uti privilegio cuius iura contemnis. Et S. Augustinus lib. 11. De Civit. Dei, cap. 21. Quae iustitia est hominis, inquit, quae ipsum hominem vero Deo tollit? ab omni lex iusta esse debet. — Secundo, lex censetur in bonum commune ordinata, dum respiciens civitatem, v. g. quae est pars regni, magis respicit bonum regni, quam bonum civitatis: secus vero si contrarium accidat: bonum enim partis postponendum est bono totius. — Tertio, ut lex sit in bonum commune, non requiritur ut in bonum omnium aliorum regnorum cedat, sed potest censeri in bonum commune ordinari si regno cui praescribitur sit utilis: cum enim plura regna non sint sibi invicem subordinata, neque unum sit pars alterius, sicut civitas est pars regni, non est necesse quod ubi lex uni regno est utilis, aliis etiam regnis proficere debeat: nihilominus quantum fieri potest, providere debet Princeps ne legem suis subditis utilem ferendo, vicinis obsit, ubi utrorumque utilitas procurari potest. Si tamen non possit Princeps bono sui regni prospicere absque aliquo vicinorum incommodo, non minus legitime potest ferre legem quae cedat in bonum commune sui regni, esto futura sit in vicinorum perniciem; quia ante omnia debet regni sui communi bono invigilare.

Conclusio tertia. — NON POSSET PRINCEPS IUSTAE LEGES FERRE QUIBUS BONA PARTICULARIA SUBDITORUM ITA IN PROPRIUM IPSIUS COMMODUM CEDANT, UT NULLATENUS ETIAM REMOTE AD BONUM COMMUNE SUBDITORUM ORDINENTUR.

Quod utique Probatur primo ex Script. Deuteronom. 17. ubi praescribitur forma regni, et iuris dicendi in hunc modum: Cum fuerit constitutus (Rex) non multiplicabit sibi equos, nec reducet populum in Aegyptum, equitatus numero sublevatus.... non habebit uxores plurimas, quae alliciant animam eius, neque argenti et auri immensa pondera. Postquam autem sederit in solio regni sui, describet sibi Deuteronomium legis huius in volumine, accipiens exemplar a Sacerdotibus leviticae tribus, et habebit secum, legetque illud omnibus diebus vitae suae, ut discat timere Dominum Deum suum, ne eleveretur cor eius in superbiam super fratres suos, neque declinet in partem dexteram, vel sinistram, ut longo tempore regnet ipse, et filii eius super Israel. Quo divino edicto regibus rationi congruit. — Hinc 3. Regum cap. 21. severe animadvertit Deus in Achab, et Iezabel eo quod vineam Naboth Iezrailitae per vim occupaverint; et Ezechielis 34.¹ graviter arguuntur Pastores, quo nomine omnes superiores designantur, quod pascant semetipsos: Ad Pastores Israhel qui pascebant semetipsos: Nonne greges a Pastoribus pascuntur? Lac comedebatis, lana operiebamini, et quod crassum erat occidebatis: gregem autem meum non pascebatis. Quod infirmum fuit non consolidastis, et quod aegrotum non sanastis, quod confractum est non alligastis, et quod abiectum est non reduxistis, et quod perierat non quaesivistis: sed cum austeritate imperabatis eis, et cum potentia. Similem reprehensionem habet adversus Principes cap. 22. Hinc cap. 46. statuit Deus: Non accipiet Princeps de haereditate populi per violentiam, et de possessione eorum: sed de possessione sua haereditatem dabit filiis suis.

Probatur eadem veritas ex Concilio Toletano VIII. cap. 1. in quo habetur Reges Gothorum Christianos dum principatum instituebant, et induebant, tales debuisse existere, quales his verbis describuntur: Erunt Catholicae fidei assertores, erunt actibus, iudiciis, et vita modesti, erunt in provisionibus rerum parci, potius quam extenti, ut nulla vi aut factione scripturarum, vel definitionum qualiumcunque contractus a subditis vel exigant, vel exigendos intendant: erunt non prospectantes proprii iuris commodi, sed consulentes patriae atque genti. — Simile quid statutum fuit in Concilio Parisiensi coacto circa annum Christi 829. sub Ludovico, et Lothario Imperatoribus; ubi inter ea quae ad iustitiam Regis pertinere agnoscuntur, primum locum habet istud, Neminem iniuste per potentiam opprimere: at quando bona subditorum in bonum suum privatum, et nullo modo in publicum Princeps convertit, ille per potentiam subditos opprimit: ergo, etc.

Hanc veritatem diserte explicat S. Bernardus lib. 3. De Consideratione ad Eugenium summum Pontificem, cap. 3. ubi ait: Praeses, et singulariter: ad quid? eges, tibi dico, consideratione: Numquid ut de subditis crescas? Nequaquam, sed ut ipsi de te. Principem te constituerunt, sed sibi, non tibi. Alioqui quo pacto te reputas superiorem his a quibus beneficium mendicas? Audi Dominum: Qui potestatem habent super eos benefici vocantur. at istud de his qui foris sunt. Quid ad nos? Tu id mendaciter diceris, si non tam beneficus esses, quam beneficis praeesse intenderes. Parvi, deiectique animi est, de subditis non proferatum quaerere subditorum, sed quaestum proprium.... Non mediocris gloriae ea vox illa identidem ipsius: non requiro datum sed fructum. Et infra cap. 5. subdit: Quid tibi indignum, quam ut totum tenens, non sis contentus toto, nisi minutias quasdam atque exiguas portionnes ipsius tibi creditae universitatis, tamquam non sint tuae, sed tuus nescio quomodo sit totius facere? Ubi etiam meminisse te conatur parabole Nathan, de homine qui multas oves habens, unam quae erat pauperis concupivit. Huc quoque redit factum, imo facinus regis Achab, qui rerum summam tenebat, et unam vineam affectarit. Avertat Deus a te quod ille audivit: occidisti et possedisti.

Firmatur pariter haec veritas triplici ratione, quam subministrat auctor libri De regimine Principum, lib. 3. cap. 11. Primo namque verus Princeps Deum debet imitari, cuius virtute imperat: atqui Deus ita regit homines propter ipsorum salutem, ut inde sibi nihil acquirat: ergo Princeps bonum commune quaerere debet, non vero suum privatum. Secundo, Principis non est respublica, sed Princeps est reipublicae, iuxta illud Senecae lib. 2. De Clementia: Scias nec Rempublicam tuam esse, sed te Reipublicae. At qui est reipublicae totus deditus, illius dumtaxat, et non alterius bonum procurare tenetur: ergo, etc. Tertio denique, quemadmodum Episcopus, ut talis, procurare tenetur, quantum potest, salutem animarum, et se totum dare in bonum aeternum eis comparandum; unde vulgatum illud: Quod Christiani sumus propter nos; quod Presbyteri, et Episcopi, propter vos: sic Princeps pari ratione invigilare debet in bono temporali suis subditis comparando. Unde sicut culpandus esset Episcopus, qui spreta vel neglecta pastorali sollicitudine, totum sese in secessu contemplationi daret, licet privatae saluti ea ratione studere sibi proponeret; ita et qui in propriam utilitatem intenderet Princeps, nec procurando ac stabiliendo bono communi incumberet, maxime videretur esse culpandus.

Dices 1. Populo Iudaico Regem postulanti 1. Regum, cap. 8. SaSamuel voce Dei respondit: Hoc erit ius Regis qui imperaturus est vobis: filios vestros tollet, et ponet in curribus suis, facietque sibi equites, et praecursores quadrigarum suarum, et constituet sibi Tribunos et Centuriones, etc. Agros quoque vestros, et vineas, et oliveta optima tollet, et dabit servis suis. etc. Ergo Princeps ius habet in privatum commodum bona subditorum per leges et edicta convertendi.

Nego consequentiam: ius enim ibi editum, non est ius regium legitimum, sed tyrannicum, atque hominum violentia et perversorum Principum insolentia introductum, ut apparet ex ipso contextu: siquidem refertur quod populo Regem a Samuele petendo, Displicuit sermo in oculis Samuels: cumque hac de re Deum consuluisset, indignatus Dominus respondit ad Samuelem: Non te abiecerunt, sed me, ne regnem super eos, etc. Quapropter haud dubium est, quod Deus in poenam perduellis illius populi, illi loco Regis quem expostulabat, tyrannum eiusque violentum regimen exposuerit, ut explicat Clemens Alexandrinus lib. 3. Paedagogi cap. 4. Petenti regem populo, inquit, non humanum pollicetur Dominum, sed quemadmodum insolentem se eis daturum miniturus tyrannum. Et S. Gregorius Magnus ad praefata verba, Cum, inquit, ius Regis praedicitur, nimirum unius carnalis praepositi conversutime ostenditur quid carnales caeteri ex tyrannide facturi sunt, non quod electi debeant imitari. Nam in eadem Regum historia legitur, quod dum Rex Achab Naboth vineam abstulit, iram Dei omnipotentis incurrit: hic vero cum ius Regis praedicatur, agri, vineae, et optima oliveta tollenda esse memorantur. Cum ergo hic praedicatur, quod commissum illie unicum est, ostenditur quod divino iudicio non iubetur.

Obicies 2. Illud Christi Luca 22. Reges Gentium dominantur eorum, et qui potestatem habent super eos benefici vocantur: quibus verbis discriminen videtur statuere inter potestatem regiam, et eam quam erat ipse instituturus, ut potestati civili tribuat hanc auctoritatem quod dominentur subditis, eorumque sint revera Domini: at Dominus potest servorum bona in proprium commodum convertere: ergo potiori iure possunt Principes leges, et edicta sancire, quibus particularia subditorum bona in proprios et privatos usus convertant.

Respondeo primo, quod eo loco non agitur de regimine omnium Regum, sed solum de ordinaria administratione regum gentium, qui cum tunc temporis omnes essent daemonum cultores, vixque eorum ullus iustam administrationem haberet, nullus arbitror dixerit eorum regimen Christianis Principibus tamquam exemplar esse proponendum.

Respondeo secundum, per illa Christi Domini verba potius illum regnandi modum improbari, quam approbari: siquidem voluit Christus Discipulos suos ab eiusmodi regnandi tum appetitu, tum specimine deterrere: subiungit enim: Vos autem non sic.

Tertio denique dico, eo loco potius contrarium quam intendat obiectio colligi posse: siquidem ibi agitur de Principibus, qui licet dominentur Gentibus, tamen appellantur benefici, non alia certe ratione, nisi quia magis in commune subditorum bonum, quam in suum privatum intendebant.

Instabis: Reges revera sunt domini subditorum: siquidem eis dominantur: at dominus potest disponere de bonis servi sui in suum privatum commodum: ergo, etc.

Distinguo maiorem: sunt domini dominatione civili, et politica, concedo: despotica, et herili, nego,

Minorem similiter distinguo: dominus herilis, et despotica potest subditorum bona in proprios usus convertere, transeat: politicus, et civilis, nego; membra namque Reipublicae, cui Princeps praest, sunt cives, et liberi; non vero servi, aut captivi.

Obicies 3. Principes Dei vices gerunt: ergo sicut Deus omnia refert ad seipsum: ita Principes omnia subditorum bona ad suum privatum commodum licite referre possunt. — Nego consequentiam; ut enim esset legitima antistipantis illatio, sic deberet concludere: ergo quemadmodum Deus nihil refert in proprium commodum, quia inquiens Regius Vates, Deus meus es tu, quia bonorum meorum non eges: ita nec Principes referrae debent subditorum bona in privatum suam commoda; sed quae ex solutis tributis colligunt, in ipsorum subditorum utilitatem maxime debent refundere.

Notandum 1. Posse legem esse iustam, et iuste latam, intelligi tripliciter: nempe vel ex parte obiecti quod praecipitur; vel ex parte Principis legem ferentis: vel ex parte formae, et modi secundum quem lex ipsa statuitur. Primo quidem ex parte obiecti Lex potest esse iusta, et honesta duplici modo: vel negative, quatenus id quod praecipit aut statuit non est turpe et inhonestum: vel positive, quatenus nempe id quod praecipit aut statuit est honestum antecedenter ad legem, vel saltem consequenter: quia licet sit de se indifferens, per legem refertur ad bonum finem, et in aliqua materia virtutis constituitur: possunt enim per leges aliqua statui, quae antecedenter erant indifferentia; puta abstinere a certo genere ciborum, terrae vestes huius aut alterius materiae, vel figurae, etc. Ex parte vero legem ferentis, Lex potest censeri iusta, si nempe illam praescribat ex affectu iustitiae, et honestatis; non autem ex aliquo perverso, et malo motivo ductus: et hoc ad valorem legis non videtur esse necessarium; nam, ut diximus, potest Princeps legem validam, et legitimam ferre quae cedat in commune bonum subditorum, quamvis illam praescribat odio ductus in illos, vel ob alium perversum finem. Tertia, Lex potest intelligi iuste ferri quoad formam, sive quantum ad modum requisitum ex parte legis; qui quidem modus in tribus maxime consistit: Primo, ut feratur iuste ex parte finis, qui est bonum commune: quod fit quando lex ad eum finem consequendum aut stabiliendum utilis est. Secundo, ut feratur iuste ex parte potestatis; nempe ut Legislator non plus statuat, quam illius auctoritas sese extendat, nec aliis quam suis subditis legem praescribat; actus enim agentium non potest excedere agentis potestatem. Tertia, ut feratur lex secundum aequalitatem proportionis; dum videlicet iusta proportione subditis respective imponuntur onera ad bonum commune: esset enim contra rectam rationem gravare aliquos subditos supra modum, non habita ratione virium, et facultatum. Hine ubi secus accidit, leges illae non obligant in conscientia, nisi propter vitandum scandalum, vel seditionem, ac perturhationem publicam praepediendam: in his enim casibus homo quilibet particularis suo iuri cedere tenetur. Advertit tamen Suarez lib. 1. cap. 2. n. 16. ad nullitatem legis ex hoc capite requiri tantam improprietatem, et inaequalitatem, ut redundet in detrimentum commune, et in grave iniustumque onus plurium membrorum communitatis: alioquin enim si lex de se sit utilis, et gravamen aut excessus sit paucorum, non propterea lex erit omnino nulla, neque desinet alios obligare: sed illos solos non obligabit quoad excessum, qui iniuste gravantur: quod ut clarius appareat,

Notandum 2. Quod ad hoc ut lex obliget, et iuste feratur, tres iustitiae virtutis species in ea ferenda desiderantur: prima est Iustitia legalis cuius est commune bonum intendere, et consequenter iura communitati debita servare. Unde lex iusta dignoscitur ex fine boni communis quem respicit. Secunda est Iustitia commutativa, ad quam spectat ut Legislator non aliis praecipiat, quam subditis suis: quae iustitia maxime necessaria est ad legis valorem: nam, ut mox diximus, si Princeps legem ferat pro non sibi subditis, suam potestatem excedit, peccatque contra iustitiam commutativam respectu illorum quibus legem praescribit: etiamsi actum de se honestum et utilem praecipiat. Tertia denique est Iustitia distributiva quae etiam in lege requiritur: praecipiendo multitudini quasi distribuit onus inter partes reipublicae in ordine ad eius bonum stabiliendum: et ideo necessum est, ut in ea distributione servet aequalitatem proportionis, quae ad iustitiam distributivam pertinet; et ideo iniusta erit lex si inaequaliter onera dispenset. Unde legis iniustitia spectari potest vel ex parte materiae, vel ex parte formae: ex parte quidem materiae si praescribat quaedam impossibilia, divino cultui, naturalique inclinationi adversantia, et communi bono ac honestati repugnantia: ex parte vero formae potest esse iniusta vel ex fine privati commodi, et non communis boni: vel ex parte agentis, et defectu potestatis: vel ex defectu formae, seu iustae distributionis. An autem haec omnia vera sint, utrum videlicet ut lex sit iusta, iusteque feratur, has omnes condiciones involvere debeat, hic erit resolvendum.

Notandum 3. Duplicem a Philosophis solito distingui perpetuitatem: unam quidem ex parte initii, quam vocant a parte ante: aliam ex parte finis, quam a parte post appellant. Hic autem maxime sermo est de perpetuitate in futurum, ex quo lex semel est praefixa, et lata. Quae perpetuitas ulterius distingui potest in perpetuitatem simpliciter, qualis est aeternitas: vel in perpetuitatem secundum quid, qualis est diuturna temporis duratio, quam interdum Scriptura sacra saeculum, et saeculum aeternum appellat. Perpetuitas autem, de qua sermo est in praesenti Quaestione, maxime significat legis stabilitatem, qua fit ut habeat suum esse cum valore, ac efficacia ita firmum, et permanens, quantum est ex vi suae originis, et constitutionis, ut de se semper perseveret, aut saltem per indefinitum, vel diuturnum tempus. Rursus hic modus perpetuitatis potest esse duplex: unus quidem negativus, alter positivus. Negativus est quando lex indefinite feratur, et ideo indefinitam habet durationem, licet revocari possit: qualiter suspensio dicitur perpetua negative, quae inducitur sine termino. Positiva autem perpetuitas dicitur lex, quae natura sua vel per expressa verba feratur, ut semper duret, et revocetur numquam; sic depositio et degradatio dicitur suspensio perpetua. An autem, et quae perpetuitas ad legitimam legem desideretur, declarabitur infra.

His praelibatis, duo maxime sunt in praesenti Quaestione resolvenda: Primum, quod lex omnis iusta debeat esse. Secundum, quod ex se perpetuo sit duratura.

Conclusio prima. — DE NATURA LEGIS EST UT SIT IUSTA, ET IUSTE LATA, EX PARTE OBIECTI, LEGISLATORIS, ET FORMAE.

Haec Conclusio tres partes complectitur, quae simul probantur. Prima quidem auctoritate SS. Patrum, maxime vero S. Augustini, lib. 1. De libero arbitrio, cap. 5. cum dixit, Mihi lex esse non videtur, quae iusta non fuerit. Et de eadem intelligi potest, quod dicit lib. De vera religione, cap. 31. Conditor legum temporalium, si is bonus est, et sapiens, legem consulit aeternam, ut secundum eius incommutabiles regulas, quid sit pro tempore statuendum, iubendumque discernat. Unde sicut lex aeterna solum iusta praecipit, quia est ipsa iustitia per essentiam, ita vera lex humana esse debet participatio eius, et ideo non potest valide praecipere nisi iusta, et honesta. Hoc ipsum docet S. Isidorus lib. 5. Etymolog., cap. 2. affirmans legem honestam, iustam, et possibilem esse debere: idemque refertur distinct. Erunt autem lex.

Probatur 1. Ex fine legis, qui est homines bonos facere. Unde Aristoteles 2. Ethicorum, cap. ait, Legum latores, ipsos cives assuefacientes bonos efficere. Et lib. 3. Politic., cap. 1. dicit, Civitatis finem esse bene vivere, et honestatem aliquem participare, Et cap. 6. addit: De virtute, et vitio cogitant quicunque curam habent bene instituendi civitatem.

Probatur etiam ratione: primo quidem: omnis potestas ferendi leges vel divina est, vel a Deo emanat, iuxta illud Sap. 6.¹ Per me Reges regnant, et legum Conditores iusta decernunt: Quae autem sunt a Deo, inquit Apostolus ad Rom. 13, ordinata sunt: Deus enim, qui summe bonus est et rectus per essentiam, non potest suis legibus statuere nisi iusta et honesta: ergo nec alii Legislatores, qui potestatem a Deo derivatam, et ipsi subditam habent, non in destructionem, sed in aedificationem. Deinde, nullus inferior potest obligare contra legem et voluntatem superioris: sed lex praecipiens actum pravum et inhonestum, esset contra legem Dei prohibentis illum: ergo nulla lex potest obligare ad aliquid turpe et illicitum; nam inde sequeretur nos habere simul duas obligationes contradictorias, et teneri facere aliquid, quia lex humana id praeciperet; et non facere, quia idipsum divina lex prohiberet. Denique, Deus non potest licite offendi: sed si aliqua lex praescriberet aliquid a Deo vetitum et illicitum, sequeretur quod Deus impune et illicite posset offendi, offenderetur quidem, quia aliquid ab ipso vetitum fieret: idque fieret licite, quia nempe lege cautum et sancitum esset: ergo, etc.

Dices: Nonnullae sunt humanae leges quae malum permittunt: ergo lex potest esse iniusta ex parte obiecti. — Distinguo antecedens: aliquae leges humanae permittunt malum, et quod intrinsece illicitum est, statuendo ut liceat illud patrare, nego: permittunt illud non vindicando nec arguendo, propter videlicet maius aliquod bonum inde oriendum, et maius malum declinandum, concedo; haec autem permissio non est mala, sed honesta, et rationabilis; aliud enim est malum ipsum, et aliud permissio mali per simplicem tolerantiam: quamvis enim malum sit turpe et illicitum, potest tamen iustis de causis interdum tolerari a superioribus, ne severitas in illo puniendo sit causa maioris mali, puta perduellionis subditorum: est enim rectae rationi congruum duobus malis simul inevitabilibus vitare ac declinare id quod maius est.

Ex his collige nullam pariter legem ferri posse de impossibili simpliciter aut moraliter, hoc est, valde difficili: tum quia quidquid cadit sub legem, cadit aliquatenus sub libertatem: quatenus scilicet ab illa pendet ut fiat, vel non fiat: vel ut sit, aut non sit, sicut praecipitur aut statuitur: at impossibile non cadit sub libertatem: unde recte S. Augustinus ait, lib. De Fide contra Manichaeos, cap. 10. Quis non clamet stultum esse praecepta dare ei cui liberum non est quod praecipitur facere: et iniquum eum damnare, cui non fuit potestas iussa complere? Et lib. De Natura, et gratia, cap. 43. Deus impossibilia non iubet: sed iubendo admonet, et facere quod possis, et petere quod non possis; quae verba ex eo desumpsit Conc. Trid. Sess. 6. c. 11. addens, et adiurat ut possis. Quam utique veritatem tutius probatariam, et sufficienter ad omnem divinam legem implendam.

Conclusio secunda. — DE RATIONE LEGIS EST QUOD LEX EIUSDEM STABILIS SIT, PERMANENS, AC DURET, ET OBLIGET QUOUSQUE REVOCETUR; SUBINDEQUE ALIQUO MODO DEBET ESSE PERPETUA.

Probatur 1. ex communi consensu Iurisperitorum, qui maxime hoc discrimen assignant inter praescriptum datum per modum praecepti personalis, et latum per modum legis seu constitutionis: quod purum praescriptum expirat per mortem praecipientis; lex vero per Legislatoris obitus non extinguitur. Cuius quidem differentia ratio petitur ex natura ipsius praecepti, et legis; nam lex cum feratur communitati, et pro bono communi, videtur ferri a Principe nomine ipsius, et auctoritate ipsius reipublicae: subindeque cum semper respublica maneat, perseverat etiam legis vigor, etsi Princeps moriatur: at vero praescriptum singulare alicui praescribitur a Principe vel Superiore, ut curam illius gerat: non enim Princeps aut Superior respicit dumtaxat bonum commune, sed etiam bonum singulare huius aut alterius subditi aut inferioris; et ideo cum praescriptum feratur, quatenus ipsum pertinet curam singulorum civium, quae cura expirat per mortem vel mutationem Superioris, ideo etiam ipso desinente, praescriptum desinit.

Confirmatur haec veritas per inductionem; nam lex aeterna cum in divina mente existat, perpetua est, et immutabilis: licet enim quatenus respicit creaturas, secundum diversum earum existentiae modum, iis leges praescribat, non pro toto tempore, sed iuxta modum ab ipso Deo definitum: nihilominus lex semel iuxta illum modum a Deo concepta ex parte Dei, et in divina eius mente, immutableis perseverat. Similiter lex naturalis, quae est quaedam participatio aeternae legis, etiam dici potest absolute perpetua, tam ex parte mentis in qua scripta est, quam ex parte obiecti; prohibet enim quae intrinsece mala sunt, et praecipit quae per se sunt necessaria: quod autem necessarium est, perpetuum est; et sic immutable dicitur a Gratiano d. 1. in principio. Lex etiam divina veteris Testamenti perpetua fuit constanter omnes obligando usque ad adventum Christi, et donec successit lex Evangelica, ad quam ut ad perfectiorem disponebat. Pariter Lex divina novi Testamenti perpetuitatem sibi vindicat, siquidem duratura est usque ad mundi finem. Idem dicendum de omnibus legibus tam Civilibus quam Ecclesiasticis, quae debent esse permanentes et stabiles, ut congruant administrationi humanae communitatis, quae stabilitatem et uniformitatem postulat. Hine leges dicuntur esse quasi reipublicae fundamenta, quibus nixa haeret inconcussa, et in bono ac pace perseverat. Nec refert, quod plurima sint humanae leges tam Civiles quam Ecclesiasticae, quae temporis successu abrogantur et mutantur: hic enim non loquimur de perpetuitate positiva, qua nusquam varietur; sed negativa, quae tamdiu duret, donec vel contraria consuetudine, vel expresso Principis mandato revocetur; haec enim perpetuitas sufficit ad distinguendam legem a praecepto, quod non modo negative, sed etiam positive temporale est, durans tantum ad vitam praecipientis, nisi per succedentem Superiorem innovetur ac confirmetur. — Ad faciliorem autem praefatorum intelligentiam et confirmationem, advertendum est cum Suarez lib. 1. c. 10. n. 7. triplici respectu legem aliquam perpetuam dici: Primo quidem respectu ferentis; quia durat lex, illo etiam amoto vel mortuo; non enim expirat lex per mortem Legislatoris; alioquin in Republica maxima fieret legum humanarum mutatio, non sine magno eius detrimenta. Secundo, ex parte subditorum, ad quos fertur: quia non tantum obligat praesentes, qui vel nati sunt, vel territorium incolunt cum lex fertur, sed etiam eorum successores postea natos, vel demum ibi habitantes. Tertio, ex parte ipsius legis; quia semel lata semper durat, donec vel revocetur, vel materia eius, aut causa ita mutetur, ut iusta esse desinat.

Conclusio tertia. — LEX OMNIS DEBET ESSE PRAECEPTIVA, ET OBLIGATIVA; PRIMAVERO TAMEN IPSIUS RATIONIS CONSISTIT UNIVERSALITER IN EO QUOD PRAECIPIAT.

Haec complectitur duas partes, quarum prima communis est, et probatur:

Primo quidem, quia nulla species legis probari potest quae non sit praeceptiva; sumendo praeceptum in latiori usurpatione; videlicet tam pro affirmativo quam pro negativo seu prohibitivo. Nam de lege directe praecipiente vel prohibente res est manifesta: constat namque prohibitionem vel iussionem praestare. Lex autem Permissiva, qua aliquid fieri permittitur, virtualiter etiam praeceptum importat; praecipit enim ne id quod permissum est, fieri impediatur, eo modo et ordine, quo permittitur: sic v. g. lex quae permittit uxorem dimitti quantum ad thorum et cohabitationem propter adulterium, consequenter praecipit ne id fieri prohibeatur. Similiter lex statuens poenam vel praemium, praeceptum infert iis ad quos spectat, ut poenam vel praemium delinquentibus, aut praeceptum implentibus retribuant. Pari modo lex irritans consequenter praecipit ne fiant tales actus, neque illorum amplius ulla habeatur ratio. Item lex statuens et decernens id quod spectat ad esse morale personarum vel rerum: puta quod tales sint irregulares, excommunicati, incapaces percipiendi fructus beneficiorum, consequenter prohibet ne illi, quos irregulares fecit, promoveantur ad ordines, neve promoti illos exerceant; ne excommunicatis Sacramenta et Ecclesiae suffragia conferantur, et ne cum eis consortium ineant. Similiter ne beneficiarii percipiant fructus quibus iure privantur, et si perceperint, restituant. Denique, Lex declarativa continet praeceptum rem ita intelligendi, ut ipsa declarat: et lex pure poenalis obligat vel delinquentem ad suscipiendam et subeundam poenam, vel Iudicem aut Superiorem ad eam imponendam et praescribendam.

Probatur secundo: Omni legi opponitur aliqua inobservantia legis, quae est peccatum: sed ipsa peccatum non esset, nisi lex induceret obligationem praecepti: ergo omnis lex inducit hanc praecepti obligationem. Maior constat, quantum ad primam partem: quod enim a Legislatore ordinatur, fieri potest aut non fieri; etenim ea quae ex necessitate sunt, non egent ordinante: quae autem possunt esse aut non esse, libere possunt executioni demandari: sed omni executioni liberae opponitur inexecutio; adeoque omni legi opponi potest aliqua inobservantia. — Patet etiam secunda pars eiusdem maioris, tum ex dictis, quibus constat peccatum esse legis violationem, tum ex eo quod Scriptura sacra pro uno eodemque usurpat transgressionem legis, et iniquitatem: sic primae Ioan. 3. Omnis iniquitas est peccatum, et peccatum est iniquitas, seu ut tertii Graeca versio. Est transgressio Legis. Minor pariter constat, nempe quod non esset peccatum in legis inobservantia, nisi esset ex ea obligatio praecepti: nam peccatum universaliter nullum est nisi contra aliquam obligationem, adeoque contra rationem praecepti. Denique, ratio legis maxime constituitur in eo quod decernat de statu morali personarum, vel rerum, et actionum humanarum: at hoc decretum praecepti rationem importat: nam decernere de huiusmodi statu rerum, vel actionum, nihil aliud est, quam de earum rerum vel actionum habeatur, vel non habeatur ratio a subditis; decernere autem quod subditi habeant, vel non habeant rationem huiusmodi rerum in agendo, nihil aliud est quam praecipere aut prohibere quod subditi ita se gerant respectu huiusmodi rerum: ergo lex omnis praecepti rationem importat.

Probatur similiter secunda pars, nempe quod primaria legis ratio tantum consequenter, et non primario praecepti rationem importet. Probatur, inquam, quia lex permissiva non per se primo praecipit, sed dumtaxat permittit licite aliquid fieri, v. g. uxorem dimitti posse propter adulterium: solum autem consequenter prohibet ne id fieri impediatur. Lex irritans per se primo statuit ut actus, quos irritos declarat, sint invalidi, neque ullatenus eorum habeatur ratio in ordine ad bonum communitatis: consequenter vero praecipit, ut non fiant, neve ad bonum communitatis destinentur. Item lex excommunicans ipso facto maiore excommunicatione per se primo privat suffragis Ecclesiae, et Sacramentorum participatione; consequenter autem prohibet ne suffragia pro illis applicentur, nec Sacramenta eis ministrentur. Idem de caeteris legibus dicendum est: ergo, etc.

Dices contra primum partem: consilium est lex, ut communiter volunt Canonistae, attirmentes legem consulentem bono civili, quam consultoriam appellant, esse revera legem, quamvis ea nemo teneatur obstrictus, ut docet Azor. lib. 1. cap. 2. parag. ultimo: ergo falsum est omnem legem obligare aliquatenus et praecipere. Insuper, consilia Evangelica refertuntur inter partes Legis gratia, unde cap. Licet de Regularibus, consilium sequendi statum religiosum vocatur Lex privata: haec tamen non obligat: ergo verum non est quod omnis lex praecepto obligat. Denique, privilegium est lex privata, ut docet Isidorus 5. Etym. cap. 18: privilegium tamen non obligat; siquidem ille in cuius favorem inducitur, potest ei renuntiare: ergo verum non est quod omnis lex praecepto obligat. — Nego consequentiam; et ad primum probationem dico, consilia leges appellari, non proprie; quia consilium potest dari a privato quolibet homine etiam interiori, nec requirit auctoritatem superioris, qualis ad legem ferendam desideratur; sed improprie consilium vocatur lex, eo quod legis instar illuminet, dirigat, moveatque suaviter voluntatem ad aliquid faciendum, vel omittendum; quamvis non obligat ad exequendum id quod consulit. Ad secundam probationem dico, nomine legis Evangelica interdum comprehendi totum Evangelium, et novum Testamentum: sicut vetus Testamentum nonnumquam nomine legis Mosaicae significatur; adeoque non mirum si consilia Evangelica inter Legis novae praecepta annumerentur, non quod revera praecepta sint, habeantque rationem legis, sed tantum quia comprehenduntur sub novo Testamento, quod nova Lex appellatur. Ad tertiam denique probationem, respondeo privilegium etsi per se non obligat primario, obligat saltem consequenter, ne vel alii impediant usum privilegii, neve ipse privilegiatus interdum renuntiet suo privilegio: maxime quando privilegium conceditur intuitu alicuius boni communis: cuiusmodi v. g. sunt privilegia Clericorum, quibus eximuntur a vectigalibus aut actibus forensibus, quibus privati Clerici renuntiare non possunt: adeoque ad utendum ipsis privilegiis eatenus obligantur, quatenus ista privilegia habent quandam legis rationem, quippe cum dentur in perpetuum, et pluribus sibi invicem succedentibus.

Dices 2 contra secundam partem: Prima Legislatoris intentio est obligare subditos ad id exequendum vel omittendum, quod faciendum aut cavendum esse decernit: ergo pariter lex omnis primario et per se obligat. Probatur antecedens: Lex est ordinatio, qua superior subditos ordinat ad finem congruum: non quidem in essendo, sed in agendo; nempe movendo per viam auctoritatis eorum intellectum et voluntatem: sed quicumque per viam auctoritatis movet intellectum et voluntatem alterius ad aliquid faciendum vel cavendum, ille aut praecipit aut prohibet, si agat positive: aut si agat quasi negative, dispensat et eximit ab obligatione: ergo primaria Legislatoris intentio est praecipere aut prohibere per viam auctoritatis et superioritatis legitimae.

— Nego antecedens: nam, ut dictum est in probatione secunda partis, leges permissivae, irritantes, et caetera huiusmodi per se primo praeceptum non important, sed solum consequenter, nec Legislator eas praescribendo primario intendit eam inferre obligationem, ut quis v. g. uxorem in adulterio deprehensam deserat et divortium faciat: alias peccaret quisquis maritus qui talem adulteram uxorem non desereret, quod utique nemo dixerit; licite namque potest cum ea cohabitare, etsi ad id non teneatur; adeoque falsum est, quod primaria Legislatoris intentio in illis legibus praescribendis sit obligare subditos ad id exequendum quod decernit, sed consequenter dumtaxat hanc obligationem inducit.

Quaeres 1. — Quotuplex, et qualis sit Legis divisio?

Triplicis generis leges distinguit Faustus Manichaeorum Episcopus, apud S. Augustinum, lib. 19. ex triginta tribus quos adversus ipsum conscripsit; et illi cuique legi suos assignat prophetas:

Sunt autem, inquit, legum tria genera: unum quidem Hebraeorum, quod peccati et mortis Paulus appellat: aliud vero Gentium, quod naturale vocat. Gentes enim, inquit, naturaliter quae legis sunt faciunt, et eiusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis. Tertium vero genus legis est veritas, quod perinde significans Apostolus dicit: Lex enim Spiritus vitae in Christo Iesu liberavit me a lege peccati et mortis.... item prophetas, alii sunt Iudaeorum, alii Gentium, alii veritatis. Sed de Iudaeorum quidem nullus quaesiverit, notum est enim. De Gentium vero si quis ambigit, audiat Paulum qui scribens ad Titum de Cretensibus dixit: Dixit quidam proprius eorum propheta: Cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri; ac per hoc dubitandum non est, et illos suos habere prophetas. Necnon et veritatem habere prophetas suos, tam idem Paulus significat, quam etiam Iesus. Et Iesus quidem, ubi dixit: Ecce mitto ad vos sapientes et prophetas, et ex ipsis interficietis in singulis locis. Paulus vero cum dixit: Ipse Dominus constituit primum apostolos, deinde Prophetas. — Verum praeterquam quod in ista divisione nonnulla occurrunt, praesertim in primo eius membro, quae ibidem improbat S. Augustinus, ista etiam universalior est, quam quae legibus omnibus complectendis et explicandis sufficiat. Quamobrem ut proposita quaestioni distinctius faciam satis,

RESPONDEO, Legem primaria sui divisione distribui in Aeternam, et Temporalem. Lex enim omnis vel est in Deo, vel extra Deum: si in Deo, aeterna est, quia ipse Deus est aeternus: Lex autem omnis quae non est in Deo, est extra Deum; quod autem ita est extra Deum, temporale est; aeternum enim et temporale differunt tamquam creatum, et increatum; quia quidquid est aeternum increatum est, et quidquid temporale creatum est. — Lex autem Aeterna est ordinatio quaedam divinae voluntatis ab aeterno fixe determinantis quae sint agenda, vel carenda a creatura rationali, ut debitum finem assequatur. — Lex Temporalis est, quae a Deo vel hominibus condita est in tempore; estque reluti participatio legis aeternae in mente divina existentis, quare lex per participationem, aut participata dicitur. — Lex Temporalis rursus distribuitur in Naturalem, et Positivam. — Lex autem Naturalis est ordinatio Auctoris naturae permanenter, et fixe statuentis de illicitis et licitis, agendis et non agendis, quatenus dictamine naturali intellectus velut promulgatore denuntiatur.

Utrum autem haec definitio sit legitima et accurata, determinabimus intra inquirendo et resolvendo quid sit ius naturale et in quo consistat.

Lex Positiva ea dicitur, quae non est innatae naturae, vel gratiae intrinseca, sed aliunde emanavit, nimirum ab aliquo principio, et naturae, et gratiae extrinseco potestatem habente a quo posita est. Ratione cuius dicitur Positiva, quasi posita iuxta legem naturalem, vel illi addita: hanc definit Philosophus 5. Ethic. cap. 3. Legitimum, quod a principio nihil refert si hunc aliter habeat; cum vero positum fuerit refert. Dixit, a principio nihil refert a quo fiat, quia eius obligatio non est a natura: sed ubi posita est ab habente potestatem, obligat; quare addidit: Postea cum positum fuerit refert.

Rursus Lex Positiva est duplex, nimirum Divina, et Humana. — Lex Divina Positiva est quam Deus in tempore hominibus notificarit, posuerit, et praescripsit; idque vel per ministerium Angelorum aut hominum. Haec autem est maxime duplex: Prima est lex veteris Testamenti, quam Deus per ministerium Angelorum Moysi, et per Moysen populo Israelitico posuit ac praescripsit. Secunda est lex Novi Testamenti, quam Christus Dominus praescripsit, et partim per seipsum, partim per Apostolos promulgavit.

Haec divisio intelligenda est tantum de lege divina scriptis consignata. Nam universum ius divinum humano generi quater a Deo consignatum et legem praescriptam reperimus, nimirum statim post hominem conditum, quando Deus Adamo prohibuit ne ederet de ligno scientiae boni et mali. Secundo in reparatione generis humani post diluvium, quando Deus Noe eiusque filiis tradidit praecepta quae Noeidae dicuntur, de quibus intra. Tertio per Moysen cui ei decem praescripsit mandata Israelitis consignanda ut ab eis eorumque posteris servarentur, ac deinde ab universo humano genere. Quarto tandem per Christum Dominum qui legem Evangelicam universa divini iuris capita complectentem praescripsit.

Lex Humana ea est quae fertur immediate humana auctoritate; cum autem auctoritas haec duplex sit: nempe Ecclesiastica, et Saecularis; inde fit, quod lex humana dividatur in Ecclesiasticam et Civilem. Illa fertur potestate Ecclesiastica, ut summorum Pontificum et Conciliorum; ista potestate saeculari, ut Regum et Imperatorum. Utraque haec ex parte obiecti, et rei praeceptae subdividi potest in Naturalem, et Positivam; Potestas enim Ecclesiastica et Civilis recte possunt ea praescribere et confirmare quae sunt Iuris naturalis; potest etiam quaedam statuere quae spectent ad observantiam legis a Deo praescriptae: Prima Ius Canonicum, altera Ius Civile appellatur.

DE IURE CANONICO — Ius Canonicum variis ex legibus et constitutionibus diversis integratum fuit in unum corpus, quod propterea dicitur corpus iuris Canonici. Quod dividitur in Decretum, et Decretales. — Decreti collector et ordinator fuit Gratianus Monachus Ordinis sancti Benedicti, qui post veteres Canonum et Decretorum collectores ingens illud opus contexuit et composuit, partim ex summorum Pontificum decretis, partim ex canonibus Conciliorum, partim ex dictis et sententiis SS. Ecclesiae Patrum, circa annum 1151. quodque approbavit Eugenius III. et postmodum confirmavit Gregorius XIII. — Decretum vero in tres partes dividitur: Prima pars continet distinctiones centum et unam, quae subdividuntur in capita, seu canones. Loca autem ex illa parte desumpta sic citantur, Can. vel cap. Humanum, dist. 1. Secunda pars Causas triginta sex complectitur, quae dividuntur in quaestiones, et quaestiones in capita; sic de illa parte fiunt citationes, Can. vel cap. Quicumque studet, 2. q. 1. idest, cap. vel Canone qui incipit per illa verba, Causa secunda, Quaestione prima. Tertia pars habet Tractatum De Consecratione: qui dividitur in quinque distinctiones, et quaelibet distinctio in capita: et sic citari debent ista capita, can. vel c. Pasu de consecratione, dist. 1. In prima parte agitur de Iure in genere, in viginti sex primis capitibus, et de personis seu ministris Ecclesiasticis in omnibus reliquis. In secunda parte, de iis quae concernunt formam iudiciorum Ecclesiasticorum agitur: in causa tamen trigesima tertia, quaestione tertia, continetur Tractatus De Poenitentia, divisus in septem distinctiones, quae subdividuntur in capita: et iste Tractatus sic debet citari, Can. vel cap. reperiuntur, De Paenit. dist. 13. Tertia pars agit de consecratione Ecclesiasticorum, de Missarum celebratione, de Eucharistia, Festis Ecclesiasticis caeremoniis, Confirmatione, et ieiuniis. — Decretales collectae, et ordinatae fuerunt auctoritate, et ordinatione Gregorii IX. Summi Pontificis per S. Raymundum de Pennafort, non ita pridem in album Sanctorum receptum, eiusdem Pontificis capellanum, et sanctae Ecclesiae Romanae Poenitentiarium: collectae sunt autem maxime ex Gregorii IX. et aliorum Pontificum epistolis, et constitutionibus: unde vocatae fuerunt Decretales epistolae, quae distinguuntur in hoc a Decreto Gratiani, quod multo magis compilatae sint ex epistolis Pontificum, quam ex Conciliis; e contra vero Decretum Gratiani plus nititur Conciliorum Decretis, quam epistolis aut constitutionibus Pontificum. Quinque libros complectuntur Decretales, in quibus Iuris canonici materia exponitur. Primus liber agit de personis quibus competit iurisdictio aliqua, et de iudiciorum praeparatoriis. Secundus explicat iudiciorum ordinem. Tertius agit de rebus Ecclesiasticis quae in iudicium venire solent. Quartus de Sponsalibus, et matrimonio. Quintus de criminibus, et poenis.

Decretales alias vocantur, extra, quia erant extra Decretum Gratiani, quod antea digestum erat: unde apud antiquiores sic citabantur, extra De Iudaeis, cap. Post Iudaeos: nunc autem ubi ingrediuntur corpus iuris Pontificii, citantur sine addito, sic scilicet v. g. cap. Tuce nos, de iureiurando, et pro tunc intelliguntur libri Decretalium per excellentiam, et non citantur distinctiones, nee causae, ut in Decreto. — His quinque libris Decretalium Gregorii, sextum addidit Bonifatius VIII. ex Concilio Lugdunensi, decretalibus epistolis Pontificum successorum Gregorii, nonnullis ipsiusmet Gregorii novellis Constitutionibus, et multis etiam suis propriis compilatum: et hic liber vocatur Sextus Decretalium, constans etiam libris quinque, cuius citatio fit eodem modo quo citantur Decretales: excepto quod capita, et tituli huius libri citentur cum addito: dicendo scilicet in Sexto: sic v. g. cap. Volentes de privilegiis in 6. Clemens V. paulo post Constitutiones edidit, partim suas, partim ex Concilio Viennensi cui praefuit, desumptas; quas ipso mortuo absolvit et publicare fecit Ioannes XXII. Ab ipsarum auctore Clementinae dictae sunt, sicque citantur, Clem. Dudum, de sepulturis, idest, Clementina, quae incipit per hanc vocem. Dudum, titulo De usuris. Postea denique Ioannes XXII Constitutiones edidit viginti, et post ipsius obitum diversae a diversis Pontificibus exierunt, quae extravagantes dictae sunt; quia licet nunc sint de corpore iuris, tamen aliquamdù extra illud, quasi sede incerta vagantes extiterunt: illae autem sic solent citari: extrav. Unigenitus, idest, constitutione extravaganti, sub titulo Unigenitus.

DE IURE CANONICO ET CIVILI.

Ius civile est rectum humanae rationis dictamen et iudicium in iis quae spectant ad quam perfectam et pacificam Reipublicae administrationem. Hoc autem pro multiplici hominum ordinata et ad aequitatis normam composita societate, multiplex est; utpote cum quaelibet Respublica et quodcumque regnum bene moratum peculiares suas habeat leges, quibus recte instituatur ac pacifice consistat. Quoniam vero longum esset, et extra metam nostram, per singulas legibus temperatas hominum societates excurrere, atque hic referre leges et instituta quibus illae reguntur et ordinantur; pauca tantum delibabimus de Iure Civili Romano, quod potissimum apud Europeas nationes obtinuit, et ex cuius placitis et sanctionibus caetera cuiusque regni ac reipublicae instituta tamquam a fonte rivuli videntur esse derivata. — Ius autem Romanum dicitur illud quod a romanis magistratibus et principibus olim constitutum est; cuius initium repetendum est a Romulo ipsius romanae civitatis ac illius reipublicae fundatore anno mundi 3198, iuxta Sethi Calvisii chronologiam. Princeps enim ille cum olim adverteret urbis Romae recentes incolas absque ulla institutione vivere, quasdam sanctiones edidit pro numinum cultu, populi regimine, magistratus administratione, matrimoniorum coniunctione, educatione filiorum, aliisque ad rectum reipublicae florentissimae regimen necessariis. Constitutiones vero illae, teste Anthonio Augustino, De legibus, cap. 8. dictae sunt curiatae, eo quod constitutae fuissent de consensu populi romani, in triginta partes seu curias distributi. Ad cuius exemplum caeteri romani reges illius successores spatio 214 annorum varias etiam leges sanxerunt, quas Sextus Papirius anno conditae civitatis 215 in unum volumen compexit dictum Ius civile Papirianum. At cum regiam auctoritatem excussisset romanus populus, has omnes leges abrogarunt auctoritate legis Tribunitiae; unde mirum non est quod ex tot regum legibus et constitutionibus nullae iam extent in Iure Romano. — Itaque abrogata prorsus apud Romanos auctoritate regia et expunctis regiis legibus, cum absque illis certis constitutionibus degerent Romani, atque adeo in iure dicendo varias scinderentur in partes; tandem (referente Dionysio Halicarnasseo, lib. 2. Antiq. Romanorum) decem ex suis, quos peritiores noverant, selegerunt, eisque fecerunt auctoritatem colligendi ex variis Graecorum institutis, ea quae ad Romanae Reipublicae pacificum regimen felicius conducerent: hi vero Decemviri iniuncto sibi munere sedulo defungentes curarunt leges quas exseripserant exarari in decem eburneis tabulis. Cum autem animadvertèrent quaedam in ipsis decem tabulis deficere, duas alias adiunxerunt anno sequenti, scilicet conditae civitatis 303. Unde leges illae omnes dictae sunt leges duodecim tabularum, ad quarum apices Romani sese conformare tenebantur. At cum ex eorum collatione et novis exorientibus simultatibus recurrendum esset ad iurisperitos qui priseusum legis aperirent, ex diversis earum publicis responsis et iudiciis, conflatum est volumen dictum Ius Civile, collectum quidem primum ab Appio Claudio, sed evulgatum a Gnaeo Flavio; hinc liber iste dictus est Ius Civile Flavianum. At cum Romana plebs sese a senatu subduxisset, ut propriis viveret et regeretur legibus, plures edidit constitutiones plebiscita dictas, quae per legem Hortensiam vim legis obtinuerunt. His accesserunt senatus-consulta, nimirum varia Romani Senatus edicta quae ad Reipublicae administrationem spectabant. Unde pro diversa ipsius Romanae Reipublicae sorte, diversae fuerunt illius constitutiones et leges tam a Senatu quam ab Imperatoribus conditae, et divisim exscriptae, donec opera Gregorii et Hermogenis iurisperitorum duos in codices coaluerunt, dictos codices Gregorianum et Hermogenianum, in quibus praesertim extabant constitutiones imperiales, ab Adriano ad Constantinum usque. His tertius codex adiunctus est cura et mandato Theodosii Iunioris, per Antiochum, Maximinum, Martyrium, Sperantium, Apollodorum, Theodorum, Epigenem et Procopium iurisperitos ea aetate celebres. — Verum cum illae constitutiones tribus his codicibus comprehensae invicem non cohaerunt, et aliunde plures extarent minus utiles et antiquatae; varias deinde itum est in partes in ipsarum legum expositione, iuxta diversas iurisconsultorum sententias, qui apud Romanos floruerunt: inter quos primas habuit Papinianus sub imperio Septimii Severi, quem tanti fecit eruditissimus Cuiacius, ut in epistola praefixa editioni codicis Theodosiani asserere non dubitaverit, neminem unquam exstitisse, nec exstiturum in iuris civilis peritia ipsi comparandum. Ad eum tamen proxime accessit Ulpianus eadem pene aetate iurisperitus celeberrimus, quem Iustinianus diversis in locis encomiis celebrat, ut virum iuris civilis et legum callentissimum. Mitto caeteros iurisperitos qui doctissimis suis commentariis ius civile illustrarunt et foverunt. — At prae caeteris celebrandus est Iustinianus imperator, qui cum animadverteret ius romanum tot constitutionibus et commentariis ampliatum, ut aetate sua ad quatuor millia voluminum excresceret, ut non solum armis et victoriis sicut et regiminis aequitate ac imperiali munificentia, sed etiam eximia sua iuris aemulatione et peritia gloriosum suum nomen ad posteros traduceret, omnem dedit operam ut ius civile romanum certas in classes distribueretur, nec in indigestam et confusam molem amplius excresceret. Ut autem votorum suorum fieret compos, rem absolvendam mandavit Tribuniano suo cancellario, Theophilo, Dorotheo, Anatolio, Cratino et quibusdam aliis ea aetate celeberrimis iurisperitis. Iussitque ut ex legibus duodecim tabularum, plebiscitis, senatus consultis, praetorum edictis, principum constitutionibus, et iurisperitorum responsis (ex quibus omnibus romanum ius constabat) eligerent, quae maxime ad Reipublicae felicitatem et optimum regimen conducere iudicarent. — Itaque eximii illi viri iniunctum sibi munus sedulo exequentes, universum romanum ius civile quatuor libris complexi sunt, scilicet Digesto, Institutis, Codice et Novellis. Digestum est epitome praecipuarum constitutionum quae exstabant in legibus duodecim tabularum, plebiscitis, senatus consultis, responsis prudentum et libris iurisperitorum; quamobrem volumen istud dictum est etiam Pandecto, nomine latino formato et derivato ex duabus graecis voculis, quod idem significat ac totum capio, quia universam veteris iurisprudentiae scientiam contineret. Ut autem legum cupidi adolescentes haberent facilem et simplicem viam qua progredi possent ad amplissimam iuris scientiam, Iustinianus componi curavit quatuor Institutionum libros, ut essent totius iuris elementa atque principia. Hoc autem Institutionum opus tanti facit doctissimus Cuiacius, lib. 2. Observationum, cap. 38, ut illud caeteris iuris romani collectionibus anteponere non dubitet. — Quoniam vero tam Digestorum quam Institutorum voluminibus plures deerant, nec integrae in eis referebantur imperiales constitutiones, curavit idem Iustinianus imperator, ut omnes illae sanctiones ab Adriano ad suam aetatem in unum codicem ex codicibus Gregoriano, Hermogeniano, et Theodosiano compingerentur, quod utique factum est anno Christi 514. At cum haec collectio nimia festinatione nec maturo satis consilio fuisset primum edita, praecepit idem imperator ut ad incudem revocaretur, hisque adiicerentur quinquaginta decisiones quibus ipse componit maiores controversias quae possent suboriri ex iure romano et veterum iuris consultorum responsis et placitis. Verum cum ipse Iustinianus imperator plures alias constitutiones ad finem usque sui principatus spatio circiter quadraginta annorum circumscripti, ediderit, has omnes constitutiones numero sexaginta octo eas constitutiones Novellas appellavit, quae cum primum graece, deinde latine fuerint fideliter et exacte editae, dictae sunt etiam authenticè, ut distinguerentur ab Epitome Iuliani, qui Constantinopoli consul Novellas etiam edidit; necnon ab iis quas iurisperitus Irnerius Codici inseruit regnante Friderico primo, quae Novellae constitutiones minus exactae sunt, nec videntur pure Iustinianae, sed interpolatae ex adiunctis quibusdam constitutionibus ipsius imperatoris Friderici primi. — Tametsi vero Iustinianus imperator plurimam et feliciter operam impenderit in praefigendo civili iure romano, nihilominus ipso per mortem sublato diu Constantinopoli vim non obtinuerunt omnes ab eo constitutae leges, sed omnino elanguerunt sub imperio Mauricii, Phoca, Basilii eiusque filiorum imperatorum. Basilius namque ut Iustiniani nominis gloriam obscuraret, confici curavit sexaginta libros collectarum legum, eosque Basilicas appellari voluit, et ad earum normam ius omnibus diei, iustitiamque administrari: quas Constantinus Porphyrogenitus secundus ipsius Basilii filius viginti post extinctum patrem annis emendavit et observari iussit. Unde factum est ut eo tempore nullatenus vigerent Iustiniani constitutiones: tum quod agentibus Leone philosopho, et Constantino Porphyrogenito Basilii filiis, Basilicae apud Graecos, et Orientis imperium vigerent; tum quod plurimae nationes barbarae Romani imperii sedem, et occidentales partes diutissime occuparint et devastarint, sub quarum tyrannide nullum scientiarum nec iuris civilis studium vigebat. — Hinc est quod diutissime neglectae ac veluti sepultae iacuerint omnes illae Iustinianae institutiones, donec tempore Lotharii imperatoris Occidentis et sub pontificatu Innocentii secundi anno circiter 1135 repertae sunt a Pisanis Pandectae ad quas recurrebant iurisperiti. Sed expugnatis Pisanis a Florentinis, illae Florentiam deductae sunt. Hinc recruduit studium iuris civilis praesertim sub Magistris Bartolo et Baldo, quorum hic Bononiae et Paduae, ille verò Pisis et Perusiae publicas iuris civilis scholas instituerunt et erexerunt circa annum 1300. Eis praeiverat Accursius qui cum quadragenarius esset, tanto studio et animi ferveore se iuris peritiae dedit, ut brevi temporis spatio omnes longe antecesserit. Ius Caesareum, maxime Digestum et Novellas, adeo egregiis notis illustravit ut idem tentandi ceteris ansam praeripuerit. Horum studia deinde aemulati sunt plures iurisperiti celebres. In Gallia quidem Budeus qui propter eximiam prudentiam et iurisprudentiam sub Francisco primo Gallorum rege fuit libellorum supplicum praefectus, et eiusdem ad summum Pontificem Leonem decimum legatus. Duarinus qui omnes suae aetatis iurisperitos et dicendi gratia et docendi methodo antecessit. Caroleus Molineus multiplici titulo celebrandus propter egregias animi dotes, si omnino catholice sapuisset. At omnes longe antecessit Iacobus Cuias patria Tolosanus, graecis et latinis litteris sicut et iure Caesareo egregie instructus, qui Tolosae, Cadurci, Valentiae, Taurini et Burdigalae per 40 annos summa cum laude ius Caesareum publice docuit, et eximiis ac ingentibus commentariis illustravit. Mitto caeteros eiusdem iuris civilis illustratores ex suis egregiis operibus satis superque notos. — Hic obiter etiam advertendum est discrimen inter legem civilem, plebiscitum, senatus consultum, praetorum edicta, responsa prudentum et consuetudinem usu firmatam. Quod, inquit Iustinianus, lib. 1. Institut. tit. 2. lex civilis ea est quam principes aut magistratus populo rogante constituunt. Plebiscitum est quod plebs plebeio magistratu veluti tribuno apud Romanos constituebat. Plebs autem a populo eo differt, quo species a genere; nam appellatione populi universi cives significantur, connumeratis etiam patriciis et senatoribus. Plebis autem appellatione, sine patriciis et senatoribus caeteri cives significantur. — Senatus consultum est quod senatus iubet atque constituit. Nam cum auctus esset populus romanus in eum modum, ut difficile esset in unum eum convocari legis sancienda causa; aequum visum est senatum vice populi consuli. — Praetorum edicta erant in supplementum veluti iuris civilis, ita tamen ut minorem longè vim quam leges haberent, nec abrogari ius constitutum aut receptum possent. Proponebant etiam Adiles curules edicta de quibusdam causis quae maxime spectabant ad eorum munera. Nam, ut notat Cicero 5. in Verrem, eorum erat curare aedes certas tectas esse, aquas mundas, integros aquaeductus, vias expeditas. Dicebantur autem curules vel a curia cui praeerant, vel a curru quo vehebantur, vel a sella curuli qua sedebant. — Responsa prudentum dicta sunt sententiae et opiniones eorum quibus permissum erat de iure respondere: nam antiquitus constitutum erat, ut essent qui iura publice interpretarentur, quibus a Caesare ius respondendi datum est, qui iuris consulti appellabantur: quorum omnium sententiae et opiniones tantam auctoritatem tenebant, ut iudici credere a responsis eorum non liceret, ut est constitutum. — Consuetudo sive ius non scriptum illud est quod usus approbavit; diuturni mores consensu utentium comprobati legem imitantur, inquit Iustinianus, textu 9. Quemadmodum enim expressa sanctio legem facit, sic tacita populi voluntas consuetudinem: unde quoad vim et effectum inter haec dum nihil interest, dummodo populus qui consuetudinem induxit, sit sui iuris, nec alterius imperio subiaceat: nam civitates et regiones alterius imperio subditae, non magis tacito consensu consuetudinem introducere possunt quam expresso legem. Quaeres 2. — Quinam sint praecipui legis actus? Respondeo, quatuor principes solito numerari, videlicet praecipere, prohibere, punire, ac permittere. — Probatur: tot sunt legis actus, quot sunt diversae humanorum actuum differentiae; atqui tres sunt humanorum actuum differentiae genericae, scilicet bonitas, malitia, indifferentia: cum actus humani sint vel ex genere boni, vel genere mali, vel indifferentes: ergo pariter quatuor sunt legis actus, seu effectus; scilicet praecipere, prohibere, punire et permittere; nam praecipiuntur actus boni, prohibentur actus mali committendi, et puniuntur commissi, permittuntur actus indifferentes. — Hi autem dicuntur actus legis, non quod sint ab ipsa eliciti; cum enim non sit habitus nec potentia, ita non habet actus elicitos; sed ita appellantur ratione integritatis: quia videlicet per hos maxime quatuor actus tota lex impletur et integratur: non quod in qualibet lege particulari omnia ista reperiantur; sed quia ad legem in communi spectant; lex namque maxime versatur vel in praecipiendo bono, vel in malo prohibendo, vel in permittendis actibus indifferentibus. Dices: Qua ratione homines incitantur ad bonum, et retrahuntur a malo per poenas, ita etiam per premia: ergo sicut punire est actus legis, ita etiam et praemiare, et sic erunt quinque actus legis, et consequenter non solum quatuor. — Nego consequentiam, praemiatio namque non potest habere rationem actus legis sicut punitio, tribus maxime de causis: Prima quidem, praemiare ad quemlibet pertinere potest, et sic cum non sit actus superioris, non potest esse actus legis: punire vero non potest pertinere nisi ad ministrum legis, cuius auctoritate poena infertur: unde est actus superioris, et legis. Secunda est, quia punire inducit ad operandum per modum cuiusdam coactionis; praemiare vero non ita, sed per modum cuiusdam exhortationis, et quasi consilii; ac proinde illud est actus legis, non vero istud. Tertia est, quia virtus secundum seipsam habet sufficientem honestatem, ut propter seipsam appetatur: unde sibi ipsi est sufficiens praemium; subindeque ad inducendum ad virtutem, quod fit per legem, non requiritur propositio alterius praemii; requiritur autem comminatio punitionis, ut homines, quorum sensus proni sunt ad malum ab adolescentia sua propter corruptionem naturae, timore poenae non sequantur passiones, sed legi obediant, et sic bonum commune promoveatur. Dices 2: Plures alii numerari possunt legis actus: ergo non sunt dumtaxat quatuor. Probatur antecedens: dirigere, reddere inhabiles ad dignitates et munera, irritare, pretia rebus imponere, mutare dominia rerum, praeteritas leges revocare, etiam sunt actus legis: sed haec omnia sub quatuor praedictis non comprehenduntur: ergo plures sunt quam quatuor assignati legis actus. — Nego antecedens, necnon minorem eius probationis: hic enim ad quatuor assignatos revocantur; siquidem dirigere ad quatuor illos pertinet: nam totidem modis dirigitur homo per legem, quot modis lex sanctiri potest. Reddere inhabilem aliquando reducitur ad punire: quia quandoque inhabilitas per modum poenae infertur: aliquando ad praecipere, quia inhabilis est ille qui non habet conditionem quam lex requirit in hoc ad aliquod munus, vel functionem: aliquando ad prohibere, quia lex vetat talem assumi ad munus istud, et eiusmodi functiones obire. Quod spectat ad irritare contractus, eadem est eius ratio quae inhabilitatis personarum. Pretium imponere rebus reducitur ad praeceptum, si iubeatur ut res vendatur, et tanti; ad prohibitionem, si decernatur, ne pluris. Mutare dominia rerum reducitur ad praeceptum; quia lege praecipit Legislator, ut qui praescribit, dominus sit boni alieni. Revocare legem non est actus legis praecise: sed si revocetur ad actus legis, eo solum titulo revocatur, quo praecipit, prohibet, permittit, vel punit. Quaeres 3. — Quaenam sint causae legis? Respondeo, legis causam materialem in qua, seu illius subiectum, esse intellectum directivè, et voluntatem subiectivè: nam (ut diximus) quando Legislator, vel Superior legem aliquam condere intendit, primo cognoscit utrum quod statuere vult bonum sit, et utile subditis; illud autem iudicium in intellectu residet: deinde, suis inferioribus praescribit id quod sibi congruum, et illis utile videtur; in quo stat formalis ratio legis: hoc autem decretum in voluntate tanquam in proprio suo subiecto remanet: subindeque materia in quâ legis est intellectus, et voluntas Legislatoris. Materia vero in quâ secundaria est tabula, liber, scriptura, vox, et alia id genus, per quae lex inferioribus declaratur, maxime vero leges positivae tam divinae quam humanae: postquam enim leges decretae sunt in mente Legislatoris, ut suam moralem habeant essentiam, quae consistit in vi obligativa, debent inferioribus manifestari per talia instrumenta. Materia vero circâ quam leges versantur sunt actiones humanae quae sub lege cadunt, ut per eam rectè fiant, et à pravo declinent: ideirco namque leges statuuntur, ut homo recto tramite in finem sibi praescriptum tendere possit. — Causa finalis legis est bonum communitatis stabiliendum, et instituendum: leges enim, ut diximus, necessario feruntur, et ordinari debent in bonum commune, ita quod si aliquis Princeps edictum ferat, cuius utilitas in privatum dumtaxat illius commodum redundet, decretum illud tyrannidem potius, quam legem sapiet. — Causa formalis est ipsa iustitiae norma quam lex prae se fert: nam, ut dictum est in praecedentibus, lex omnis iusta ac iuste lata debet esse, ut videlicet imponat onus iuxta virium proportionem, et ei si minus valenti gravius praescribatur opus implendum, praescriptum illud magis in tyrannidem, et iniustitiam quam in probatam, et rectam agendi regulam declinabit. — Causa efficiens legis est ille qui supremam habet auctoritatem in subditos sive ille sit unus, ut in Imperio Monarchico, sive sint multi, ut in Imperio Democratico; cum enim leges praescribi debeant communitati, et ordinare inferiores ad bonum commune, opus est ut haec ordinatio fiat ab illo qui supremam in communitatem iurisdictionem obtinet: quemadmodum enim in corpore naturali caput cetera membra in bonum, et conservationem totius corporis ad officia sibi propria applicat: ita pariter in corpore politico, tam ecclesiastico quam civili, necessum est, ut qui illius corporis membris legem prescribit, de rebus faciendis aut omittendis capitis rationem obtineat, et auctoritate suprema potiatur.

Quaeres 4. — Quinam sint legis effectus, et officium? Respondeo, duplex maxime esse legis officium, nempe dirigere, et obligare. Primum quidem patet; siquidem lex omnis mensura est, et regula actuum humanorum: at de ratione mensurae et regula est quod sit directiva mensurati et regulati: ergo lex debet esse directiva hominum, eisque praescribere quid agere, quidve omittere debeant. Secundum etiam est manifestum: lex enim dicitur a ligando: eo quod, inquit Cassiodorus, animos nostros liget suisque teneat obsequios constitutis. Haec autem obligatio vel ligatio procedit vel ex ipsa rerum natura, si lex sit naturalis, vel ex voluntate et potestate superioris, si sit positiva. Hic tamen effectus non est primarius et adaequatus, ut volunt aliqui: siquidem, ut dictum est in superiori Conclusione, primaria legis ratio non est quod obliget; quippe cum sint plurimae leges quae tantum consequenter obligandi vim habeant. — Respondeo secundo, legis effectum praecipuum esse subditorum bonitatem, et ordinationem: omnis namque lex in id unicum collineat, ut subditos sibi obedientes instituât: adèoque ut eos faciat bonos: nam cum lex omnis iusta, et in bonum ordinata esse debeat, inferiores legi parere non possunt, quin iusti et ordinati ac boni esse censeantur. Unde sicut propria Principi virtus est, ut iuste rectèque subditis imperet, ita pariter inferiorum bonitas et perfectio derivatur ex eo quod legi pareant et legislatori obsequantur. — Caeterum lex subditos bonos instituit secundum ampliorem, vel meliorem bonitatem quam ipsa continet. Hinc lex Evangelica, omnium praestantissima, intendit ut homo fiat simpliciter bonus non solum in exteriori opere, sed etiam in interiori animo, atque adeò ut fiat filius Dei adoptivus per gratiam. Lex naturalis, ut fiat bonus virtutibus moralibus, quae naturae commensurantur, habeatque vitam ad ceteros homines ordinatam, alteri non faciendo quod sibi fieri nolit. Lex civilis, ut bonus civis existat, et ea praestet, quae ad pacem reipublicae ordinata sunt. Lex ecclesiastica, ut Clericus probis moribus instituatur, et quae sui muneris sunt debito ordine fungatur. — Aliter usus et officium legis distingui potest duplex, nimirum generalis et particularis. Generalis est qui obtinet in omni hominis statu, est, ut sit norma unica et certa faciendorum ab unoquoque tam erga Deum quam erga proximum, adeo ut nullum opus censeatur bonum et Deo acceptum, quod non sit legi consentaneum et à lege praescribatur, saltem virtualiter et implicite. Particularis est, ut malum demonstret, coërceat et vindicet. unde vim habet convictionis, coërcitionis et condemnationis. Convictionis quidem, per eam enim homo peccati reus censetur, illa namque speculum est in quo peccati gravitas et animae maculae agnoscuntur et demonstrantur, dicente Apostolo ad Rom. 3. per legem enim cognitio peccati. Habet etiam vim coërcitionis, suis enim praeceptis, terroribus et minis homines intra debitum officium continet, ut qui nulla iusti rectique cura, nisi coacti, tanguntur, dum audiunt poenas legis transgressoribus praescriptas, si non amore iustitiae, saltem prae timore à pravis actionibus deterreantur. Unde lex se habet ad instar freni quo domatur et reprimitur hominum petulantia et intra cancellos rectae disciplinae continetur; quo respectu S. Paulus 1. ad Timoth. 1. scribit: Lex iusto non est posita, sed iniustis, et non subditis, impiis persecutoribus, etc. Attamen non raro contingit ut haec finis intentio omnino frustratur et in oppositum abeat. Fit enim plerumque ut occasione legis hominis appetitus erga rem prohibitam magis ac magis irritetur, etenim nitimur in vetitum semper cupimusque negata: quo sensu Apostolus ad Rom. 5: lex subintravit ut abundaret delictum. — Tertium tandem legis officium est peccatorem transgressionis reum praescriptis ab eo admissis crimini, poenis addicere: unde Apostolus, 2. ad Cor. 3. legem vocat ministrationem damnationis. Et ad Rom. 4. Lex, inquit, iram operatur, idest, principem ac magistratum stimulat et inducit ut in praevaricatores legis animadvertat, quâ ratione lex se habet ad modum flagri et stimuli quo pungitur et cruciatur transgressoris animus, adeo ut nullam habeat quietem et pacem; unde David post admissum adulterium dicebat: non est pax ossibus meis a facie peccatorum meorum. Quae omnia quamvis omni prorsus legi conveniant, nullaque sit quae hoc triplici munere non fungatur; potiori tamen iure de divina lege sive naturali omnibus hominibus communi, sive positiva particulari ac determinatae hominum societati praescripta, dicta esse debent. Illae namque divinae leges hominem splendidius illustrant circà bonum faciendum et circà malum fugiendum, legi obsequentem plenius recreant et oblectantur, praevaricatorem vero acrius pungant et cruciant. Quaeres denique. — Quaenam sint legis proprietates? Respondeo, legis proprietates tres communiter recenseri: nimirum auctoritatem, veritatem, et bonitatem. Lex enim habet principium, formam, et finem. Ratione principii condentis legem, debetur ipsi legi auctoritas: edictum enim absque auctoritate sancitum nullius est valoris, nec ullatenus legis rationem habere potest. Ratione formae, debetur legi veritas seu rectitudo: nam id quod praescribitur cum iniustitia, non consequitur legis rationem, sed in tyrannidem vergit. Ratione finis, debetur legi bonitas: siquidem lex tota ordinatur in bonum commune societatis hominum, necnon in bonum particulare Dei, ad quem omne creaturae bonum tamquam ad fontem, et caput unde dimanat, refluere debet.