Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Etsi lex Naturalis, Synderesis, et Conscientia pro uno eodemque à SS. Patribus interdum usurpentur; maxime tamen invicem discrepant: nam lex Naturalis est ipsa divinae voluntatis ordinatio nobis impressa à Deo quatenus est Auctor, et Rector naturae; Synderesis vero est ipsum naturale lumen intellectus quo divinam illam ordinationem novimus: Conscientia autem est iudicium practicum intellectus circa aliquid agibile vel omissibile in particulari. Synderesis versatur circa principia agibilia sine ullo discursu: synderesis nullus potest subesse error, nullaque dubitatio, opinio, oblivio, ignorantia, et inadvertentia; nullus enim potest aut potuit unquam negare, dubitare, oblivisci, vel ignorare in genere malum esse fugiendum, bonum amplexandum etc. Conscientia vero nonnisi praeviâ rationis illatione sua interdum iudicia practica profert, adeoque subiacet dubitationi, oblivioni, et errori; unde provenit tam varia tamque multiplex conscientiae diversitas, et partitio in rectam, erroneam, certam, dubiam, etc. Quod non solum contingit pro diversitate hominum, sed etiam pro diversitate temporis respectu eiusdem hominis; idem enim homo pro diversis notitiis, in diversa oppositaque iudicia dissolvitur; hinc saepe nobis displicet quod placuerat; saepe arridet quod fuerat odiosum. Lex vero naturalis apud omnes prorsus nationes, et quovis tempore, eadem semper dictitat, semperque sibi constat, et sibi conformis est, nisi aliunde impediatur. Notandum 2. Naturam rationalem spectari posse dupliciter: uno modo secundum se, et quatenus ratione talis essentiae quam habet, quaedam sunt illi convenientia, et alia disconvenientia: alio vero modo quatenus vim habet iudicandi de his quae sibi conveniunt, vel disconveniunt, mediante rationis naturalis lumine. Rursus posteriori modo sumpta rationalis natura quatenus iudicativa de convenientibus, vel disconvenientibus, potest bifariam considerari; nempe vel quatenus per iudicium illud solum indicat, et ostendit quid agendum sit; quidve omittendum: vel prout habet adiunctum divinum praeceptum obligans hominem, ad id exequendum quod ipsa nativa lex ipsi indicat et demonstrat: ita quod haec lex non solum illativa sit et ostensiva, sed etiam obligativa sit et praeceptiva. Notandum 3. Certum esse legem naturalem divinum esse donum descendens à Patre luminum, et à Deo effective procedere; quia Deus est prima causa bonorum omnium naturalium, inter quae maximum est rectae rationis lumen, et usus: tum quia omnis veritatis manifestatio procedit à Deo, ut diserte docet S. Paulus ad Rom. 1. ubi cum dixisset, revelatur ira de coelo super omnem impietatem, et iniustitiam hominum qui veritatem Dei in iniustitia detinent; postea aperiens cur vocet veritatem Dei, subdit: quia quod notum est Dei manifestum est in illis, Deus enim illis manifestavit, utique per naturale lumen rationis, et per visibiles creaturas, quarum aspectu invisibilia Dei cognosci possunt. Constat igitur Deum esse effectorem, et quasi Doctorem legis naturae: sed difficultas solvenda remanet an ipsa nativa lex non solum à Deo effective, et tamquam à primâ causâ, sed etiam praeceptivè, et tamquam à legislatore praecipiente procedat. His ita praemissis, tria hic supersunt determinanda: Primum, quod nativa lex non sit ipsa rationalis natura entitas, et essentia. Secundum, quod non sit pariter aliquid se habens per modum habitûs. Tertium, denique quod consistat in actuali iudicio, et dictamine intellectus non solum ostensivo, sed etiam imperativo. Conclusio prima. — Ius naturale in quo lex naturalis fundatur non rectè definitur à iurisperitis cum Iustiniano: quod natura omnia animalia docuit. Haec Conclusio communis est non solum inter Theologos, sed etiam inter nobiliores Iurisconsultos, qui unanimi consensu fatentur bruta animantia esse iuris sicut et rationis expertia. nam inter quos ius est, inter eos et ratio et aequum et bonum et iustitia, et lex ordinata societas sit necesse est: horum autem incapaces sunt brutae animantes, ut praeclare docet Lactantius, lib. 1.

In omnibus, inquit, animalibus quae sapientia carent, videmus conciliatricem sui esse naturam. Vocant enim alias ut sibi prosint: nesciunt enim quia malum est nocere. Homo vero quia scientiam boni et mali habet, abstinuit se à nocendo etiam cum incommodo suo. Idem praeiverat Hesiodus scribens: Humano generi nam lex datur à Iove Summo / Quippe feras, pisces, avium genus altivolantium / Mutua se vertunt in pabula, iuris egentes. / Iustitia at nobis quo res est optima cessit. Unde Aristoteles 5. Ethicorum, cap. 1. et Cicero, lib. 1. De Officiis, diserte pronuntiant, in equis et leonibus iustitiam non dicimus. Et Plutarchus in vita Catonis maioris: lege et iustitia adversus homines tantum natura utimur. Hinc Polybius proferens rationem cur homines aegre ferant iniurias in parentes et beneficos, scribit lib. 6: Quoniam enim humanum genus hoc aliis animantibus distat, quod mente ac ratione utitur, omnino credibile non est tam alienum à naturâ suâ actum ab ipsis dissimulatum iri, ut in aliis animantibus: sed quod factum est revocatum iri ad animam cum offensae significatione. — Ex his manifestum fit bruta animantia non esse iuris capacia, ac proinde ius naturale non recte describi quod hominibus eque ac belluis proprium sit, nec verum esse quod ait Iustinianus: ius illud non humani generis tantum esse proprium, sed omnium animalium quae in terra, quae in mari nascuntur, avium quoque commune esse. Dices 1: Quae eandem cum homine, propter violatum ius naturale, poenam subire tenentur, eidem iuris naturalis obligationi obstringuntur et subiacent: at ita est de brutis animantibus: siquidem Genesis 9. testatur Deus homicidium tam in belluis quam in hominibus se vindicaturum; sanguinem, inquit, animarum vestrarum requiram de manu cunctarum bestiarum et de manu hominis. Et Exodi, XXI, v. 28: si bos cornu percusserit virum aut mulierem, et mortui fuerint, lapidibus obruetur, et non comedentur carnes eius. Igitur etc. — Respondeo, haec ideircò divinitus sancita esse et praescripta, non quod alicuius criminis reae censendae essent brutae animantes, et violati ab eis iuris naturalis postularentur: sed ad maiorem effusi humani sanguinis et homicidii detestationem. Vetusta enim est Hebraeorum sententia, verbis illis denotari ac cohiberi caedem humanam à bruto ex hominis instigatu factam, quia ut refert Salomon Iarchius in praefatâ Genesis verba: apud homines qui ante diluvium vixerunt, per impietatem mos invaluerat bestias nocentissimas nutriendi, ut scilicet earum auxilio commodius dominarentur, nimirum ut nulla iustitiâ habitâ ratione, in sibi repugnantes illas dimitterent; quam immanitatem ut ab hominibus post diluvium averteret Deus, declarat se vindictam sumpturum de caede humana, non tantum ab ipso homine patrata proprio opere, sed etiam de caed(e) quâ à bestiâ, homine instigante, fieret. — Aliam expositionem administrat Rabbi Isaac Abarbanel in Dirush Tora, nimirum quod illis Genesis verbis declaraverit Deus se nullatenus passurum inultam fore humani sanguinis iniustam effusionem. Ita quod, inquit, si desit homo qui sanguinem ulciscatur, à manu omnis bestiae, seu ab omni bestiâ requiram eum, veluti à bestiâ quae dilaceret homicidam. Et sic in eundem sententiam exsequar. Ubicunque fuerit homo, requiram à eius manu sanguinem occisi, seu vindictam tanti sceleris. — Similiter ad textum Exodi dico cum Seldeno, lib. 1. De Iure naturali, cap. 4. ideircò bovem illum qui hominem occidisset, iussum esse lapidari, non propter violatum ius naturae, sed, aut ideo ne quid, hominis causâ, denuo ab eo…… fieret, aut ut dominus eius in re suâ puniretur, quia negligenter custodisset, ut appositè docet Maimonides in more Nevochim, parte tertiâ, cap. 12. his verbis: quando bestia occidi debuit quando hominem interficiebat, id non fiebat ad poenam ab illâ exigendam, quae domino suo inferretur. Atque inde erat quod prohibebatur ei usus carnis bovis huiusmodi, ut scilicet etiam boum domini maiorem in eis custodiendis diligentiam adhiberent. — Simili ratione urbes apostasiae reae non solum incolae, utpote apostatae, gladio erant ob scelus admissum plectendi, sed etiam iumenta, Deuteron. 13. 16. et 16. ac pecora gladio itidem delenda, et bona caetera comburenda, uti pariter Chananaeorum sculptilia et luci diis gentium dicati, idque non ob culpam à iumentis aut pecoribus nedum à bonis, sculptilibus et lucis admissam, sed ut à apostasiâ, etiam bonorum amore, posteritatis gratiâ, ducti magis deterrerentur aliarum urbium cives, scelerisque tum memoriâ tum novandi eius, quantum fieri potuit, ansâ demeretur. Hinc legimus apud Demosthenem, oratione contra Aristocratem et Pausaniam et Eliacis ex Atheniensium legibus lapidem, lignum, securem, id genus res alias, quoties homicidii instrumenta fuere, in Prytaneo in iudicium deductas velut in poenam, quam tamen eas propriè nemo sanus dixerit. Et Theaginis statua, ex sententiâ Thasiorum Draconis lege, submersa in mare, ob caedem casu suô patrâtam est proiecta, non in statuae poenam, sed homicidii odio. Instabis: Belluae implent ea omnia quae ab ipso iure naturae derivantur et insinuantur: igitur illius sunt capaces. Probatur antecedens primo quidem auctoritate S. Ambrosii qui libro 5 et 6 Hexameron plurimis exemplis probat belluas et aves naturae iura sectari cum vel vetitos diversae speciei atque eorum à quibus ortum ducunt coïtus abhorrent, vel hospitalitatem sectantur, et parentum curam atque vindictam in malefactores, concluditque ex illorum exemplo hominum mores formari ac reformari debere. Cui subscribit S. Hieronymus in commentario ad caput 5. epistolae ad Ephesios, ubi ait: Quod in animalibus et bestiis ipsâ naturae iure praescriptum est ut praegnantes ad partum usque non coeant, hoc in hominibus sciant arbitrio derelictum, ut merces esset eâ abstinentiâ voluptatum. Scribit Aristoteles lib. 9. Historiae Animalium, cap. 47. camelos matrum suarum coitus fugere. Addit Avicenna, lib. 9. De Natura Animalium, quod camelus qui cum matre per curatorem gregis operta ne agnosceretur coïverat, cum sublato operimento matrem agnovisset, camelarium illum morsu interemisse.

Refert etiam Varro, lib. 2. cap. 1. De re rustica, quod Cretae regis equus eadem arte ad matris coitum admissus, statim quod eam agnovit in praecipitium se dedisse. Narrat etiam Guillelmus Alvernus Parisiensis episcopus, parte primâ De Universo, cap. 5.: Tempore meo, inquit, ciconia, tamquam de adulterio convicta per olfactum masculi sui, congregata multitudo ciconiarum, nescio qualiter accusante masculo vel detegente eius crimen, à tota illâ multitudine deplumata utqùe dilacerata est, tamquam consilio aut iudicio omnium esset adulterii iudicata. Variatur de equo qui ignoranter cum matre stuprum commiserat, postquam hoc deprehendit, propriis dentibus sibi genitalia abscidisse, tanquam in seipsum vindicans incestum quem commisisse sibi videbatur, licet ignorans, eo quod operimento abscondita fuisset ei mater eius dum eum cognoscebat. Scribit etiam Plinius, lib. 10. aspidem fuisse conspectam quae suum ipsa catulum necaverit, quod is hospitis filium interemisset. Plura alia his similia ab auctoribus proferuntur exempla, ex quibus apparent iuris naturalis servati à belluis indicia. — Quin etiam Plutarchus libro De Fortuna Romanorum, et Plinius lib. 29. Historiae Naturalis, referunt canes singulis annis supplicium pendere et vivos in fureas figi, quod per eorum silentium nocturnum Capitolium à Gallis captum fuisset, nisi anseres alarum strepitu Romanos ad propugnandum excitassent. unde annuus ipsis ob servatam arcem honor deferebatur. — Respondeo primo, pleraque ex adductis exemplis esse commentitia et excogitata ad pravos hominum mores efficacius arguendos et corrigendos, ducto à brutis animantibus argumento, quòd nimirum qui scelera illa patrarent deteriores essent, et à ratione quam ipsae belluae magis alieni, quâ videlicet solâ naturae instinctû ab istis facinorosis actionibus essent aversae. Quod autem verè belluae à commixtione et coïtu cum parentibus non abstineant, constat ex eo quòd Myrrha incesto patris amore percita canit apud Ovidium, Metamorph. 10:

coeunt animalia nullo Caetera delicto: nec habetur turpe iuvencis Ferre patrem tergo, fit equo sua filia coniunx Quasque creavit init pecudes caper; ipsaque cuius Semine concepta est, ex illo concipit ales. Respondeo secundo, bruta animantia plurima ex instinctu naturali praestare quae homines ex rationis ductu efficere solent: in ipsis namque, ut diximus, uti scintillulae et quaedam vestigia rationis illucescunt: ita pariter in eis apparent quaedam semina et vestigia virtutis ac prudentiae. Quocirca ad eorum velut scholam et academiam homines interdum ablegat Scriptura Sacra: sic Salomon Proverb. 6.: vade ad formicam, o piger, et considera vias eius, et disce sapientiam: quae cum non habeat ducem, nec praeceptorem, nec principem, parat in aestate cibum sibi, et congregat in messe quod comedat in hieme. Sic etiam Christus Dominus discipulos admonet, Matth. 10, ut sint prudentes sicut serpentes et simplices sicut columbae. — Ad supplicium à Romanis canibus quotannis inflictum, respondeo hoc schemate velut quodam apologo voluisse singulis annis civibus, praesertim iunioribus, significare qualiter Reipublicae vigiles custodes et detensores praemiis essent afficiendi; socordes vero ac desides poenâ mulctandi. Conclusio secunda. — Lex naturalis non consistit in ipsâ rationali naturâ secundum se spectatâ, quatenus actiones aliquae sunt illi moraliter convenientes, et honestae; aliae verò repugnantes, et inhonestae. Probatur 1. Maior: lex naturalis est vere et propriè dicta lex: sed ipsa natura rationalis praecise sumpta non potest esse propriè dicta lex: ergo lex naturalis in ipsâ consistere nequit. Maior constat ex communi sententiâ Theologorum et Philosophorum, qui de ea loquuntur tamquam de lege vere et propriè dictâ. Probatur minor: lex propriè dicta est ordinatio et constitutio alicuius superioris pro iure suo aliquid decernentis et imperantis: atqui natura rationalis praecise sumpta non est ordinatio: siquidem ordinatio est actus secundus intellectus, et voluntatis; natura autem ipsa est actus primus; adeoqùe non potest censeri ordinatio. Deinde, Effectus legis sunt dirigere, illuminare, obligare, et esse regulam humanarum actionum: sed haec in naturam rationalem immediatè cadere non possunt: proveniunt namque à dictamine rationis, et imperio voluntatis: ergo non in ipsâ naturâ rationali, sed potius in illo rationis dictamine et voluntatis imperio, legis naturalis essentia est reponenda. Consequentia patet, in illo namque essentialiter consistit lex, à quo maxime procedunt effectus legis. Minor verò probatur: nam ante dictamen rationis, quo indicatur vel ostenditur aliquid esse bonum vel malum, non obligatur homo moraliter, nec eius operationes diriguntur aut regulantur ad finem sibi debitum; nec proinde habent rationem moris, ut constat in his qui usu rationis carent, etc. Denique, à lege naturali actiones humanae habent quod sint bonae vel malae: at actiones quae independenter ab omni lege positivâ sunt bonae vel malae, quia nempe pugnant in legem naturae, tales esse nequeunt ex ipsâ naturâ rationali; adeoqùe haec non potest dici lex naturalis. Maior constat. Probatur minor: diversae rationes in actibus non possunt desumi ab eodem termino, sub eadem ratione formali: ergo bonitas, et malitia, quae sunt diversae rationes actuum humanorum, ab eadem naturâ rationali procedere nequeunt, nisi diversae sint in illâ naturâ rationes, per quas uni actui malitiam, alteri bonitatem tribuat: at diversae illae rationes assignari non possunt ex parte illius naturae rationalis: nam non est ratio cur refundere(t) bonitatem in unum actum potius quam in alterum, nisi quia in illo actu aliqua est ratio cur capax sit illius bonitatis potius quam malitiae: adeoqùe independenter ab illâ convenientiâ cum naturâ rationali, talis actus iam ex se habet quod dici possit bonus et honestus. Confirmatur Conclusio expugnando fundamentum adversariorum. Ideircò Vasquez et qui cum eo sentiunt affirmant legis naturalis essentiam in ipsâ rationali naturâ esse constituendam, quia, inquiunt, ipsa rationalis natura est fundamentum, et mensura legis naturalis, et honestatis ipsius, quatenus quaecumque praecipit aut prohibet lex naturalis, per se decent aut dedecent naturam rationalem: sed haec ratio nulla est. Probatur; quia quidquid est fundamentum, et mensura legis aut honestatis, non propterea est lex; siquidem pax et felicitas publica, est mensura et fundamentum legum humanarum, nec tamen propterea sunt ipsae leges humanae. Similiter, pauperis indigentia maior aut minor est fundamentum aut mensura legis aut praecepti faciendi maiorem aut minorem eleemosynam; nec tamen ipsa indigentia censetur esse lex faciendi eleemosynam. Item, finis est regula et mensura mediorum; nec tamen finis dicitur habere rationem legis. Pariter obiectum est regula et mensura actuum; nec propterea censetur esse lex. Ergo pari iure licet natura rationalis sit fundamentum honestatis et regula rectitudinis obiectivae actuum humanorum moralium, non ideo dici potest lex. Addo cum Suarez lib. 2. cap. 4. n. 7. quod si natura rationalis esset lex actuum nostrorum, eo quod illam decent; sequeretur pari modo naturam divinam esse legem actuum divinorum liberorum, quia pariter tales actus illam decent: sed nullus est ex SS. Patribus, ac Theologis, qui hanc sequellam docuerit et probaverit: ergo nec esse debent qui antecedens doceant. Dices: Existente naturâ rationali non potest lex naturalis non existere, sed potest non esse illa Dei ordinatio; quia cum libera sit, Deus potest ipsam ponere vel non ponere: ergo lex naturalis non est ipsa Dei ordinatio; sed potius est natura ipsa rationalis, quatenus est fundamentum convenientiae et honestatis, vel disconvenientiae et inhonestatis actionum humanarum. — Distinguo minorem: Potest non esse divina ordinatio qua creaturam rationalem in finem suum dirigit ex hypothesi quod ipsa natura rationalis existat. Nego absolute; concedo ex hypothesi: licet enim operatio divina ad extra sit absolute libera; tamen ex suppositione quòd divina voluntas decreverit creare naturam rationalem cum sufficienti cognitione ad operandum bonum, et malum, et cum sufficienti concursu ex parte Dei, necnon et liberâ ipsius creaturae facultate ad utrumlibet operandum, implicat quòd Deus ipsam creaturam non ordinet ad suum finem asseqùendum per actus convenientes: adeoqùe pariter implicat, quòd Deus non velit prohibere tali creaturae actus intrinsece malos, et praecipere actus honestos naturaliter necessarios: sicut enim Deus mentiri non potest, quia est suprema veritas, ita etiam non potest non prohibere ea quae sunt opposita honestati, quia est suprema bonitas, et regula rectitudinis ac honestatis: ergo quâ ratione, Deus positâ voluntate revelandi aliquid, necessitatur ad revelandum verum, eo quòd non possit mentiri, quia est suprema veritas: ita ex hypothesi quòd creaturam rationalem instituerit ordinandam in finem, non potest ei actus bonos et honestos non praecipere et actus malos et inhonestos non prohibere, quia est suprema aequitas et rectitudo. Instabis: Absurdum est asserere Deum per voluntatem necessariam obligare suos subditos, siquidem obligatio haec cum sit moralis, procedere debet ab agente morali libero, et libere imperante: quâ ratione nullus Princeps potest seipsum voto vel promissione, aut alio praecepto et imperio obligare, nisi haec obligatio ex plenâ libertate oriatur: quae enim per vim et coactionem fiunt, obligandi vim nullam habent: sed obligatio libere facta potuit non fieri: ergo Deus potuit illam obligationem naturae rationali non imponere ab initio illius formationis; imo etiam potest impositam illam obligationem revocare: subindeque potest existere natura rationalis absque tali obligatione sibi praescripta: at non potest existere sine lege naturali: ergo lex naturalis non in ipsa obligatione superaddita, sed in natura ipsa rationali constituenda est. —

Distinguo minorem: Obligatio libere facta potuit non fieri absolute, concedo; hypothetice, nego. Fateor equidem quod Deus ex libertate sua potuerit abstinere a formandis creaturis rationalibus, et eas in statu connaturali constituendis; et consequenter eas non obligare lege naturali; sed ex hypothesi quod eas creaverit, et in tali statu constituerit, debuit necessario necessitate consequenti illas creaturas intellectuales a se conditas regere, et curare ut vivant contormiter suae naturae, ad idque illas obligare sua auctoritate: quae auctoritas, quomodocumque interponatur, inducit moralem obligationem; moralem dico, non ex eo quod libere sit imposita, ita ut possit non praescribi; siquidem ex hypothesi necessario haec obligatio praescribitur: sed obligatio haec vocatur moralis, ex eo quod inducat ad actiones morales, et imputabiles, ita ut sine peccato nequeant omitti. Neque refert quod haec obligatio sequatur ex necessaria et naturali ordinatione ipsius creaturae rationalis, potest namque aliqua moralis obligatio oriri ex principio necessario et naturali; siquidem obligatio colendi parentes oritur ex naturali generatione ab ipsis accepta.

Dices 2. Sunt aliquae actiones ita intrinsece malae ex natura sua, v. g. odium Dei, ut earum malitia nullatenus pendeat ex dictamine intellectus, vel ex prohibitione extrinseca, et voluntate divina: e converso aliquae sunt ita intrinsece bonae ex natura sua, v. g. colere Deum; ut nullatenus in hoc pendeant ex causa extrinseca: sed aliunde non possunt habere illam malitiam aut bonitatem, nisi quatenus sunt convenientes aut disconvenientes naturae rationali: ergo ipsa natura rationalis habet rationem legis. —

Respondeo, quod in actibus intrinsece bonis, vel intrinsece malis, duplex spectari potest bonitas, et malitia; alia quidem in esse naturae, alia in esse moris. Prima non desumitur ab ordine ad aliquam legem, sed ex convenientia aut inconvenientia ad naturam rationalem, quatenus intelligitur habere inclinationem ad bonum, consideratum in esse naturae antecedenter ad omnem legem. Secunda vero sumitur proxime quidem ex ordine ad dictamen rationis naturalis, remote vero ex ordine ad legem aeternam, quatenus nempe dictamen rationis naturalis est participatio quaedam legis aeternae, habetque rationem legis naturalis in ordine ad ipsos actus.

Conclusio tertia. — Ratio formalis legis innata non constituitur adaequate in ipso lumine habituali, et naturali in actu primo spectato, et quatenus est vis discernendi honesta et turpia, licita et illicita.

Probatur: Omnis lex proprie dicta est ordinatio, ut supra diximus: sed lumen naturale habitualiter sumptum non est ordinatio, sed tantum vis intelligendi: ergo nec in eo reponenda est ratio formalis legis naturalis. Deinde, Deus habet lumen sibi connaturale quo perfectissime cognoscit quaecumque honesta sunt, et turpia: sed Deus non potest dici habere legem naturalem: ergo lex naturalis in ipso lumine habituali non est reponenda. Denique, ut in sequenti Conclusione probatur, lex omnis est iussio, vel prohibitio alicuius superioris: sed ipsum lumen naturale habituale, nec iussio est, nec prohibitio superioris: ergo nec est lex naturalis.

Dices 1. S. Paulus ad Rom. 2. legem vocat, naturalem scilicet conscientiam dictantem quid agendum aut fugiendum sit secundum rationem naturalem; nam cum dixisset, Gentes quae legem non habent, naturaliter ea quae legis sunt faciunt: eiusmodi legem non habentes ipsi sibi sunt lex: quasi declarans quomodo sibi sint lex, et quae sit illa lex, subiungit: Ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente illis conscientia ipsorum: censet ergo legem naturalem de qua loquitur esse dictamen naturale rectae rationis, ratione cuius homo est sibi lex. Deinde, SS. Patres pari modo affirmant legem naturalem fuisse nobis a Deo naturaliter insitam et scriptam in cordibus nostris, Deumque illius esse auctorem, quatenus naturae nostrae auctor est et conditor. Sic S. Amb. lib. 1. Epist. 71. Illa lex, inquit, non inseribitur, sed innascitur: nec aliquis percipitur lectione, sed profertur quodam naturae fonte in singulis exprimitur. Et S. Maximus, Centuriis, cap. 13. Lex naturae, inquit, est ratio naturalis quae captivum tenet sensum ad delendam vim irrationalem. Demum Tullius in lib. De Legibus, summa eloquentia, et pene divina voce, ut loquitur Lactantius lib. 6. De vero cultu, cap. 8. legem naturalem describens ait: Est quidem vera lex recta ratio, naturae congruens, diffusa per omnes, constans, sempiterna, quae vocet ad officium iubendo, vetando a fraude deterreat. Constat ergo ex his legem naturalem positam esse in ipso rationis lumine: non quidem actuali, alioqui cum nihil agimus non maneret in nobis lex naturalis: ergo reponenda est in ipso lumine habituuali. —

Respondeo, praefatas auctoritates nihil aliud probare, quam legem naturalem interdum pro conscientia, et synderesi accipi, quatenus videlicet dictitat quid agendum, quidve omittendum sit, sicut conscientia. Nihilominus, ut iam observavimus in primo Notabili, lex naturalis a conscientia in pluribus discrepat: nam lex dicit regulam generaliter constitutam circa agenda: conscientia vero dicit dictamen practicum in particulari; unde conscientia latius patet quam lex naturalis, quia non tantum applicat legem naturalem, sed etiam quamcumque aliam, sive divinam, sive humanam. Deinde, conscientia non solum applicare solet veram legem, sed etiam existimatam; hinc interdum datur conscientia erronea: lex autem erronea dari non potest: nam eo ipso non esset lex, quod maxime verum est de lege naturali quae Deum habet auctorem. Denique, lex proprie fertur circa agenda; conscientia autem versatur circa ea quae iam facta sunt; et ideo illi tribuitur non solum ligare, et obligare, sed etiam accusare, testificari, damnare, et cruciare.

Obicies 2. Quidquid est in animis nostris, vel est potentia, vel passio, vel actus, vel habitus: atqui lex naturalis non est potentia animae, nec passio, nec actus; alioqui cum nihil agimus, non maneret in nobis lex naturalis: ergo est habitus. —

Respondeo ad minorem, legem naturalem non esse potentiam aut passionem, sed esse actum; quia est praescriptio, seu dictamen rectae rationis. Ad id quod subiungitur, quod si esset actus, cum nihil agimus, non maneret in nobis lex naturalis: respondeo negando illam sequelam: nam non dicitur actus quasi semper existat, sed quia vel actu existit, vel est actus natus existere; manetque tale dictamen virtualiter, et sic est actus rationis, vel in re vel in virtute existens.

Obicies 3. Lex naturalis manet in pueris et amentibus: atqui in illis non est actus rationis, nec facultas expedita ad rationem: ergo necesse est quod ipsa lex naturalis sit lumen habituale, et naturale in actu primo consideratum. —

Distinguo maiorem: in pueris et amentibus remanet lex naturalis in actu secundo, nego; in actu primo, concedo: quia licet iudicent aliqua ratione de rebus agendis, non tamen iudicant cum perfecta cognitione quae habeat annexam rationem imperii, et regulae, seu normae conformis recte rationi; porro tale iudicium est necessarium ad legem naturalem: unde lex naturalis tantum in ipsis remanet per modum habitus improprie dicti, sicut et in ipsis remanet habitus primorum principiorum, quem intelligentiam appellamus. — His addo lumen ipsum naturale habituale, sicut et conscientiam ac synderesim, posse revera legem naturalem appellari; non quidem adaequate, sed inadaequata; ratio siquidem adaequata legis naturalis non solum in ipso rationis dictamine circa ea quae agenda sunt, vel omittenda, sed maxime reponenda est in ipso divino praecepto, vel prohibitione procedente a voluntate Dei, ut auctore et rectore naturae, ut aperiet.

Conclusio quarta. — Lex naturalis non consistit formaliter in dictamine, et iudicio solum ostensivo, et indicativo boni, et mali: sed etiam praeceptivo, et imperativo ac obligante ad ea quae tali lege praescripta sint. Haec est communior cum Seraphico Doctore in 2. dist. 35. dubio 4. et Gersone Tract. De vita spirituali, lib. 2. Corol. 5. ubi legem naturalem sic definit: Lex naturalis praeceptiva est signum inditum cuilibet homini non imperito in usu rationis, et notificativum voluntatis divinae volentis creaturam rationalem humanam teneri ad aliquid agendum vel non agendum per consecutionem sui finis naturalis.

Probatur: Lex naturalis est vere et proprie dicta lex, ut fatentur omnes Philosophi, et Theologi: sed lex proprie dicta est vere praeceptiva: ergo, etc. Probatur minor: Tum quia de ratione legis vere et proprie dicti est, quod sit praeceptiva; siquidem lex est actus prudentiae, quae consistit formaliter in actu imperii, subindeque praeceptiva est: Tum quia lex naturalis est proprie dicta regula et mensura bonitatis aut malitiae moralis actus humani: sed iudicium indicativum et ostensivum boni et mali non potest esse talis regula et mensura bonitatis aut malitiae actus humani; siquidem illam bonitatem aut malitiam supponit, eamque tantum iudicat; regula autem et mensura alicuius regulati et mensurati rectitudinem aut obliquitatem non supponit; siquidem haec non cognoscitur nisi per applicationem ad regulam: ergo, etc.

Deinde, Deus habet iudicium ostensivum eorum quae decent aut dedecent suam naturam divinam, contra quod iudicium ipse non potest operari; et tamen non habet legem proprie dictam; et consequenter lex naturalis, cum sit vere et proprie dicta lex, non potest formaliter consistere in solo dictamine et iudicio solum ostensivo boni et mali.

Denique, quidquid fit contra praescriptum legis naturalis est vera peccatum: sed omne peccatum est alicuius praecepti transgressio, et violatio: ergo lex naturalis debet esse praescriptiva. Maior probatur ex Apostolo ad Rom. 1. ubi docet Gentiles fuisse inexcusabiles, et grandis peccati reos, ex eo quod per legem naturalem noverint quid esset agendum, quidve omittendum; neutrum tamen legis illius praescriptum impleverint. Minor probatur ex S. Amb. lib. De Paradiso, cap. 8. ubi peccatum sic definit generaliter: Peccatum est legis divinae praevericatio, et coelestium inobedientia mandatorum. Similiter ex S. August. qui lib. 2. contra Faustum, cap. 27. definit peccatum esse dictum, factum, vel concupitum contra legem aeternam: additque legem aeternam esse rationem, vel voluntatem Dei. Sentit ergo de ratione peccati esse ut sit contra legem propriam alicuius superioris. Quod utique clarius indicat lib. 2. De peccat. meritis, et remiss., cap. 1. ubi ait: quomodo dimittitur per Dei misericordiam si peccatum non est, aut quomodo non punitur per Dei iustitiam si peccatum est? Quibus significat non minus repugnare esse peccatum, et non prohibitum a Deo, quam indigere remissione, et non fuisse peccatum. — Idem docet Doctor in 1. dist. 50. num. 1. ubi ait: Quodcumque peccatum ideo est peccatum, quia est contra praescriptum divinum.

Dices. Si lex naturalis esset praeceptiva, esset maxime vel praeceptum hominis ad alium, vel ad seipsum, vel Dei ad homines: sed neutrum potest affirmari: ergo nec asseri eam esse praeceptivam. Maior constat a sufficienti partium enumeratione. Minor manifesta est quoad primam et secundam partem; quia praeceptum hominis ad alium ad legem humanam spectat; imperium autem hominis ad seipsum respectu suarum actionum non potest habere veram rationem legis; cum lex sit ordinatio superioris ad subditum; nemo autem sit sibi superior. Patet etiam eadem minor quoad tertiam partem: tum quia praeceptum quo Deus aliquid hominibus imperat spectat ad legem divinam; lex autem divina a naturali discrepat: tum quia secluso quocumque Dei praecepto, dictamen rationis naturalis sufficienter dictat quid bonum sit, quidve malum: ergo lex naturalis nullatenus est praeceptiva. —

Nego minorem quantum ad tertiam partem: et ad primam eius probationem dico legem naturalem etiam divinam appellari; nam, inquit S. Damascenus lib. 1. De Fide, cap. 23. Lex Dei mentem nostram incendens, eum ad se pertrahit, conscientiamque nostram illustrat, quae et ipsa mentis nostrae lex dicitur. Adeoque censet legem naturalem esse pariter legem Dei, quatenus nempe est quaedam participatio, et applicatio legis aeternae. Ad secundam probationem nego antecedens; cum enim dictamen quo Deus praecipit hominibus opera bona, et prohibet opera mala, ex lege Dei aeterna derivetur, sitque, ut mox diximus, quaedam illius participatio, et applicatio: consequens est quod seclusa lege Dei aeterna, et eius praescripto, nullum foret rationis naturalis dictamen, hominibus indicans et dictitans quid sit bonum aut malum.