Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Dispensationem distingui posse duplicem, nimirum proprie, et minus proprie dictam. Prior est relaxatio iuris et praecepti, facta auctoritate superioris pleno suo iure utentis, quo scilicet pro libito et absque eo quod gravis quaedam causa concurrens id exigat, aliquam personam eximit ab obligatione implendi ac faciendi quod lege praecipitur. Posterior vero est sola declaratio, qua superior significat quod, propter graves causas concurrentes, talis persona eximatur ab obligatione servandae legis. Sic v.g. Summus Pontifex pleno iure censetur perfecte dispensare, dum pro libito et motu proprio aliquem dispensest a ieiunio servando in illo die quo ipse iusserat ab omnibus fidelibus esse ieiunandum: dispensat vero improprie, dum v.g. declarat eum qui voto continentiam voverat, non teneri ad servandum votum, quando incontinentiae stimulis ita dire agitatur, ut evidens sit periculum alicuius carnis criminis admittendi, et salutis iacturam faciendi. Prior dispensatio cadit in materiam auctoritati dispensanti subditam; posterior vero etiam ad materiam altioris ordinis, et sibi non subiectam spectat.

Notandum 2. Quod cum praecepta Decalogi sint in duplici differentia, eorumque aliqua dicantur primae tabulae, quae Deum immediate spectant; alia vero secundae tabulae, quae pertinent ad ius proxime servandum; cumque, ut iam diximus, praecepta prima tabulae sint de iure strictissimo naturae, si tertium excipias, nempe de servando Sabbato, cetera vero sint tantum de iure naturae proprio, non autem strictissimo; inde gravis inter Theologos difficultas oritur; num num Deus possit in aliquibus praeceptis Decalogi dispensare. Haec enim de re duae extremae sunt sententiae. Prima quidem negans Deum de potentia absoluta dispensare posse in aliquo praecepto Decalogi, praeter tertium de sanctificatione Sabbati. Ita S. Thomas q. 100. art. 8. et eius Commentatores ac Discipuli, quos citat et sequitur Suarez 2. De Legib. cap. 15. Salas tr. 1. disp. 5. sect. 9. Vazq. disp. 179. c.2. Aversa q. 19. sect. 3. Secunda extreme opposita tenet Deum de potentia absoluta posse dispensare in aliquibus praeceptis Decalogi. Ita Doctor Subtilis cum suis, Gabriel. Almainus. Marsilius. S. Poncius 1. dist. 17. Ockam 2. q. 19. Petrus Alliacen. 1. dist. 11. Andr. de Castronovo dist. 45. Gerson. et alii. Hinc autem controversia ut facilius, et evidentius solvatur,

Notandum 3. Quod omne praeceptum, sive affirmativum, sive negativum, duo praecepta involvat: unum quidem affirmativum, alterum vero negativum: nam praeceptum affirmativum de colendo Deo, v.g. non solum inducit obligationem positivam Deum colendi, et diligendi determinatis temporibus et opportunis, sed praeterea involvit praeceptum negativum numquam ponendi aut volendi ponere impedimentum quod ab isto divino cultu et amore praepediret: hoc autem praeceptum negativum obligat semper et pro semper, quia nusquam licet velle non diligere, nec colere Deum. Similiter praeceptum negativum non colendi falsos deos, nec occidendi sine causa, involvit ipsummet praeceptum negativum quo prohibemur nullo umquam tempore cultum impendere falsis diis: et praeterea involvit praeceptum affirmativum applicandi omnia media, quae videbuntur necessaria ad observantiam illius praecepti negativi. Advertendum quod quando praeceptum est simpliciter negativum, tunc praeceptum affirmativum ipsi adiunctum tantum determinat ad medium conducens ad observantiam illius praecepti negativi. Similiter quando praeceptum est simpliciter affirmativum, tunc praeceptum negativum, quod in eo involvitur, determinat solum ad medium necessarium ad observantiam praecepti affirmativi.

His ita praemissis, tria maxime determinanda sunt in praesenti Quaestione: Primum, quod Deus revera possit dispensare dispensatione proprie dicta in aliquibus praeceptis Decalogi, et in iis quae sunt de iure naturali. Secundum, an dispensare nequeat in duobus prioribus praeceptis primae tabulae. Tertium, an ex aliqua causa auctoritas humana, Pontificia aut civilis, in iis quae iuris naturalis sunt dispensare possit.

Conclusio prima. — DEUS REVERA POTEST DISPENSARE IN ALIQUIBUS QUAE SUNT IURIS NATURALIS: MAXIME VERO IN PRAECEPTIS SECUNDAE TABULAE DECALOGI, SI OCTAVUM EXCIPIAS. Ita Doctor praefata q. 37. n. 5. et sequentibus.

Probatur solet haec conclusio: Primo quidem variis Scripturae textibus, quibus constat Deum dispensasse in praeceptis secundae tabulae, necnon in iis quae videntur esse de iure naturae: siquidem Exodi 11. et 12. videtur dispensasse in septimo praecepto, non furtum facies, cum Israelitis, ut nempe vasa Aegyptiorum furarentur: et Deuteronomii 23. cum iisdem Israelitis ut foenerarentur alienigenis ad usuram, quod revera furtum est. Item pariter ratione dispensavit in sexto praecepto cum Osea iubendo ipsi ut acciperet mulierem fornicariam, et ex ea liberos fornicationis susciperet. Denique dispensavit cum Abraham in quinto praecepto de non occidendo, cum ipsi imperavit ut filium suum interficeret et immolaret. Subindeque Deus dispensare potest, et de facto dispensavit in praeceptis secundae tabulae, et quae non sunt de iure stricto naturae.

Fateor responderi posse ad primum caput, concessionem Israelitis factam ut Aegyptum spoliarent, et ut vasa aurea et argentea qua commode ab Aegyptiis acceperunt secum abducerent, non tam esse dispensationem septimi praecepti quam illius explicationem; siquidem per illud praeceptum prohibetur solum ablatio rei alienae, qua autem Israelitae ab Aegyptiis acceperunt, non erant bona Aegyptiorum, sed sua: primo quidem titulo donationis sibi a Deo facta, qui cum supremam habeat potestatem ratione sui supremi dominii in omnia bona temporalia, et disponendi de eis pro beneplacito suo, potest etiam illa cui voluerit concedere. Secundo, titulo mercedis laborum suorum, quae erant fraudati ab Aegyptiis, ut testatur Scriptura sacra Sapientiae 10. Reddidit Deus iustis mercedem laborum suorum: oppressi quippe fuerant Israelitae ab Aegyptiis gravissimis laboribus per varios annos absque ulla prorsus mercede. Tertio denique titulo vindicante religionis: nam inquit s. Augustinus lib. 22. contra Faustum cap. 71. Aegyptii erant sacrilegi, et iniqui; nam auro illo male utentes ad Creatoris iniuriam, suis idolis serviebant, et homines peregrinos labore gratuito iniuste ac vehementer afflixerant: digni ergo erunt isti (nempe Israelitae) quibus talia iuberentur, et illi, (nempe Aegyptii) qui talia paterentur. Quas rationes eleganter expressit Philo Iudaeus in lib. 1. De vita Moysis, ubi ait spolium illud Aegyptiorum triplici titulo a peccato excusari, nimirum titulo laboris impensi, titulo compensandae iniuriae illatae, et titulo iusti belli. Primum, inquit, ut diuturni laboris necessariam mercedem reciperent. Deinde, ut pro acceptis tempore quo servierant iniuriis, si non pro merito, aliquid tamen damni reponerent; sive ut bello victores victos spoliarent bonis.

Reponi posset pariter ad secundam, quod illis verbis non fecit Deus facultatem Iudaeis foenerandi ad usuram alienigenis; nam ubi dixit Deus, Non foeneraberis fratri tuo ad usuram, per hoc sufficienter significavit accipere aliquid ad usuram, esse simpliciter malum: unde dici posset quod licebat Iudaeis foenerari materialiter tantum ad usuram alienigenis, non autem formaliter; quia quod exigebant supra sortem ab alienigenis, sua esse poterant, aut titulo donationis sibi factae a Deo, qui est supremus rerum administrator et distributor, qua ratione ipsis dederat terram Amorrhaeorum et aliorum: aut titulo iusti belli, ut censet S. Ambrosius lib. De Tobia c. 15. ubi ait:

Ab illo exige usuram, cui merito nocere desideras, cui iure inferuntur arma, cui legitime auferuntur usurae, quem bello vincere non potes. Ab hoc usuram exige, quem non sit crimen occidere: sine ferro dimicat qui usuram flagitat, sine gladio se ulciscitur, qui fuerit usurarius exactor inimici.

Ad factum Oseae pariter reponi posset ipsum iussum fuisse accipere in legitimum matrimonium uxorem quae prius fuisset fornicaria: ita interpretatur S. Augustinus lib. Contra Secundinum, cap. 21. Quid, inquit, inimicum fidei christianae, si meretrix relicta fornicatione in castum coniugium commutetur? Et infra: Itaque cum meretricem Oseae iussit uxorem, ad ritum corrigendam mulieri consultum est, et figurae Sacramentum expressum. Nec reticet quod ibi subiiciatur, Fac tibi filios fornicationis: haec enim verba significant vel quod iubeatur Prophetae ut filios ab illa muliere fornicaria genitos tanquam legitimos adoptet; vel quod ita dicantur filii fornicationis, quia nati sunt ex muliere quae ante fuerat fornicaria; non enim est insolitum in Scriptura res interdum retinere denominationem eorum quae antea erant: Eva enim post formationem suam appellata est ab Adam os. Os nunc ex ossibus meis: quia ante formationem talis fuerat. Vel denique ut significaretur ipsos Iudaeos a vero Dei cultu recessisse, cultum idolis exhibendo, quod in Scriptura genus est fornicationis, iuxta illud: Maledicti qui fornicantur abs te. Quapropter his textibus omissis,

Probatur Conclusio auctoritate S. Bernardi lib. De Proecepto et Dispensatione c. 3. ubi cum distinxisset triplicem necessarium, nempe stabilem, inviolabilem, et incommutabilem, dixissetque necessarium stabile id esse quod a superioribus traditum et sancitum stabiliter perseverat, nec omnino cuiusvis subiectorum ea aliquo modo variare vel mutare conceditur: necessarium incommutabile, id quod divina ita constat et aeterna ratione firmatum, ut nulla ex causa possit, vel ab ipso Deo aliqualiter immutari: necessarium vero inviolabile illud quod non ab homine traditum, sed divinitus promulgatum, nisi a Deo qui tradidit mutari omnino non patitur: subdit:

Ut exempli causa, non occides, non moechaberis, non furtum facies, et reliqua illius tabulae legis scita: quae etsi nullam prorsus humanam dispensationem admittant, ne cuiquam hominum ex his aliquo modo solvere aut licuit, aut licebit: Dominus tamen horum quod voluit et quando voluit solvit: sive cum ab Hebraeis Aegyptios spoliari: sive quando Prophetam cum muliere fornicaria misceri praecipit. Quorum utique alterum quid nisi grave furti facinus? alterum quid nisi flagitii turpitudo reputaretur, si non excusasset utrumque factum auctoritas imperantis?

Censet ergo sanctus Bernardus revera Deum in aliquibus praeceptis Decalogi posse dispensare. — Nec desinet reponere cum Thomistis S. Bernardum intelligendum esse de dispensatione improprie dicta. Haec siquidem responsio in ipsa sancti Bernardi verba aperte militat, ut constat tum exemplis ab eo prolatis; tum ex eo quod in illo libro expresse agat de dispensatione proprie dicta; tum denique quia sanctus Bernardus talem dispensandi auctoritatem Deo concedit qualem negat hominibus: at ipsimet adversarii fatentur, homines dispensare posse dispensatione improprie dicta in praeceptis quae sunt iuris naturae: ergo necessum est fatentur, sanctum Bernardum intelligendum esse de dispensatione proprie dicta quam Deo tribuit.

Probatur insuper Conclusio: Deus potest dispensare in praecepto de non occidendo innocente: sed praeceptum istud est iuris naturalis, et unum ex praeceptis Decalogi: ergo in eis fieri potest dispensatio. Minor patet. Maior probatur: ut Deus revera censeatur proprie dispensare in praecepto non occidendi innocentem, sufficit quod sua auctoritate efficiat, ut illa occisio, qua alias esset illicita, fiat licita: sed id Deus praestare potest, imo de facto praestitit: ergo revera Deus dispensare potest in aliquibus praeceptis Decalogi. Maior constat; nam ideo princeps aliquis consuetur dispensare in lege a se posita, et Pontifex dispensare in comestione carnis die veneris v. g. quia uterque efficit sua auctoritate, ut ille actus per dispensationem sit licitus in omnibus circumstantiis in quibus alias esset illicitus, si nulla ipsius adesset legis dispensatio. Probatur minor: necisio Isaac, quam Deo imperante efficaciter intendebat Abraham, habebat omnes circumstantias ob quas censenda esset prohibita per Decalogi praeceptum non occides, si non adesset divina dispensatio, non minus quam comestio carnis die veneris ab homine sano ac benevalente habet omnes circumstantias ratione quarum esset actus illicitus, et peccaminosus si non adesset summi Pontificis dispensatio respectu istius hominis sani: ergo sicut illa comestio carnis ab illo homine sano revera fit licita ob dispensationem; ita pariter illa occisio Isaac innocentis revera etiam ob divinam dispensationem extitit licita: subindeque illa occisio solum non fuit mala propter dispensationem factam per idipsum divinum mandatum quo Deus illam occisionem praeceperat; et consequenter verum est quod de facto Deus in aliquibus Decalogi praeceptis dispensavit.

Confirmatur: Deus de facto praecepit Abrahamae filium suum interficere in illis circumstantiis, in quibus secluso praecepto peccasset eum occidendo; nec ulla intervenit mutatio moralis ex parte illius faciendae necisionis praeter mutationem quae oriebatur ex illo praecepto, ut praeceptum erat; ergo per veram dispensationem fecit Deus ut illa occisio, quae alias esset illicita, foret licita.

Reponunt adversarii, praeceptum illud divinum datum Abrahamae de occidendo Isaac non potuisse habere dispensationis rationem; quia praeceptum obligat ad aliquid tacendum, dispensatio vero talem obligationem non inducit, sed solum permittit rem licite fieri.

Contra: dispensatio, ut dispensatio est, praecise vim habet auferendi obligationem, et prohibitionem actus in quem cadit dispensatio; sed praeceptum de re aliqua tacenda, quae alias prohibetur, habet eamdem rationem et vim: siquidem eo ipso obligat ad aliquid faciendum, et aufert prohibitionem qua illud cavebatur; licet praeterea habeat rationem obligandi ad actum, in quo fit dispensatio, et cuius prohibitio per illud faciendum praeceptum tollitur. Quod utique patet exemplo; nemo enim est qui non fateatur, quod si summus Pontifex praeciperet alieni comedere carnes die veneris, alias obligato per Ecclesiae praeceptum ad eas non edendas: revera cum eo dispensaret summus Pontifex; atque praeceptum de re facienda, quae alias prohibetur, vim et rationem habet dispensationis. Adde quod qua ratione Deus praecepit Abrahamae occidere filium, potuit etiam non praecipere, sed ipsi concedere licentiam expressam et formatam eum interficiendi; at in eo casu talis interfectio foret licita: ergo proprie Deus potest dispensare in praecepto, non occides.

Reponunt 2. Verum quidem esse quod illa occisio foret licita ratione illius praecepti divini, qua alias non esset licita si tale praeceptum non adesset; verum, inquiunt, id non fieret per veram dispensationem, sed per materiae subtractionem et mutationem; nam non quaecumque occisio vetatur per illud Decalogi praeceptum, Non occides, sed tantum illa quae fit privata auctoritate. Unde de facto Principes saeculares conferunt facultatem interficiendi, nec tamen dispensant in illo praecepto.

Contra: si Principes saeculares, sua sola auctoritate possent efficere ut occisio hominis, quae alias esset iniusta, foret licita, revera censerentur proprie dispensare in illo praecepto, non occides, sicut dispensare possunt in legibus et praeceptis a se positis: ergo cum Deus sola auctoritate sua possit dispensare, absque ulla mutatione materiae, hoc est, remanente semper obligatione illius praecepti, non occides, quae obligatio illam occisionem illicitam efficeret, nisi divinum interveniret vel praeceptum, vel consilium: revera censendus est Deus in illo praecepto dispensare.

Reponent denique alii, illud quidem praeceptum Abrahamae datum esse dispensationem; sed non quae sit relaxatio praecepti: sed tantum quae fit ut illa occisio Isaac non censeretur homicidium.

Verum haec responsio prorsus est futilis: nihil enim aliud est dispensationem aliquam esse relaxationem praecepti, quam eam esse talem ratione cuius praeceptum, quod alias obligaret, nisi ista dispensatio adesset, ea posita non censeatur obligare: sed illa dispensatio, qua Deus fecit ut absque ullo peccato Abraham posset suum filium interficere, erat huiusmodi: ergo pariter erat vere relaxativa praecepti.

Obicies 1. S. Augustinum asserentem Deum non posse dispensare in iure naturae; nam libro De vera religione, cap. 31. ait: Neque Pater de aeterna lege iudicare posset: et libro primo De libero arbitrio, cap. 6. Legi aeternae, inquit, semper est obtemperandum, et illam esse incommutabilem. Et intra: Nonne potest aliquando iniustum esse ut mali miseri, boni autem beati sint, aut ut honestus et gravis populus ipse sibi magistratus creet: dissolutus vero ac nequam ista libentius careat? Viden hanc aeternam et incommutabilem legem esse.

Respondeo, has auctoritates recte posse intelligi de potentia ordinaria, qua nempe Deus iuxta praescriptas a se leges, et regulas cuncta disponit, non autem de extraordinaria qua pro libito praeter ordinationes a se conditas, potest aliquid per se praestare, vel praestandum ab alio praecipere: vel praefatae auctoritates intelligi possunt de strictissima lege naturae, qualiter arbitror primam et secundam auctoritatem esse accipiendas. Tertia autem intelligenda est de lege aeterna et naturali, quantum est ex natura rei, et nisi interveniat actus aliquis divina voluntatis rem aliter disponentis: certum est enim quod esset iniustum, ut populus honestus sibi crearet magistratus, si nempe Deus id vetaret, sicut revera vetare potest. Similiter etiam posset esse iustum, ut populus dissolutus, et nequam non careret tali auctoritate cum facultate sibi creandi magistratus, si Deus ita imperaret.

Obicies 2. Si Deus dispensare posset in praeceptis secundae tabulae, praesertim in eo non occides, sequeretur quod dari posset bellum utrinque iustum sine ignorantia: nam ille cum quo dispensaret Deus in praecepto occisionis, posset licite aggredi aliquem; is autem quem invaderet, posset etiam licite se defendere, et invasorem impugnare et occidere; sed est contra communem Theologorum sententiam quod bellum possit esse utrinque iustum sine ignorantia: ergo nostra assertio in communem Theologorum sententiam pugnat.

Respondeo 1. hanc obiectionem tam in Adversarios quam in nos ipsos militare: siquidem non negant Adversarii quod Deus non possit dare licentiam in aliquibus casibus, in quibus non liceret interficere nisi Deus ita concederet aut praeciperet; id siquidem constat manifeste ex occisione Isaac Abrahamo demandata, sive interim Deus id faciat dispensando, ut asserimus, sive mutando materiam illam, eamque extrahendo ab obligatione iuris naturalis, ut volunt Adversarii: sed in illo casu tam liceret ei qui esset interficiendus, se defendere et adversus impugnantem repugnare, si Deus daret licentiam occidendi, sive mutando materiam illius obligationis, sive dispensando in eo praecepto non occides: atque haec difficultas tam ab Adversariis quam a nobis est solvenda.

Respondeo 2. negando maiorem: non enim sequeretur bellum in illo casu utrinque iustum: nam ille cui Deus praeciperet interfectionem, non deberet eo ipso in omni casu velle interficere; sed teneretur abstinere ab interfectione in illis casibus, in quibus periculum esset ne ipse interficeretur, aut alios interficeret quos occidendi non haberet facultatem. Nam licet Deus dispensaret in praecepto legis naturalis quoad interfectionem Petri v. g. non tamen eo ipso censendus esset dispensare in praecepto naturali quoad interfectionem aliorum, aut quoad periculum manifestum propriae occisionis: subindeque teneretur abstinere se ab interfectione facienda in eis casibus in quibus probabiliter periculum esset, ne aut interficeret quos occidere non licet, aut ipse interficeretur: unde si in iis casibus ab interfectione non desisteret, bellum ex parte eius foret iniustum, iustum vero ex parte illorum quos aggrederetur.

Respondeo 3. negando minorem: non enim absurdum est bellum utrinque esse iustum; nam certum est quod dum Christiani Reges inter se decertant, plurimi ex militibus utriusque partis existimant se vocatos a suis Principibus ad bellum legitimum, atque tenentur ad interficiendos adversarios milites. Imo probabile censent aliqui, inquit Poncius, Comment. in dist. 37. n. 143. etiam ita praefatos milites ad occisionem teneri in eo casu quo per scientiam particularem quidam ex eis cognoscerent suum Regem non iuste adversus alium Regem pugnare, dummodo publice non fiat compertum, nec ipsi possint id suadere rationibus opportunis absque vitae suae dispendio se ab interficiendis adversariis desistere: certum, inquam, est aut saltem probabile, quod in tali casu bellum inter milites esset utrinque iustum, etiam absque ulla ignorantia ex parte ipsorum. — Adde ex Cavello in Scholio ad nu. 5. praefatae quaestionis 37. quod in pluribus casibus videtur multis Doctoribus bellum posse esse utrinque iustum; nam qui putat bona fide se pugnare, potest aggredi alterum quem novit innocentem, ut docet Soto 5. De Iust. quaest. 1. art. 1. Item reus condemnatus contra scientiam privatam Iudicis, potest resistere secluso scandalo, ut cum pluribus aliis affirmat Corrarubias 1. var. cap. n. 13. Item si duo in naufragio simul tentarent invadere scapham unius dumtaxat capacem, possent invicem iusto utrinque pugnare pro ea sibi servanda, quo vitam quisque tueri posset, ut docet Maior in 1. dist. 15. quaest. 22. etc. Potest ergo bellum aliquando esse utrinque iustum.

Obicies 3. Praecepta legis naturae sunt affirmativa vel negativa: affirmativa praecipiunt id quod secundum se iustum est ac rectum; negativa autem prohibent id quod secundum se est iniquum et iniustum: sed si dispensabilia essent praecepta affirmativa, liceret non facere id quod secundum se licet facere; similiter si praecepta negativa essent quoque dispensabilia, liceret facere id quod secundum se iniquum est atque iniustum: at absurdum consequens: ergo et antecedens.

Distinguo maiorem: affirmativa praecipiunt id quod iustum est secundum se et independenter ab ullo prorsus legis praecepto, nego: dependenter ab aliquo praecepto, censetur esse iustum, et quod prohibetur censetur esse iniustum, concedo. Licet enim aliqua videantur esse iusta vel iniusta, quatenus conveniunt vel disconveniunt legi naturali, necnon et rectae rationis dictameni; attamen cum lex naturalis nihil sit aliud quam ipsa ordinatio Dei prescribentis ea quae pro libito iudicat esse convenientia vel disconvenientia creatura rationali, consequens est quod ratio illius convenientiae vel disconvenientiae maxime petatur ab ipsa Dei ordinatione.

Similiter distinguo minorem: liceret non facere id quod secundum se iustum est, remanente sub ratione iusti, nego: non remanente sub eadem ratione, concedo: certum est autem quod res quae iusta erat, et idcirco necessario executioni demandanda ratione praecepti divini, talis esse desinit, accedente divina dispensatione, qua posita, id quod iustum erat, et necessarium facere, incipit esse licitum omittere.

Dices 1. Omnia praecepta legis naturalis habent fundamentum in natura, et eatenus sunt praecepta legis naturalis, quatenus coniunguntur cum natura: atqui natura nequidem per divinam potentiam variari potest: nam licet data quacumque creatura possit Deus producere perfectiorem in infinitum, non potest tamen facere hominem aliter quam sit: ergo pariter nequit in lege naturae dispensare.

Distinguo maiorem: illa praecepta fundantur in natura, idest, habent coniunctionem cum natura ex ordinatione Dei auctoris naturae, ita rem statuentis, concedo: idest, profluunt ab ipsa natura per modum proprietatis inseparabilis, quasi illa invariata, haec variari nequeant, nego: nam, ut diximus, cum ista ratio iuris naturalis pendeat ab ipsa ordinatione Dei ut auctoris naturae, cumque illa divina ordinatio sit libera, etiam Deus liberrime potest praecipere vel prohibere quae iudicaverit convenientia vel disconvenientia, ipsa natura secundum suam essentiam invariata permanente.

Dices denique: Dispensatio est imperfecta et inchoata legis abrogatio; sicut enim per abrogationem fit, ut manentibus omnibus aliis circumstantiis omnino eisdem, lex non obliget, quae alioqui cum istis circumstantiis obligaret, ita dispensatio facit ut eam non obliget quam alias obligaret: atque hinc abrogatio dicitur mors legis; dispensatio autem vulnus legis: ergo in ea tantum lege dispensari potest qua potest abrogari; sicut ille qui immortalis est, invulnerabilis quoque est; at ex dictis supra, lex naturae non potest abrogari, subindeque nec in ea dispensari etiam per Deum.

Distinguo minorem: lex naturae non potest abrogari quantum ad omnia praecepta quae continet, maxime vero quantum ad ea quae sunt de iure strictissimo naturae, qualia sunt duo praecepta priora prima tabulae, concedo: quantum ad alia praecepta, qualia sunt caetera primae vel secundae tabulae (si mendacium excipias) nego: quemadmodum enim contendimus divina auctoritate in eis posse dispensari quantum ad aliquas personas, ita et dispensari posset quantum ad omnes; siquidem divina auctoritas, et potestas non magis limitatur, et aretatur respectu plurium quam respectu unius: illa autem dispensatio generalis esset revera legis abrogatio; subindeque lex naturalis quantum ad ea praecepta divinitus posset abrogari.

Conclusio secunda. — De praecepta primae tabulae negative sumpta, quatenus videlicet prohibent irreverentiam exhibendam Deo, aut per cultum eius inanem, aut per divini eius nominis assumptionem in vanum, sunt strictissime de iure legis naturalis: subindeque sunt etiam divinitus indispensabilia. Haec est Doct. in 3. dist. 37. n. 6. ubi ait de praeceptis primae tabulae, quia illa immediate Deum respiciunt pro obiecto, duo quidem prima, si intelligantur tantum esse negativa:

Primum, Non habebis deos alienos: Secundum, Non assumes nomen Dei tui in vanum, idest, non facies Deo tuo irreverentiam; ista sunt stricte de lege natura, quia sequitur necessario, si est Deus, est amandus ut Deus: et quod nihil est aliud colendum tamquam Deus, nec Deo facienda est irreverentia: et per consequens in istis non poterit Deus dispensare, ut aliquis possit licite facere oppositum talis prohibiti.

Haec Doct. cui subscribunt omnes Thomistae contendentes omnia praecepta Decalogi esse indispensabilia, proinde censent ea quae sunt primae tabulae, maxime esse indispensabilia.

Probatur haec Conclusio: Ex terminis notum est Deo non posse aliquam irrogari iniuriam, aut irreverentiam absque culpa mortali: at summa Deo fieret iniuria et irreverentia si ipse odio haberetur, aut debitus ipsi cultus alteri impenderetur: ergo haec licite fieri non possunt. Probatur maior: notum est ex terminis nullum malum morale esse faciendum, nec posse licite fieri id quod cognoscitur esse contra bonum honestum, et morale: inde namque sequeretur contradictio, nempe quod posset licite fieri, et quod ita fieri non posset: sed nullum malum morale potest esse maius quam inferre irreverentiam Deo summo bono: ergo non potest ulla ratione licite irrogari aliqua irreverentia. — Deinde, si Deus dispensare posset, et efficere ut irreverentia sibi licite fieret, maxime per actum suae divinae voluntatis, quo videlicet irrogatio irreverentiae, qua alias esset illicita, fieret licita: sed id efficere nequit mediante illo voluntatis actu: ergo nec in illo dispensare. Maior, et consequentia patent. Minor probatur: non est magis notum ex terminis, aut ex aliquo principio quod quae Deus iubet sint licita, et quae prohibet sint illicita, quam sit notum quod in illo casu Deo sit irroganda irreverentia: ergo sicut nullo suo voluntatis actu potest Deus efficere, ut quod iuberet fieri, non fieret licite; aut quod prohiberet fieri, licite fieri posset, pro eodem instanti quo iuberet aut prohiberet; ita efficere nequit ullo suae voluntatis actu ut irreverentia sibi licite exhibeatur. — Denique, eo ipso quo aliquid fieret iubente Deo, non fieret ipsi irreverentia; siquidem non irrogatur irreverentia Principi, dum eius praeceptis et mandatis fit satis: ergo impossibile est ut Deus possit concedere facultatem irrogandi sibi irreverentiam.

Dices: Ex praecedenti Conclusione liquet, dispensari posse divinitus in praeceptis negativis secundae tabulae quae spectant ad proximi dilectionem: ergo pari ratione dispensari poterit in praeceptis primae tabulae quae Dei dilectionem et cultum concernunt. Patet antecedens ex dictis. Consequentia probatur: omnia praecepta secundae tabulae fundantur in dilectione proximi, et ad ipsam tamquam ad caput unice revocantur: sed proximi dilectio necessario sequitur ex praecepto diligendi Deum: igitur si haec Dei dilectio dispensationem non admittat, nec illa; nam inquit Apost. ad Rom. 13. Non adulterabis, non occides, et si quod est aliud mandatum, in hoc verbo impletur. Quod utique probatur auctoritate Christi Salvatoris maxime, ait: In his tota lex pendet, et Prophetae: igitur in isto praecepto: Diliges proximum tuum, includuntur necessario omnia praecepta secundae tabulae. Probatur minor, quod dilectio proximi sequatur necessario ex praecepto diligendi Deum: dilectio Dei, quae est de iure naturae, est dilectio perfecta, et non deordinata: sed dilectio ordinata non tendit in Deum sibi soli appropriandum, quasi diligens Deum nollet ab aliis diligi; quia amor boni communis ut appropriati soli diligententi est inordinatus; amor etiam alicuius nolentis dilectum ab aliis similiter diligi est imperfectus: ergo cum praeceptum de diligendo Deo tendat in amorem perfectum, et ordinatum, etiam intendit ut dilectio proximi necessario sequatur ex praecepto dilectionis Dei.

Respondet Doctor tribus modis: Primo quidem negari posse maiorem: non enim est certum quod diligere Deum sit strictissime de iure naturae, in quantum praeceptum illud est affirmativum, sed tantum in quantum est negativum, scilicet quatenus prohibet odium Dei: hinc cum praemisisset rationem pro tuenda parte affirmante, nempe quod praeceptum de diligendo Deo aliquando obliget de iure naturae, alias sequeretur hominem per totam vitam non teneri ad aliquem actum amoris Dei eliciendum, quod repugnare videtur rectae rationis dictamini: postmodum partem negantem sic probat ibidem n. 7. Non est certum esse praeceptum iuris naturae stricti quod aliquis homo Deum amet hodie positive: ergo neque cras, neque ullo alio tempore, quia non est potior ratio cur aliquis aliquo tempore determinato obligaretur ad Deum positive amandum quam hodie. Et ideo, inquit, stricte loquendo non videtur quomodo possit concludi quando aliquis teneatur tunc aut nunc exhibere cultum Deo; et pari ratione nec aliquando indistincte, quia ad nullum actum tenetur aliquis pro aliquo tempore indeterminato ad quem non tenetur pro aliquo tempore signato, aliquibus opportunitatibus concurrentibus. Hoc est, non potest aliquis teneri ad aliquem actum pro tempore determinato eliciendum, quin teneatur pro aliquo tempore determinato, quod posset determinari per occurrentes opportunitates, et particulares circumstantias aliquando concurrentes. Quocirca ratione utrinque librata, indiscussum relinquit Doctor an amare, et colere Deum positive, sit praeceptum strictissimi iuris naturae.

Respondet 2. negando minorem, nempe quod dilectio proximi sequatur necessario ex amore Dei. Ad cuius minoris rationem dicit, quod etsi perfectus Dei amor, qui praeciperetur per ius naturae strictum, non sit amor quo vellet quis appropriare sibi Deum, quasi nollet ipsum ab aliis positive diligi; tamen non posset esse amor quo necessario velit positive Deum ab aliis positive diligi, sed sufficit quod sit amor ipsius Dei secundum se, abstrahendo ab eo quod quis velit, aut nolit Deum ab aliis diligi. Ratio autem cur Deum amans perfecte, posset non teneri ut vellet positive ipsum ab aliis diligi, vel possideri, est quia fortasse non placeret ipsi Deo se communicare aliis hominibus sicut se communicat homini diligenti; aut quia non esset notum diligenti quod Deo placeret aliis se communicare sicut et sibi. Sicut enim licet Deus de facto velit communicare illis, quos praedestinat, et ut sic ab eis amore perfectissimo diligi, tamen non vult sese communicare iis, quos non praedestinat, aut ab iis taliter diligi: ita mirum non est, quod qui Deum diligit, posset non velle positive ipsum ab aliis diligi, quia non constaret naturali cognitione talem amorem ab aliis hominibus elicitum Deo fore acceptum: atque adeo praeoptato quo quis diligit Deum, non potest ipsum obligare naturaliter, ut velit ipsum ab aliis diligi.

Respondet 3. Quod etsi Deus esset diligendus ex strictissimo et indispensabili legis naturae praecepto, et quamvis virtute eiusdem vel alterius praecepti similis diligendus esset proximus ea dilectione qua teneremur velle ipsum efficaciter diligere Deum, et pervenire ad beatitudinem; tamen exinde non sequeretur praecepta secunda tabulae esse naturali iure observanda, quia eatenus ex praecepto de habenda huiusmodi dilectione proximi sequeretur necessario observanda praecepta secundae tabulae, quatenus sine tali observatione non posset proximus tali dilectione diligi: sed ita non est; nulla enim repugnantia est quod quis vellet Deum diligere proximum, et ipsum pervenire ad ultimam beatitudinem, et simul vellet eum interficere, et bonis suis eum expoliare. Imo posset iudicare, licet erronee, quod illa interfectio, et illa bonorum expoliatio conduceret ipsum ad beatitudinem assequendam; nempe si iudicaret se esse in statu gratiae, in quo si moreretur, haud dubie salvus esset: similiter iudicare posset quod possessio bonorum temporalium foret proximo nociva ad beatitudinem obtinendam; adeoque quod expoliatio bonorum illorum conduceret proximum ad beatitudinem assequendam, et consequenter licet quis ex praecepto de diligendo Deo, positive teneretur velle etiam Deum a proximo suo diligi, non tamen inde sequeretur quod pari ratione teneretur ad observanda praecepta secundae tabulae.

Ad auctoritates autem quibus suadebatur proximi dilectionem necessario sequi ex dilectione Dei, quae est praeceptum legis naturae, respondet Doctor n. 12. primo quod illa, ad quae sese extendit dilectio proximi, sequuntur quidem ex principiis legis naturae, non tamen sunt revera de stricta lege naturae, sed solum reductive; ideoque per se non sunt indispensabilia: quamvis enim praecepta secundae tabulae sequantur ex dilectione Dei naturaliter, non tamen inde inferre licet quod illa sint indispensabilia, sed tantum concluditur, quod qui Deum diligit, etiam tenetur et proximum diligere, et ipsi non dare occasionem offendendi Deum; nec ullam ei inferre iniuriam eius bona auferendo: quamvis haec non ita necessario sequantur, quin pro libito possit Deus hic et nunc dispensare cum aliquo in illa prohibitione de auferendis proximi bonis, et inferendis ipsi iniuriis.

Dices 2. Quae fiunt contra praecepta secundae tabulae, directe militant in ipsam naturae legem, subindeque per se et ex se mala sunt et illicita, etiam independenter a lege positiva: sed in iis, quae per se mala sunt, Deus dispensare nequit; alioquin efficeret, ut malum licite fieri posset, quod implicat: malum enim ut malum, est illicitum: ergo in iis, quae per praecepta secundae tabulae prohibentur, Deus dispensare nequit.

Distinguo maiorem: militant in ipsam naturae legem directe, et per se, nego: ex consequenti et illative, concedo: hoc est, non sunt de lege natura strictissima ac indispensabili; quippe cum nec sint principia, nec conclusiones talis legis; sed tantum consequenter ex talis legis conclusionibus inferuntur, subindeque censere non debent indispensabilia. Vel aliter dico, praecepta secundae tabulae esse quidem prohibita, aut praecepta a voluntate Dei, ut Auctoris naturae, non tamen praecepta, aut prohibita sub poena inferni, aut privationis vitae aeternae. Aliquid enim potest esse prohibitum aut praeceptum dupliciter: uno modo sub aliqua poena in genere et indeterminate, aut sub poena determinata ordinis quasi naturalis, scilicet mortis temporalis, aut incarcerationis, vel iacturae honorum. Alio modo posset aliquid esse praeceptum vel prohibitum sub poena inferni et privationis beatitudinis, ita ut qui transgrederetur praeceptum, merito iudicaretur dignus esse inferno aut beatitudinis privatione. Non est autem necesse quod quidquid praecipitur aut prohibetur in Decalogo, maxime in secunda tabula, sit prohibitum aut praeceptum praecepto iuris naturalis obligante ad poenam aeternam inferni independenter ab aliqua positiva ordinatione Dei. Neque enim evidens est ex terminis, quod tanta sit malitia in adulterio, aut homicidio, aut furto v. g. ut propter illa commissa deberet quis puniri poena tam dira et saeva, quam est illa poena aeterni sensus quam de facto incurrunt omnes adulteri, homicidae, et fures ex hac vita absque salutari poenitentia migrantes: neque possunt assignari ulla principia, ex quibus id naturaliter colligi possit, praesertim cum ex natura rei non appareat qualiter per illa delicta inferatur iniuria Deo, aut aliquid committatur, quod per se incompatibilitatem habeat cum ultimo fine.

Dices 3. S. Paulus ad Romanos 2. affirmat quod qui sine lege peccaverunt sine lege peribunt. Quibus significare videtur quod quamvis non esset lex aliqua positiva de praeceptis Decalogi, qualis de facto data est Iudaeis per Mosen, et nobis per Christum, adhuc qui transgrederetur illa praecepta iuris naturae perire posset, et puniri aeterna morte, ac amissione beatitudinis aeternae. Quod utique confirmatur ex eodem Apostolo 1. Cor. 6. An nescitis quia iniqui regnum Dei non possidebunt? Nolite errare, neque fornicarii, neque adulteri, etc. regnum Dei possidebunt. Igitur ex Apostolo, quamvis non esset lex positiva, nihilominus qui talia crimina patrarent, rei forent damnationis aeternae, subindeque lex naturalis obligat etiam ad poenas inferni.

Respondeo negando consequentiam: nam Apostolus non loquitur absolute, et in casu in quo non esset lex positiva: sed de facto et prout nunc res se habet, scilicet quatenus fornicatio, adulterium, et alia eiusmodi prohibentur per legem positivam sub poena damnationis aeternae. Ad priorem textum dico, Apostolum intelligi posse non de quibuscumque peccatis, quae fiunt contra praecepta naturae, sed tantum de illis, quae fiunt contra praecepta strictissimi iuris naturae, qualia sunt duo priora praecepta Decalogi, quibus prohibetur idolorum servitus, et irreverentia Deo exhibenda.

Conclusio tertia. — Nulla potestas humana, tam ecclesiastica quam civilis, dispensare potest in iis quae sunt de iure naturae.

Probatur 1. auctoritate S. Bernardi in priori Conclusione laudata, ubi cum consensisset Deum posse dispensare in praeceptis secundae tabulae, ait: Quae etsi nullam prorsus dispensationem admittant, nec cuiquam hominum ex his aliquo modo solvere, aut licuit, aut licebit.

Probatur 2. ratione: Non potest inferior superiorem absolvere, ut constat dist. 21. cap. Interior: neque ligatum a superiore solvere potest inferior, ut habetur c. Cum de Clerico aegrotante: atqui si auctoritate humana dispensari posset in lege naturali, solveret auctoritas creata et inferior obligationem, quam ex Dei ordinatione homines contraxerunt: ergo etc. Deinde, ipsimet Principes et Ecclesiae Praelati tenentur praeceptis iuris naturae: ergo non possunt in eis dispensare. Consequentia patet: qui enim subduntur praeceptis, et tenentur ea servanda, non possunt ab eorum praeceptorum obligatione dispensare. Antecedens etiam constat, siquidem praecepta legis naturae ad omnes omnino homines rationis compotes spectant: ergo maxime ad eos, qui praecipue ratione et prudentia pollere debent ut alios debite dirigant et ordinent. Denique, si Pontifices et Principes possent dispensare in aliquibus praeceptis quae vel sunt de iure naturae, vel ad illud spectant, maxime possent dispensare in praeceptis secundae tabulae: sed id praestare non possunt, alias possent dare potestatem fornicandi, interficiendi innocentem, et accipiendi aliena bona: hoc autem, ut constat, falsum est: igitur etiam falsum id unde sequitur.

Dices: Summus Pontifex dispensat interdum de residentia Pastorum: at Pastorum residentia est de lege naturali, ex Concilio Tridentino sess. 23. c. 1. De reformatione: ergo in eo dispensari potest. Item, de iure naturae est, ut qui vovit, reddat Domino quod vovit: sed summus Pontifex dispensat in votis: ergo etc.

Respondeo primo, negando minorem: Conc. enim Trid. non affirmat residentiam Pastorum esse de iure naturali, sed tantum significat eam esse de iure divino. Ait enim:

Cum praecepto divino mandatum sit omnibus, quibus animarum cura commissa est, oves suas cognoscere, pro his sacrificium offerre, verbique divini praedicatione, sacramentorum administratione, ac bonorum omnium operum exemplo pascere, pauperum, aliarumque miserabilium personarum curam paternam gerere, et in caetera munera pastoralia incumbere, quae omnia nequaquam ab iis praestari et impleri possunt, qui gregi suo neque vigilant, neque assistunt; sed mercenariorum more deserunt: sacrosancta Synodus eos admonet et hortatur, ut divinorum praeceptorum memores, tactique totius gregis, in iudicio, ac veritate pascant ac regant.

Quibus verbis solum significatur residentiam Pastorum censeri posse non quidem de iure naturali, sed de iure divino positivo: nam ex illis non potest haberi quod residentia sit de alio iure, quam ex quo pastores obligantur ad praestanda munia, quae absentes exequi non possent: at Concilium significat quod ad ea praestanda teneantur, non ex iure naturae, sed ex praecepto divino, subindeque residentia pastorum posset non censeri esse de iure naturae.

Respondeo 2. distinguendo maiorem: summus Pontifex dispensat de residentia pastorum dispensatione proprie dicta, quae fiat proprio iure et propria auctoritate, quae solvat residendi obligationem, absque externa gravi causa concurrente, nego; dispensatione improprie dicta quae sit tantum declaratio pastores in eo casu non teneri ad residendum, propter graves alio vocantes, concedo. Igitur summus Pontifex proprie non dispensat de residentia pastorum dum eis licentiam concedit alio migrandi; sed tantum declarat in aliquo particulari casu pastores non teneri ad residentiam: enimvero solum Pastores residere debent cum plebe sibi commissa, quando publicae boni necessitas vel utilitas eos alio non vocat, quod utique prudenter declaratum est, et statutum in Concilio Tridentino loco laudato, ubi cum declarasset omnes Pastores, Etiamsi sanctae Romanae Ecclesiae Cardinales sint, obligari ad personalem in sua Ecclesia vel Dioecesi residentiam, ubi iniuncto sibi officio defungi teneantur, neque abesse posse nisi certis de causis: subdit:

Nam cum Christiana charitas, urgens necessitas, debita obedientia ac fides Ecclesiae, et reipublicae utilitas aliquos nonnumquam abesse postulent et exigant, decernit Sacrosancta Synodus has legitimae absentias causas a beatissimo Romano Pontifice, aut a Metropolitano, vel eo absente suffraganeo Episcopo Antiquiori residente, qui eiusdem Metropolitani absentiam probare debebit, in scriptis esse approbandas.

Non potest ergo summus Pontifex de facto dispensare cum Episcopis, ut non resideant pro eo tempore quo est obligatio iuris aut naturalis aut divini ad residendum, nisi ob gravissimam causam, talemque ob quam merito existimare possit, nec Deum nec naturam ea causa posita ad residentiam obligare. Quando autem ob leves causas Pastores a residentia dispensat summus Pontifex, si tamen id faciat aliquando, id solum praestat cum Pastoris praesentia non ita videtur gregi necessaria, aut utilis, quin prudenter existimari possit in eo casu, nec Deum, nec naturam talem residentiam praecipere. Ad secundum dico eodem modo, quo ad primum; etenim summus Pontifex proprie non dispensat in ullo voto aut iuramento, nec etiam in matrimonio rato; sed tantum declarat propter graves concurrentes causas, eos qui votum emiserunt, non teneri ad id implendum in tali casu particulari ex lege naturae; nam est quidem de iure naturae, ut qui vovet, remanentibus omnino iisdem circumstantiis, reddat Domino quod vovit; non est autem de iure naturae ut votum persolvatur in aliquibus circumstantiis et casibus concurrentibus, nempe si materia voti reddatur moraliter impossibilis: v. g. si quis vovisset dare centum aureos Ecclesiae infra annum, post mensem autem omnibus bonis spoliaretur, et in extremam necessitatem redigeretur, tunc ad solvendum votum non teneretur lege naturae, quia voti materia est ipsi moraliter impossibilis; vel si observatio voti minoris sit perfectionis, et meriti apud Deum: ut si v. g. quis vovisset dare Ecclesiae cereum, haud dubie voto satisfaceret si loco cerei daret aureum calicem, quia lex naturae numquam obligat necessario ad omittendum maius bonum pro solvendo minori bono. Idem dicendum quando occurrit periculum iacturae maioris boni, puta si quis vovit castitatem voto simplici, et postmodum gravissimis vexatus concupiscentiae stimulis versaretur in periculo non solum votum infringendi, sed etiam peccandi peccato fornicationis, aut adulterii, aut aliquo alio deteriori, a quo periculo liberaretur, si a voto solutus licite ducere posset uxorem: hoc, inquam, in casu legitime declarat summus Pontifex ipsum non teneri lege naturae ad permanendum in voto: tum quia ipse vovens moraliter censendus est non habuisse voluntatem extendendi votum suum ad istum casum moraliter impossibilem: tum quia lex naturalis non censetur obligare ad aliquid praestandum, unde tam grave damnum sequitur, quanta est incontinentia tota: tum denique quia ipsa ratio naturalis dictitat quod quando occurrit iactura necessario facienda duorum bonorum diversa rationis et aestimationis, potius esse faciendam iacturam minoris, quam maioris boni: praestat enim pati abscissionem brachii, aut alterius partis corporis, quam mortem ipsam, quia corporis integratio minus est bonum, quam exterminatio vitae. Unde cum status virginalis pudicitiae, quantumlibet excellens, minus sit bonum, quam status gratiae sanctificantis, cuius iacturam facere periclitatur is, qui vovit: in eo casu declarat summus Pontifex illum a voto absolvi, subindeque summus Pontifex non dispensat, nec dispensare potest in ullo voto perfecta dispensatione, sicut dispensare potest in legibus ecclesiasticis a se conditis pleno iure, et absque ulla causa.

Dices: Illa causa quam exigeret summus Pontifex ut dispensaret legitime, vel solvit obligationem iuris naturalis, vel non: si non solvat: ergo censetur revera summus Pontifex pleno iure dispensare: si solvat, ergo frustra recurritur ad summum Pontificem pro obtinenda dispensatione illius obligationis, quae iam nulla est.

Respondeo, equidem causam illam gravem occurrentem revera solvere obligationem legis naturae, nec minus propterea recurrendum esse ad summum Pontificem, sed ut solutam declaret, tamquam Ecclesiae supremum caput. Quemadmodum enim licet aliquis revera certus esset quod res, quam proximus detinet, ad se pertineat, non posset tamen licite aliquando ipsam sibi vindicare propria auctoritate, sed ad id esset expectanda et postulanda sententia iudicis: ita pariter licet aliquis esset certus se habere sufficientem causam cur censeatur solutus ab obligatione voti persolvendi, non tamen deberet votum infringere donec exposita causa coram summo Pontifice, eius declarationem haberet, qua nempe, et sibi et Ecclesiae constaret ipsum amplius non teneri ad voti solutionem.

Instabis: Non solum summus Pontifex declarat nullam amplius urgere voti obligationem, sed etiam revera voventem ab ea solvit: ergo proprie dispensat. Patet antecedens, quia aeque utitur verbo dispensandi dum solvit ab obligatione voti, ac quando dispensat de lege a se posita: sed dum hoc verbo utitur in solvenda lege a se posita, revera proprie, et pleno iure dispensat: ergo pari ratione dispensat dum solvit a voto.

Nego antecedens, et ad eius probationem dico, quod etsi summus Pontifex in illis declarationibus utatur verbo dispensandi, non inde sequitur quod revera in illis dispenset: verbum enim dispenso est aequivocum, et significat aliquando quemcumque actum superioris, quo aliquid fit, aut cognoscitur esse licitum, quod alias illicitum esset, aut licitum esse non cognosceretur, sive interim ille actus sit propria dispensatio, sive sola declaratio. Nec refert quod simpliciter utatur isto verbo in solvenda obligatione votorum ac in solvendis legibus a se positis: nam diversitas significationis in eo casu non est petenda ex verbis, sed ex natura rei subiecta. Hinc quia materia iuris Pontificii subiecta est absolute summo Pontifici, ita ut absque ulla causa antecedente suam volitionem possit concedere licentiam alicui id, quod praecipitur, non exequi, ideo dum hanc licentiam concedit, proprie censetur dispensare: quia vero materia iuris naturalis absolute non subiicitur ulli auctoritati humanae; ideo non potest in ea dispensare summus Pontifex pleno iure, et nisi concurrat aliqua gravis causa. Unde tunc verbum dispenso ab eo usurpatum non habet veram, et propriam significationem: utitur nihilominus recte ipso modo loquendi: tum quia perinde est quantum ad praxim et usum communem fidelium: tum quia non parum conducit ad timorata conscientia simplicium scrupulos removendos.

Urgebis: Summus Pontifex facultatem habet solvendi quodcumque vinculum in terris, ut constat ex illis verbis Matth. 18. Quodcumque solveris super terram erit solutum et in coelis: ergo potest quodlibet vinculum voti, iuramenti, et matrimonii rati pleno iure solvere.

Distinguo antecedens: habet hanc supremam auctoritatem respectu materiae determinatae, et sibi subiectae, concedo: respectu cuiuslibet materiae, nego. Alias enim summus Pontifex dispensare posset in obligatione veritatis dicendae, eliciendi amoris divini, servandae vitae innocentis: sicque efficere ut mendacium, odium Dei, et periurium forent licita. Unde licet summus Pontifex in Ecclesia supremam habeat potestatem, tamen non censetur posse solvere quamlibet hominis dispensationem; alias cum etiam Imperator habeat supremam potestatem in rebus temporalibus, posset etiam solvere naturalem obligationem subditorum in promissis, pactis etc. quod tamen damnatur in Clementina Pastoralis de re iud. in fine, ubi habet quod Imperatori non liceat tollere, quae iuris naturalis sunt.

Quaere: an lex naturalis admittere possit explicationem et declarationem?

Affirmo: cum enim omnia quae sunt iuris naturalis non sint aeque nota, et ad intelligendum facilia, cumque graves aliquando occurrere possint circumstantiae, in quibus duo pugnantia naturae praecepta servanda concurrere videntur, necessario opus est declaratione et explicatione, qua constat quidnam in illis circumstantiis sit faciendum. Sic v. g. licet lex naturalis praecipiat alienum esse restituendum, cum tamen praecipiat esse servandam vitam, et famam, inde fit quod non sit restituendus gladius furioso dum periculum adest ne vel ipsum, vel restituentem, aut alios occidat. Haec tamen declaratio proprie non est dicenda Epikeia: cum enim haec dicatur ab Arist. 5. Ethicorum, cap. 10. Emendatio legis, ex ea parte qua deficit propter universale: haec cadere nequit in legem naturae, quia haec non prohibet, nec praecipit universaliter et absolute, sed tantum in iis casibus, in quibus actus praeceptus est necessarius ex natura rei, et actus prohibitus est malus, et necessario fugiendus.