Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Legem omnem versari circa actum humanum, idest factum scienter et libere; lex enim est regula actionum humanarum: quapropter sicut is, qui usu rationis et libertatis caret, lege non te- netur, ut dictum est in praecedenti Quaestione; sic nec lex alium quam rationis aut libertatis usum praecipit, aut vetat. Cum autem actus humanus sit triplex; quorum alius est moraliter malus, alter indiffe- rens, alter vero bonus; inde restat examinanda difficultas, an eiu- smodi triplicem actum praecipere possit.

Notandum 2. Actum humanum insuper distingui posse duplicem: internum videlicet, et externum. Internus ille est, qui elicitur a facul- tatibus internis, quales sunt intellectio, volitio, et imaginatio; externus vero qui producitur a facultatibus externis, quales sunt quinque sen- suum externorum operationes. Rursus, actus illi vel sunt puri interni, nec ullatenus connectuntur cum externis, vel non sunt puri interni, sed quandam connexionem habent cum actibus externis. Dupliciter autem potest connecti actus internus cum exteriori; nempe vel per se, vel per accidens. Actus internus connectitur cum externo per se, vel quando est causa, et veluti forma illius; qua ratione voluntas adul- terandi connectitur cum adulterio actuali: vel quando est conditio necessario requisita ad substantiam actus exterioris in genere moris considerato; qualiter attentio connecti debet cum oratione vocali, et dolor internus contritionis aut attritionis cum confessione Sacramentali, et intentio baptizandi cum actione externa baptizantis: non enim est vera oratio exterior in genere moris considerata, nisi procedat ex aliqua attentione, nec vera confessio Sacramentalis, quae non procedit ex dolore interno: nec vera actio baptizandi, quae ex intentione Mi- nistri non sequitur.

Notandum 3. Magnum esse discrimen inter actus internos, qui connectuntur cum externis per se, et eos qui solum connectuntur per accidens. Nam actus, qui connectuntur per se, sufficienter manife- stantur per exteriores; quis enim non videat volitionem furandi ma- nifestari per furtum exterius? Actus vero connexi per accidens, non sufficienter manifestantur per exteriores; recitatio enim exterior officii non sufficienter manifestat attentionem et devotionem, cum possit esse sine illa. Tertio, actus interior potest connecti cum exteriori non per se, sed per accidens, etiam quantum ad esse morale actionis, sicut motivum poenitentiae per accidens coniunctum est externo ieiunio, et motivum vanae gloriae largitioni eleemosynae. — Praesens ergo diffi- cultas procedit universaliter, utrum videlicet lex Humana, tam Civilis quam Ecclesiastica, possit obligare ad actus internos, tam secundum se, et ut sunt puri interni, quam ut connectuntur cum exterioribus, tribus modis iam explicatis. Duo igitur maxime veniunt hac in Quae- stione resolvenda: Primum, an et qualiter Leges Humanae praecipere possint omnes actus humanos non solum bonos, sed etiam indifferen- tes, et malos. Secundum, an, et quomodo praecipere, aut prohibere possint actus internos.

Conclusio prima. — LEGES HUMANAe PRAeCIPERE POSSUNT OMNES ACTUS BONOS, ET INDIFFERENTES, NON VERO MALOS. Haec Con- clusio tres habet partes, quarum

Probatur prima: id omne praecipere possunt Humanae Leges, quod per se conducit ad bonum commune stabiliendum et conservandum: sed omnes actus boni conducere possunt ad bonum commune: subin- deque potest lex humana eos omnes praecipere.

Patet etiam secunda pars: quia actus indifferentes possunt inter- dum conferre ad bonum commune, et ipsi interdum adversari: igitur per leges humanas praecipi, aut prohiberi possunt.

Tertia pars est contra Politicos quosdam impios, qui cum nefario Machiavello existimant Principem pro tuendo regno posse quaecumque mala praecipere et permittere; cuius quidem impiae assertionis falsitas constat: quia lex mala praecipiens, directe militat in primum princi- pium morale nempe, declina a malo. — Deinde, nullus potest obligari ad peccandum: sed si quis teneretur parere legibus mala praecipienti- bus, obligari posset ad peccandum: ergo, etc. Maior constat: quia nemo teneretur obedire legi inferioris potestatis in his, quae prohibentur a lege auctoritatis superioris: sed si quis posset obligari ad peccan- dum, teneretur obedire legi latae ab inferiori potestate, nempe creata, in iis, quae prohibentur per legem et auctoritatem divinam, quod aperte falsum est, iuxta illud Act. 5. Oportet obedire Deo magis, quam homi- nibus. — Denique, nusquam efficaciori modo procuratur bonum com- mune temporale Reipublicae, quam cum divinae leges observantur; quid enim magis ad bonum commune confert, quam ubi male agendi necessitas omnino praecluditur? quid vero magis ipsi adversatur, quam male agendi necessitas?

Dices: Plerumque expedit ad pacem et quietem publicam haere- ticos permittere, ut suos errores in conventiculis suis publice doceant, et leges ferre, ne ullus eos in suis ministeriis interturbet; sed hoc per se malum est: ergo leges humanae possunt interdum mala praecipere. — Respondeo, posse quidem interdum licite mala quaedam tolerari, ne gravius aliquid inde accidat; sicut enim in corpore naturali ex- pediat aliquando pati detruncationem et abscissionem alicuius membri, ne totum corpus tabe inficiatur et intereat, sic et in corpore politico iuvat interdum quaedam mala minus infestantia pati, ne grandiora exurgant, quibus Respublica omnino pessundaretur: hac autem ra- tione in plerisque regnis tolerantur haeretici, ne scilicet ob eorum perduellionem tota Respublica bellis intestinis divexaretur, subindeque rueret. Adde quod longe diversum sit mala tolerare, et ea praecipere; fatemur enim interdum ea posse tolerari, ne graviora inde emergant; negamus autem posse usquam ea praecipi quocumque praetextu.

Conclusio secunda. — LEGES HUMANAe PRAeCIPERE POSSINT ACTUS INTERNOS, QUI PER SE SUNT CAUSA ACTUUM EXTERIORUM, QUIVE AD EORUM INTEGRITATEM REQUIRUNTUR IN GENERE MORIS, VEL AD EOS CONFERUNT UT CONDITIONES NECESSARIAe; NON VERO EOS, QUI PURI INTERNI SUNT, VEL QUI TANTUM PER ACCIDENS CONIUNGUNTUR CUM EXTERIORIBUS. Haec conclusio quatuor particulas complectitur, quarum

Prima et secunda simul probantur: quicumque praecipit, vel pro- hibet aliquid faciendum aut omittendum, etiam praecipit et prohibet id omne quod cum ipso necessariam connexionem habet, et sine quo esse non potest: sed actus exteriores, qui praecipiuntur aut prohiben- tur per leges humanas, necessariam habent connexionem cuin actibus interioribus, qui vel sunt causa actuum exteriorum, sicut vo- luntas furandi est causa furti, quod admittitur; vel qui requiruntur ad actus exteriores, ut censeantur esse completi integritate morali: ergo eaedem leges, quae tales actus exteriores praecipiunt, aut prohi- bent, etiam interiores, qui sunt eorum causa, vel ad eorum integri- tatem moralem desiderantur, censentur praecipere vel prohibere.

Tertia, et quarta pars similiter constat, nempe quod leges humanae non possint praecipere, aut prohibere actus pure internos; nec eos, qui tantum per accidens connectuntur cum exterioribus; quia potestas le- gislativa humana per se primo tendit ad externum, et commune Reipu- blicae regimen: sed actus pure interni, aut qui tantum per accidens cum exterioribus coniunguntur, non spectant ad externum, et sensi- bile regimen Reipublicae: ergo per leges humanas praecipi, aut prohiberi nequeunt. Maior constat, Minor pariter; quia potestas legislativa huma- na tantum sese extendit circa ea, quae Principum iudicio, et animadver- sioni subiacere possunt: sed illi actus interni hominum animadversioni, aut iudicio non subiacent, quia unus homo naturaliter non subditur alteri secundum animam, sed secundum corpus: Errat enim, inquit Seneca 3. De Beneficiis, si quis putat in servitutem totum hominem descendere, pars enim melior excepta est: corpora obnoxia sunt et ad- scripta dominis, mens sui iuris est. Quocirca adorandus Salvator suos

Discipulos monebat Matt. 10. Nolite timere eos, qui occidunt cor- pus, animam autem non possunt occidere, sed potius timete eum, qui potest animam, et corpus perdere in gehennam. — Confirmatur haec assertio ex cap. 11. Cogitationis de poenitentia dist. 1. Cogitationis poenam nemo patitur; quod desumptum est ex iure civili, lib. ff. Digest., tit. 11. lib. 1. Item cap. Erubescant dist. 32. De Manifestis, ubi de homine dicitur, Quod de manifestis quidem loquimur: secreto- rum autem cognitor Deus, et Iudex est. Similiter cap. Tua nos de Simonia habetur, Ecclesiam tantum de manifestis, non de occultis iu- dicare. Quam utique sententiam confirmat Concil. Trid. Sess. 24. c. 1. De Reform. Matrimonii: affirmans, quod Ecclesia de occultis non iudicat.

Dices 1. contra duas priores partes: Christus Dominus Matthaei 18. potestatem Ecclesiasticam conferens suis Discipulis generaliter di- cit, Quaecumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in Caelo: sed actus interni fiunt super terram: ergo Ecclesiasticae iurisdictioni subiacent. Confirmatur, quia potestas Ecclesiastica respicit bonum, et salutem animarum; ad id autem actus interni maxime conducunt: ergo in illos etiam a Christo est concessa potestas. — Respondeo, illam auctoritatem generalem a Christo concessam non absolute, sed distri- butive tantum esse accipiendam; nempe quantum ad ea, quae neces- saria sunt, ut recte, et convenienter Ecclesia possit regi, vel tantum ad ea, quae consentanea sunt legislativae potestati sensibili, qua ho- mines inter se communicare possunt. Inde est quod auctoritas a Christo Discipulis, et Ecclesiae Praelatis concessa, tantum versatur circa actus interiores, qui necessariam habent connexionem cuin ex- terioribus; nam cum illa concessa potestas tantum spectet ad guberna- tionem sensibilis hierarchiae, etiam tantum concernit actus, vel qui sunt exteriores, vel sine quibus huiusmodi exteriores actus esse non possunt.

Dices 2: Ecclesia remittit exterius culpas per absolutionem Sacra- mentalem: Similiter praecipit fidelibus, ut singulis annis confiteantur peccata sua, etiam pure interiora. Denique, reservare potest peccata mere interna: ergo habet auctoritatem in actus pure internos. — Nego consequentiam, et ad primum dico, quod cum Sacramentalis absolutio, et poenitentia spectet ad auctoritatem et iurisdictionem a Christo Ecclesiae ministris concessam, in cuius administratione Sa- cerdos se gerit tamquam minister Christi, hinc illa potestas legislativa non est pure humana, sed potius divina: unde cum Ecclesia, vel abso- lutionem largitur de peccatis internis, vel satisfactiones internas in- iungit, vel concedit indulgentias etiam pro peccatis internis, aut dis- pensat in votis, vel iuramentis internis, id non exequitur per potesta- tem sibi velut propriam et connaturalem, qua potest actus externos praecipere vel prohibere, quatenus conferunt ad bonum commune so- cietatis fidelium: sed per potestatem velut vicariam nomine Dei et Christi, aut solvendo peccata, aut satisfactionem iniungendo, aut re- laxando poenas peccatis debitas, et declarando cessare obligationem ex promissione Deo facta resultantem, aut denique negando potesta- tem absolvendi a tali, vel tali peccato interno, si forte poenitens illud Ecclesiae clavibus per confessionem sensibilem subiiciat: quae omnia, ut constat, non sunt actus potestatis legislativae, et propriae, sed potius divinae, et a Christo delegatae.

Dices 3: Ecclesia punit et prohibet plures actus mere internos: ergo revera habet auctoritatem et iurisdictionem in eos. Probatur an- tecedens; nam in Concilio Toletano primo dicitur anathema non solum dicentibus, sed etiam credentibus contrarium Fidei Catholicae. Et in Clementina prima De haereticis cap. Multorum, excommunicantur In- quisitores haereticae pravitatis, si odii, gratia, vel amoris, lucri, vel commodi temporalis obtentu contra iustitiam, et conscientiam suam omiserunt contra quemquam procedere, ubi fuerit super pravitate haere- tica procedendum: et cap. Dolentes, De celebratione Missarum, praeci- pitur Clericis, ut divinum officium, nocturnum pariter et diurnum, quantum eis Deus dederit, studiose celebrent pariter et devote: sed haeresis, amor, odium, devotio sunt actus interni: ergo, etc. — Respondeo, hos omnes actus ita prohiberi, non quatenus pure inte- riores sunt, sed solum prout connexionem habent cum exterioribus: sic excommunicatio decernitur in haeresim, non ut pure peccatum mentis est, sed quatenus haeresis illa interna per signa, aut verba exteriora manifestatur. Unde ad Concilium Toletanum dico, illud non ferre anathema praecise in non credentes, sed proponere tamquam credenda de fide; ac proinde ipsum declarare eos fore haereticos, qui contra- rium, etsi animo tantum, crediderint. Similiter odium, et amor pu- niuntur, ut coniuncta sunt cum actibus exterioribus: et interna de- votio praecipitur, ut coniuncta est orationi vocali.

Obicies: Eos actus aut praecipere, aut vetare non possunt leges humanae, de quibus potestas humana iudicare non potest: fru- stra enim praecipiuntur, quae si omittuntur, puniri non possunt: atqui leges humanae iudicare non possunt de actibus internis: sicut enim de ignotis nulla est cupido, ita nec potest esse iudicium. — Respondeo: Nego maiorem. Ratio est quia cognitio actuum requiritur quidem ad vim coactivam quae posita est in poenis quibus in praevaricatores ani- madvertitur. Ut enim praevaricatores puniantur, necesse est ut de praevaricatione convincantur: sed ea cognitio non requiritur ad vim directivam, possunt enim humanis legibus imperari quae an postea a subditis fiant aut non fiant, ignoratur. Nec inde sequitur quin humanum praeceptum de eis fiat: licet enim praevaricatores per prae- varicationis manifestationem apud homines rei non sint, rei tamen apud Deum constituuntur.