Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Rationem divinam, in qua maxime aeterna lex statuitur, tribus modis posse considerari: Primo quidem, quatenus est cognitio omnium effectuum, tam actualium, quam possibilium: Deus enim novit, et vocat ea quae non sunt tamquam ea quae sunt, inquit Apost. ad Rom. 4. Secundo, prout est operativa creaturarum, aperiendo scilicet divinae voluntati, eique demonstrando creaturas possibiles, quibus existentiam per divinum suum decretum concedere potest: quocirca apud Psalm. dicitur fecisse coelos in intellectu. Tertio denique, divina cognitio spectari potest, quatenus est directiva, et gubernativa omnium creaturarum in suos fines. In hac autem postrema divinae cognitionis acceptione maxime videtur esse constituenda aeterna Dei lex.

Notandum 2. Quod etsi divina lex aeterna cum divina providentia in eo conveniat, quod utraque videatur directio, et ordinatio rerum quarumlibet in fines sibi convenientes, tamen lex aeterna a Providentia divina distinguenda videtur in multis. Primo quidem, in eo quod illa contineat regulas maxime generales, quibus res creata suos in fines ordinantur: unde per se primo respicit bonum Universi: Providentia autem divina complectitur solum privatas et speciales regulas quibus unaquaeque res suum in finem dirigitur, et bonum singulare cuiusque rei respicit. Secundo, lex aeterna importat vim obligandi; Providentia vero nullam obligationem infert. Tertio, Providentia comparatur ad legem aeternam, ut conclusio particularis ad principium universale; sicut enim lex positiva tradit in generali regulas; v. g. Deum esse colendum, iuxta quas prudentia colligit hic et nunc esse operandum: ita lex aeterna in Deo tradit regulas generales, quibus Deus intendit universum dirigi; puta lapidem moveri deorsum, ignem vero sursum: bonum esse sectandum, malum fugiendum: Providentia vero de motibus creaturarum disponit in particulari iuxta speciale cuiusque bonum: et ideo Providentia ad legem aeternam tamquam ad principium reducitur.

Notandum 3. Legem aeternam a caeteris legibus in eo distingui, quod lex aeterna non sit lex data, sed ferens, non impressa, sed exprimens: non participatio legis alicuius, sed origo et fons omnium aliarum: ab ea namque leges omnes temporales derivantur, quae ideirco dicuntur leges impressae et participatae. Insuper lex aeterna est incommutabilis: caeterae vero leges mutabiles sunt: unde S. August. lib. De Vera Religione, c. 17. ait:

Ut ars medicinae cum eadem maneat, neque ullo pacto ipsa mutetur, mutat tamen praecepta languentibus, quia mutabilis est nostra valetudo: ita divina Providentia (quam pro aeterna lege hic usurpat) cum sit omnino incommutabilis, inmutabili tamen creaturae varie subvenit, et pro diversitate morborum, alia alii iubet aut vetat utilia: unde non incipit ut ab ipsa morte ad naturam suam, ea qua deficient, idest ad nihilum tendunt, reducat, et firmet.

Hinc idem S. August. lib. 1. De Libero Arbitrio, cum interrogasset: Cur ergo haec sit una lex, ex qua aliae omnes temporales ad homines regendos variantur, non ideo ipsa variari nullo potest modo? Respondet Evodius:

Intelligo non posse omnino; neque enim ulla vis, ullus casus, ulla rerum labes umquam effecerit, ut iustum non sit omnia esse ordinatissima, et quaecumque a lege aeterna promanant, quantumvis variabilia, non desinunt tamen esse ab ea tamquam invariabili.

Tertio denique, distinguuntur lex aeterna, et temporalis, quod huic subiiciantur homines mortales, et adhuc miseri; illi vero beatitudine donati, et Deo fruentes, ut egregie apud eumdem August. ibidem cap. 10. aperit Evodius dicens: Beatos ob amorem ipsorum aeternorum sub aeterna lege agere existimo; miseris vero temporalis imponitur.

His ita praemissis, duo hic breviter supersunt aperienda: Primum, an ista sit admittenda aeterna Dei lex a caeteris legibus distincta. Secundum, quae sit eius genuina definitio.

Conclusio prima. — REVERA ADMITTENDA EST AETERNA DEI LEX, QUA SCILICET DEUS AB AETERNO ORDINAVIT, QUAE RATIONALI CREATURE FACIENDA SINT AUT CAVENDA, QUO FINE SIBI PRAESCRIPTUM ASSEQUATUR. Ita communiter Theologi cum nostro Alensi 3. part. qu. 26. memb. 1. quod utique firmatur primo auctoritatibus S. August. in primo Notabili laudatis, —

Firmari potest etiam ipso Philosophorum sapientissimorum consensu; nam inquit Cicero libro 2. De Legibus.

Idem sapientissimorum fuisse sententiam, ut legem neque hominum ingenio excogitatam, neque scitum aliquod esse populorum, sed aeternum quiddam, quod universum mundum regit, et imperandi prohibendique sapientia. Itaque principem legem illam, et ultimam, mentem dicebant esse omnia ratione, aut cogentis, id est praecipientis, aut vetantis Dei: ex qua illa lex quum diis humano generi dederunt recte est laudata.

Probat conclusionem Alensis loco laudato tribus rationibus. Primo: nullum malum debet esse impunitum; adeoque omne malum puniri debet per ordinationem alicuius legis: at omne malum non punitur per legem temporalem; nam inquit S. Augustinus lib. 1. De Libero arbitrio, cap. 5. Videtur lex ista, quae regendis civitatibus fertur, multa concedere atque impunita relinquere, quae per divinam Providentiam vindicuntur: ergo debet admitti lex aeterna, cuius illa divina Providentia est applicatio, per quam illa peccata puniantur. — Secundo. plurimae sunt leges temporales invicem contrariae, subindeque conciliari debent in aliqua ratione iustitiae: sed ita conciliari nequeunt nisi per legem contrarium non habentem, qualis est aeterna; adeoque est admittenda. Maior constat ex S. August. lib. 1. De Libero arbitrio, c. 6. Duae leges ita sibi videntur contrariae, ut una earum honorem dandi populo tribuat potestatem: alia non, ut nullo modo in una civitate possent esse simul; numquid dicemus aliquam illarum iniustam esse, et ferri minime debuisse? — Denique, necesse est in Deo esse aliquam legem: sed haec non potest esse nisi aeterna: ergo necesse est aliquam esse legem aeternam. Minor constat. Deus enim est immutabilis, subindeque nihil ipsi de novo potest accidere. Maior similiter patet: cum enim Deus habeat Providentiam, necessario in eo supponitur ratio quaedam practica totius gubernationis Universi, iuxta illud Boetii 3. De Consolatione: qui perpetua mundum ratione gubernas, quocirca idem lib. 4. Prosa 6. ait: Providentia est divina ratio a summo Principe constituta, qua cuncta disponit: ergo illa ratio Dei aeterna habet veram rationem legis; nam, inquit S. Isidorus 2. Ethymologiarum, si ratione lex constat, lex erit omne quod ratione constituitur.

Dices. Lex necessario requirit aliquem cui possit praescribi: sed ab aeterno nullus extitit cui lex praescriberetur: ergo nulla lex aeterna esse potuit. Maior patet, lex enim est actus imperii; repugnat autem esse imperium, nisi existat subditus cui imperetur. Minor pariter constat, siquidem ab aeterno solus Deus extitit, cui lex, et esset implenda. Nego. Similiter probationem minoris distinguo: imperium non potest esse aeternum de facto, et actu intimatum subdito, concedo: non potest ab aeterno esse conceptum in voluntate divina, cuncta ab aeterno decernente quae pro diversa temporis differentia executioni mandabuntur, nego.

Dices 2. De ratione legis est quod promulgetur; siquidem lex est ordinatio facta a superiore auctoritate in communitatem habente, subditis intimata, et promulgata: sed ab aeterno non potuit esse ulla legis promulgatio, quippe cum nullae ab aeterno fuerint creaturae, quibus lex promulgari posset: ergo nec ulla lex potuit esse ab aeterno. — Respondet Alensis, quod lex considerari potest, quatenus derivatur vel a legendo, vel a ligando. Priori modo, certum est ipsam esse aeternam, quia in mente Dei legebatur ac manifestabatur, et quasi narrabatur: sic autem promulgatione non egebat. Secundum autem posteriorem derivationem, nempe quatenus lex ligat, potest iterum bifariam spectari, nempe active vel passive: scilicet vel ex parte Dei, vel ex parte creaturae per legem ligatae, vel obligatae ad aliquid faciendum, vel omittendum. Priori modo aeterna dici potest, si non secundum actum, saltem secundum habitum; eodem enim modo, inquit, distinguendum est de lege ligante in Deo, sicut de dominio divino; dominium autem divinum dicitur, aut secundum habitum, vel secundum actum. Sicut ergo dominium dicitur in habitu de Deo ab aeterno, dominium in actu ex tempore, ita lex, si non importet habitum ligandi, sic ab aeterno est in dispositione ad ligandum, et hoc modo dicitur lex aeterna; sed si importet actum ligandi, non ita. Unde in summa respondet ad rationem legis satis esse quod de se vim habeat ligandi, licet nondum actu liget, quia nondum est applicata, et promulgata.

Respondeo 2. promulgationem legis posse considerari vel ex parte legislatoris promulgantis, vel ex parte subditi cui promulgatur. Priori modo lex prius est in legislatore promulgante quam in subdito cui promulgatur: unde in forma respondeo distinguendo minorem: nulla lex potuit ab aeterno promulgari, promulgatione se tenente ex parte creaturarum, concedo: promulgatione se tenente ex parte Dei supremi legislatoris, nego. Quare autem haec promulgatio ex parte Dei legislatoris sufficiat, non autem ea promulgatio sufficiat ex parte hominis legislatoris, sed necessario humanae leges exigant manifestari subditis per promulgationem, ratio est aperta, quia nempe cum lex aeterna sit Dei decretum immutabile, omnino invariabilis est: unde sine ulla sui mutatione ab aeterno lata obligabit in tempore: decretum autem hominis mutabile est; hinc quamdiu non promulgatur per modum legis, semper se habet potius per modum propositi ferendi legem, quod potest revocari, quam per modum legis firmiter stabilitae, et latae. Unde in lege aeterna nulla alia promulgatio publica requiritur, ut actu obliget, sed solum quod veniat in notitiam subditi. Quare si per internam revelationem nobis innotesceret divinae voluntatis decretum, hoc sufficeret ad obligandum.

Conclusio secunda. — TRIPLICEM AETERNAE LEGIS DEFINITIONEM PROFERT S. AUGUST. Primam quidem lib. De libero arbitrio, c. 6. dicens, ut breviter legis aeternae nomen explicem, ea est, quae iustum est, ut omnia sint ordinatissima. Secundam vero profert lib.

De vera Religione, cap. 31. Lex aeterna est incommutabilis veritas, quae est lex omnium artium, et lex omnipotentis Artificis. Tertiam denique eodem libro, et cap. De libero arbitrio, dum dicit quod lex aeterna est summa ratio cui semper obtemperandum est: per quam mali miseriam, boni bonam vitam merentur: per quam illa, quae temporalis est, recte fertur recteque mutatur.

Hanc autem triplicem definitionem expendit Alensis ibidem:

Lex aeterna, inquit, potest considerari secundum respectum ad bona, vel mala: vel secundum quod respicit bona tantum. Et hoc dupliciter, quia potest considerari secundum quod respicit bona generaliter, vel bona specialiter, qua sunt bona rationalis creaturae tantum. Quantum ergo ad primam rationem, convenit ei haec ratio: Lex aeterna est, qua iustum est, ut omnia sint ordinatissima: lex enim aeterna, secundum quod est ius ordinandi, respicit bona, et mala: quia Deus bona facit, et ordinat: malum autem non facit, sed ordinat: unde sicut ordinare est actus communis ipsius legis respectu bonorum et malorum, ita est notio ipsius prout respicit bona, et mala. Secundum autem quod respicit bona generaliter, sive sint bona rationalis creaturae, sive irrationalis, convenit ei ista ratio: lex aeterna est lex omnium artium, et lex omnipotentis Artificis. In quantum enim est ars omnipotentis Artificis, respicit causam divinam, quae est ars, et causa omnium bonorum. Secundum autem quod respicit bona rationalis creaturae tantum, convenit ei ista definitio: Lex aeterna est summa ratio cui semper obtemperandum est, etc. Rationalis enim creatura ordinanda est per leges, unde lex temporalis fertur ab homine; et super homines: et ita cum ei conveniat ferre leges temporales ut dicitur in definitione, constat quod hoc est respectu rationalis creaturae. Similiter quod dicit: cui semper obtemperandum est, convenit ei respectu creaturae rationalis, quia solum rationalis creaturae convenit ille actus qui est obtemperare.

Advertendum est autem trium illarum definitionum seu descriptionum postremam videri magis congruam: duae nempe priores potius ad providentiam quam ad legem aeternam spectant. Tertia vero ipsam legem aeternam luculentius explicat. — Posset tamen brevius et clarius definiri, dicendo quod lex aeterna est ipsa divinae sapientiae ratio, aut ipse divinae voluntatis actus, quo Deus ab aeterno decreverit creaturam rationalem teneri in tempore ad hoc, vel illud faciendum, vel carendum. —

Lex aeterna est summa ratio directiva omnium actionum et motionum. Dicitur 1. ratio, eo quod lex quaelibet sit ordinatio rationis seu mentis. Dicitur 2. ratio summa, quia ultima est et suprema regula ad quam creaturarum ordinatio in finem exigitur. Dicitur 3. directiva omnium actionum et motionum, quia versatur circa actiones et motiones, eo quod motiones et actiones sint media per quae creatura quaelibet tendit ad debitum sibi finem.

Probatur 2. auctoritate S. Augustini qui legem aeternam sic definit, lib. 22. Contra Faustum, cap. 21.: Lex aeterna est ratio divina, vel voluntas Dei ordinem naturalem conservari iubens, perturbari vetans. Naturalis autem ordo creaturae rationalis est, ut per amorem subdita sit Deo, et qualibet creatura etiam seipsa per eumdem amorem superior sit. Ordo naturalis creaturae irrationalis est ut in eo sit sita, in eo in eo loco, in quo universus ordo naturalis exigit. Iterum ab eodem Doctore sic definitur: Aeterna lex ea est, qua iustum est ut omnia sint ordinatissima, lib. 1. De libero arbitrio, cap. 6.

Dices. Legi aeternae ex S. Augustino mox laudato, semper est obtemperandum: sed divinae voluntati non est semper parendum; nam ex eodem S. Augustino in Enchiridio, potest bonus filius bona voluntate velle patrem vivere, quem Deus vult mori: ergo lex aeterna non recte dicitur Dei voluntas. — Respondet ad minorem Alensis loco laudato, quod

rectitudo voluntatis nostrae non semper attenditur in conformatione eius ad divinam voluntatem respectu voliti, sed respectu volentis. Motus enim voluntatis comparatur ad volentem, et ad volitum: conformatio ergo voluntatis meae ad divinam semper debet esse quantum ad volentem, sed non semper ad volitum: unde debeo me sic conformare ei, ut ego velim quod Deus vult me velle, non autem ut velim quod vult semper. Unde super illud Rectos decet collaudatio, dicit Glossa: Convenit ut quodcumque vult Deus te velle, velis et tu: non dicit ut velis quodcumque vult Deus; et sic bonus filius volens patrem vivere, quem Deus vult mori, conformat voluntatem suam, et obtemperat divinae: quia ipse vult ipsum velle, scilicet patrem vivere. Et hoc, dicit Augustinus, vult quod ipse filius velit patrem vivere ex naturali pietate, quem vult mori ex suo iudicio.