Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Consuetudinem, et Prescriptionem invicem in pluribus convenire ac discrepare. Conveniunt, inquam, maxime in duplici capite. Primo quidem, quia in utraque intervenit aliquid facti, et aliquid iuris, quod per factum inducitur, et firmatur; Secundo, quia et praescriptio exigit aliquam consuetudinem facti, et vicissim consuetudo requirit aliquam praescriptionem temporis. Differunt autem primo ratione ipsius iuris comparati; nam consuetudo introducit ius legale, seu ius legis, quo omnes obligantur; praescriptio vero solum confert ius dominii in rem aliquam, aut ius ea utendi, et fruendi.

Secundo, invicem discrepant, quod consuetudo introducatur per praxim, et usum populi; cum enim vim legis habeat, et lex ad commune bonum referatur, debet consuetudo introduci per mores, et observationem communitatis, seu populi: praescriptio autem cum ad solam alicuius privatae personae utilitatem spectet, introducitur tantum per usum, et factum alicuius privatae personae: sic si domo quis vel haereditate aliqua diuturno tempore pacifice fruatur, per praescriptionem acquiritur ius haereditatis in ipso privato homine. Tertio denique, consuetudo, et praescriptio differunt invicem, quod consuetudo ad suae introductionis efficacitatem, et valorem requirit consensum tacitum, vel expressum Principis, ut mox dicemus: praescriptio autem non requirit consensum ipsius, contra cuius utilitatem praescribitur: ut enim Petrus contra Paulum in praedio aliquo praescribat, non opus est Paulum ipsum tacite, aut expresse in hanc praescriptionem consentire, sed sufficit, quod eo ignorante Petrus eo praedio fruatur determinato tempore ad praescriptionem.

Notandum 2. Quod etsi consuetudo interdum usurpetur indiscriminatim pro usu, more, forma, et stylo: nihilominus in aliquibus ab eis discrepat: licet enim consuetudo spectata ut est quid facti, idem sit quod usus, et mos, nempe uniformis frequentatio actuum liberorum: si tamen spectetur ut est quid iuris moraliter relictum, et perseverans ex ipsa uniformi frequentatione humanorum actuum, vim habet obligandi ad sic operandum. Consuetudo differt ab ipso usu et more, qui dumtaxat important ipsam materialem uniformem frequentationem actuum liberorum. Differt autem consuetudo a foro et stylo: forum enim non est quodcumque iure usu, et consuetudine firmatum, sed de iis dumtaxat rebus, de quibus iudicandum est in Tribunali. Stylus autem est ille modus, qui in scribendo, vel loquendo servatur a iurisperitis in causis, et negotiis tractandis. Consuetudo vero est ius quoddam moribus institutum, quod pro lege suscipitur, ubi lex deficit.

Notandum 3. Duobus modis intelligi posse, quod consuetudo vim habeat humanae legis. Primo quidem in abroganda aliqua lege humana, ita ut per consuetudinem aliquam diuturnis populi moribus inductam contra praescriptam legem, lex illa obligare cesset, et abrogetur: non secus ac lex prior per posteriorem contrariam censetur revocari, et abrogari. Secundo, ut ipsa consuetudo sit aliqua species legis, et non minus obliget, quam obligat lex humana. Quaerimus igitur an hac utraque ratione consuetudo vim Legis habeat. Tria igitur impraesentiarum sunt breviter determinanda: Primum, quid sit consuetudo: Secundum, quotuplex: Tertium, quam vim habeat, quasve conditiones exigat, ut eam vim habere censeatur.

Conclusio prima. — Consuetudo est ius quoddam hominum moribus institutum, quod pro lege suscipitur cum deficit lex. Ita Gratianus d. 1. c. 5. Primo dicitur ius: tum quia in ratione iuris tamquam in genere cum lege scripta convenit; nam ut ibidem ait Gratianus C. 2. Ius generale nomen est: lex autem iuris est species, et omne ius legibus, ac moribus constat: tum quia consuetudo debet esse iusta, saltem ratione obiecti, seu materiae, circa quam versatur. Per quod distinguitur ab abusu, et corruptela. Additur, Hominum moribus institutum, quibus verbis a lege distinguitur; lex enim fertur a superiore, consuetudo vero introducitur a subditis cum solo Principis consensu tacito, vel expresso. Sequitur quod pro lege suscipitur: nam, ut statim dicemus, consuetudo vim legis habet, et eius loco suscipitur, ubi lex deficit. Cum autem lex deficere possit triplici modo: primo cum non est: secundo quando est inutilis: tertio cum dubia, vel obscura est; inde fit, quod etiam triplici modo consuetudo suscipitur; nam primo ubi lex non est, suscipitur consuetudo legis introductiva, seu vim habens legis; secundo venit in defectum legis inutilis consuetudo abrogativa legis illius; tertio cum lex obscura est, vel dubia est, venit in eius defectum consuetudo, quae, ut intra diximus, vim habet legem dubiam, et obscuram interpretandi.

Conclusio secunda. — Consuetudo vim habet legem novam instituendi, et veterem abrogandi. Ita omnes Theologi, et iuris utriusque Doctores.

Probatur prima pars, ex Patribus; nam Tertullianus lib. De Corona militis, cap. 4. sic ait: Consuetudo etiam in rebus civilibus pro lege suscipitur, cum deficit lex. Et Augustinus Epist. 86. ad Casulanum ut refertur cap. In istis dist. 11. haec scribit: In istis rebus, in quibus nihil certi statuit divina scriptura, mos populi Dei, et instituta Maiorum, pro lege tenenda sunt: et sicut praevaricatores divinarum legum, ita et contemptores Ecclesiasticarum coercendi sunt.

Probatur secunda pars, ex cap. Finali de consuetudine, his verbis: Licet etiam longaeva consuetudo non sit talis auctoritas, non est tamen usque adeo valitura, ut iuri positivo debeat praeiudicium generare, nisi fuerit rationabilis, et legitime sit praescripta. Et Digestis de legibus lege de quibus, ubi legimus, rectissime etiam illud receptum est, ut non solo suffragio legislatoris, sed etiam tacito consensu omnium per desuetudinem leges abrogentur. Secundo, quia consuetudo habet vim legis: ergo cum lex, quae sequitur, tollat legem precedentem, ita et consuetudo. Tertio ex Isidoro, et Theologis post ipsum, lex debet esse secundum patriae consuetudinem loco, temporique conveniens: ergo per contrariam consuetudinem lex abrogatur; quia per illam fit, ut non sit amplius secundum patriae consuetudinem. Quarto, experientia testatur hanc veritatem: multae siquidem leges Ecclesiasticae amplius non vigent, quia per contrariam consuetudinem sunt abrogatae.

Dices. Consuetudo rationi cedere debet, ut habetur dist. 8. Ergo cum lex rationi nitatur, debet illi cedere consuetudo, et non per contrariam abrogari.

— Distinguo antecedens: consuetudo debet cedere rationi, quae contrariam omnem rationem excludit, Concedo: debet cedere rationi, quae non excludit rationem contrariam, Nego: ea autem est conditio legum positivaram, ut rationi nitantur: quae tamen habent rationem oppositam, quam non excludunt, et cum in consuetudine involvitur ratio opposita rationi legis, ei consuetudo est praeferenda.

Instabis. Dicitur etiam supra in iure Canonico, et Civili eam non esse vim consuetudinis, ut legem vincat.

— Respondeo, non esse eam vim praescriptae consuetudinis cuiuslibet, sed rationabilis et legitime praescriptae.

Conclusio tertia. — Ut consuetudo vim legis instituendi, et abrogandi habeat, plures conditiones exigit.

Primo namque ut legem abroget, debet esse rationabilis: quod non est sic intelligendum quasi actus, a quo incipit consuetudo, necessario debeat esse bonus, cum sit contra legem: sed quia postquam per actus malos subditi fecerunt aliquid contrarium legi, successu temporis executio istius legis humanae, contra quam peccatur, vix est possibilis, magnas habet difficultates; onerat, et angit conscientias, potius quam iuvet illas: unde contingit, ut subditi credant se in bona conscientia facere posse, quod legi adversatur. — Debet etiam esse legitime praescripta ista consuetudo: legitime vero praescriptam non esse certum est, nisi his conditionibus: primo consuetudo non praescribitur nisi per actus contrarios legi, vel per negationem actuum legi repugnantem. Dico legi repugnantem, quia non per quamlibet negationem actus praescribitur. Secundo actus isti, per quos introducitur consuetudo praescripta, debent esse voluntarii: quia ut acceptatio voluntaria requiritur in subditis ad hoc, ut lex humana vim habeat legis, ita voluntaria non acceptatio, seu potius inobedientia legis debet esse in causa cur consuetudo legem abroget. Tertio actus isti debent esse manifesti: tum quia quando actus obscuri sunt, vix coniici potest esse bona fides in subditis, quae tamen ad praescribendum necessaria est: tum etiam quia unumquodque eo genere dissolvitur, quo est colligatum: ergo cum lex introducatur per actus manifestos, actus contrarii, per quos desinit, debent etiam esse manifesti. Quarto tempus praescriptionis istius respectu legum Ecclesiasticarum videtur esse quadraginta annorum, quia non praescribitur adversus Ecclesiam, nisi quadraginta annis, ut constat ex titulo de praescriptionibus: respectu vero legum Civilium debent intercedere decem anni: quia praescriptio longi temporis est decem annorum inter praesentes, ut habetur in iure civili, licet inter absentes sit viginti annorum: subditi autem, in quorum bonum lex fuit instituta, semper sunt praesentes. Denique actus isti, per quos inducitur eiusmodi consuetudo legis abrogativa, vel frequentiores, vel rariores esse debent per hoc tempus ratione materiae: si namque materia rarius occurrat, praescribitur lex a consuetudine per minores numero actus repetitos: si frequentius, plures requirentur: uno verbo, darent tot esse actus, ut colligi possit, quod quotiescumque sese obtulit occasio legis implendae, toties ei contradictum fuerit. — Similiter: ut consuetudo habeat vim inducendi legem, necesse est conditiones habeat: primo requiritur, ut id, de quo inducitur consuetudo, sit actus bonus, et possit esse materia legis iustae: nam consuetudo habet vim legis: ergo debet esse de ea re, de qua lex statui possit. Secundo, debet esse universalis, et non paucorum. Tertio, id, quod ducitur in consuetudinem, iudicari debet ab omnibus observatu necessarium, et non tamquam faciendum ex populi devotione, et pio affectu. Quarto, requiritur expressa, vel saltem interpretativa superioris voluntas, ut talis consuetudo obliget: in hoc siquidem est distincta consuetudo, ubi de abroganda lege agitur, a consuetudine ubi de lege instituenda, quod nihil habeat vim legis, nisi a superiore iuridice dimanet: atqui absque consensu superioris potest consuetudo legem abrogare, quia tunc lex precedens utilis esse desinit. Quinto, debet esse legitime praescripta: ut vero talis sit in Ecclesiasticis sicut in Civilibus, sufficit praescriptio decem annorum, nec requiritur ut sit quadraginta annorum: nam idem, ubi de abroganda lege agitur, consuetudo debet esse praescripta praescriptione quadraginta annorum, quia esset contra Ecclesiasticam legem; contra Ecclesiam autem non praescribitur minori temporis spatio: at ubi de consuetudine agitur, quae vim habet legis instituendae, non praescribitur contra Ecclesiam: ergo tunc sufficit si praescriptione decem annorum sit praescripta. Ex iis

Collige 1. Consuetudinem habere quoque vim legem dubiam vel obscuram interpretandi; neque enim melius vera legis intelligentia haberi potest, quam ex communi hominum, maxime sapientum, usu per receptam consuetudinem comprobato et manifesto. Quod etiam patet ex c. Cum diffusus de consuetudine, necnon l. 87. D. de legibus, ubi dicitur, consuetudo esse optima legum interpres. Quod utique fit dupliciter: primo quidem quatenus est signum veri sensus legis, et intentionis legislatoris, quae ex modo, et consuetudine legem servandi colligitur tamquam ex probabili, aut moraliter certo argumento, nisi constet aliunde contrarium. Hinc Doctores, ac iurisperiti non raro affirmant legem esse exponendam iuxta consuetudinem loci. Secundo, consuetudo vim habet legem interpretandi, quia concurrit ad introducendum vel stabiliendum sensum legis, modumque observandi, implendi eam, quantumvis subinde minus convenientem cum prima legislatoris intentione: cuius quidem assertionis ratio est, quod ipsa consuetudo potest sortiri vim legis, aut legem abrogare: ergo etiam aliter potest interpretari. Unde licet ex verbis, aut materiâ legis foret dubium, an lex graviter obligaret, ideo per se loquendo esset benignius interpretanda, deberet tamen censeri obligare graviter, si ita sit consuetudine recepta.

Collige 2. Duplicem distingui consuetudinem vim legis habentem: unam quidem praescriptam; alteram vero non praescriptam. Prior est illa, qua diuturno tempore vim legis acquirit per consensum Legislatoris Principis, eo modo quo ius acquiritur in alieno bono longi temporis diuturnitate possessa per praescriptionem, possessione bonae fidei, vi legis generalis praescriptionem statuentis: cuius quidem consuetudinis fit mentio in c. ultimo de consuetudinibus, ubi vocatur consuetudo legitime praescripta. Posterior vero consuetudo ea est quae ius inducit absque praescriptione, seu determinatione longi temporis, per tacitum saltem consensum Principis scientis, et tolerantis id quod fit, cum posset facile impedire, deberetque; nisi tacite consentiret ad malum aliquod vitandum. Ad priorem consuetudinem firmandam requiritur ad minus tempus decem annorum, ut patet ex lege 1. et 2. Codice De praescriptionibus longi temporis. Quod utique tempus continuum esse debet, idest, non interruptum per contrarios actus superioris resistentis, vel populi eam interrumpentis. Quantum vero temporis sufficiat ad consuetudinem non praescriptam infra decennium, vix certo potest definiri. Censent enim aliqui ad id sufficere tres menses: alii vero minus exigunt; at existimo id esse prudenti sapientum consilio, et assensu iudicandum ex frequentia et notorietate actuum, quibus inducitur, aliisque circumstantiis, ex quibus prudenter censendum est, Principem talem consuetudinem tolerare, et tacite approbare.

Collige 3. Consuetudinem vim legis habentem non posse induci nisi a communitate, aut saltem a maiori parte communitatis publice, et voluntarie agente; ita quod actus, quibus inducitur consuetudo, publice fiant, et absque ulla vi. Ratio primae partis huius assertionis est, quod consuetudo cum habeat vim legis, sitque lex quaedam non scripta, non potest induci nisi ab iis, qui habent potestatem, et auctoritatem leges ferendi: cuiusmodi est communitas perfecta, vel superior ipsi praesidens: quare licet privati possint praescribere, et ius in bono possessum acquirere per praescriptionem: non tamen possunt consuetudinem vim legis habentem inducere. Secunda pars huius assertionis etiam constat; cum enim ius per consuetudinem inductum cadat in totam communitatem, debet esse a tota communitate moraliter saltem; quandoquidem ius illud consuetudinarium vim habeat obligandi totam communitatem per modum legis. Dicitur autem esse a tota communitate moraliter id, quod est a maiori parte illius, ut patet ex electionibus, et deliberationibus, aliisque actibus, qui a communitate fieri solent.

— Inverte nihilominus quod si Princeps legem ferat circa paucorum consuetudinem, quae melior ei videatur, illa consuetudo revera vim habebit totam, non tamen ratione consuetudinis inductae per pauciora communitatis membra, sed ratione legis a Principe latae et constitutae.