Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Legem aeternam appellat S. Aug. lib. 1. De Libero Arbitrio, cap. 5. et 6. summam rationem in Deo existentem, cui semper est obtemperandum, vel summam rationem qua iustum est ut omnia sint ordinatissima, vel ut inquit lib. 22. Contra Faustum, cap. 27. Lex aeterna est ratio vel voluntas Dei ordinem naturae servari praecipiens, et dissipari vetans. De hac autem lege nonnulla hic sunt delibanda, sequentibus in Quaestionibus. Quarum Prima aperiet, an et quid sit divina lex aeterna: Secunda, quotuplex et qualis; Tertia, quaenam habeat subiecta.

Rationem divinam, in qua maxime aeterna lex statuitur, tribus modis posse considerari: Primo quidem, quatenus est cognitio omnium effectuum, tam actualium, quam possibilium: Deus enim novit, et vocat ea quae non sunt tamquam ea quae sunt, inquit Apost. ad Rom. 4. Secundo, prout est operativa creaturarum, aperiendo scilicet divinae voluntati, eique demonstrando creaturas possibiles, quibus existentiam per divinum suum decretum concedere potest: quocirca apud Psalm. dicitur fecisse coelos in intellectu. Tertio denique, divina cognitio spectari potest, quatenus est directiva, et gubernativa omnium creaturarum in suos fines. In hac autem postrema divinae cognitionis acceptione maxime videtur esse constituenda aeterna Dei lex.

Notandum 2. Quod etsi divina lex aeterna cum divina providentia in eo conveniat, quod utraque videatur directio, et ordinatio rerum quarumlibet in fines sibi convenientes, tamen lex aeterna a Providentia divina distinguenda videtur in multis. Primo quidem, in eo quod illa contineat regulas maxime generales, quibus res creata suos in fines ordinantur: unde per se primo respicit bonum Universi: Providentia autem divina complectitur solum privatas et speciales regulas quibus unaquaeque res suum in finem dirigitur, et bonum singulare cuiusque rei respicit. Secundo, lex aeterna importat vim obligandi; Providentia vero nullam obligationem infert. Tertio, Providentia comparatur ad legem aeternam, ut conclusio particularis ad principium universale; sicut enim lex positiva tradit in generali regulas; v. g. Deum esse colendum, iuxta quas prudentia colligit hic et nunc esse operandum: ita lex aeterna in Deo tradit regulas generales, quibus Deus intendit universum dirigi; puta lapidem moveri deorsum, ignem vero sursum: bonum esse sectandum, malum fugiendum: Providentia vero de motibus creaturarum disponit in particulari iuxta speciale cuiusque bonum: et ideo Providentia ad legem aeternam tamquam ad principium reducitur.

Notandum 3. Legem aeternam a caeteris legibus in eo distingui, quod lex aeterna non sit lex data, sed ferens, non impressa, sed exprimens: non participatio legis alicuius, sed origo et fons omnium aliarum: ab ea namque leges omnes temporales derivantur, quae ideirco dicuntur leges impressae et participatae. Insuper lex aeterna est incommutabilis: caeterae vero leges mutabiles sunt: unde S. August. lib. De Vera Religione, c. 17. ait:

Ut ars medicinae cum eadem maneat, neque ullo pacto ipsa mutetur, mutat tamen praecepta languentibus, quia mutabilis est nostra valetudo: ita divina Providentia (quam pro aeterna lege hic usurpat) cum sit omnino incommutabilis, inmutabili tamen creaturae varie subvenit, et pro diversitate morborum, alia alii iubet aut vetat utilia: unde non incipit ut ab ipsa morte ad naturam suam, ea qua deficient, idest ad nihilum tendunt, reducat, et firmet.

Hinc idem S. August. lib. 1. De Libero Arbitrio, cum interrogasset: Cur ergo haec sit una lex, ex qua aliae omnes temporales ad homines regendos variantur, non ideo ipsa variari nullo potest modo? Respondet Evodius:

Intelligo non posse omnino; neque enim ulla vis, ullus casus, ulla rerum labes umquam effecerit, ut iustum non sit omnia esse ordinatissima, et quaecumque a lege aeterna promanant, quantumvis variabilia, non desinunt tamen esse ab ea tamquam invariabili.

Tertio denique, distinguuntur lex aeterna, et temporalis, quod huic subiiciantur homines mortales, et adhuc miseri; illi vero beatitudine donati, et Deo fruentes, ut egregie apud eumdem August. ibidem cap. 10. aperit Evodius dicens: Beatos ob amorem ipsorum aeternorum sub aeterna lege agere existimo; miseris vero temporalis imponitur.

His ita praemissis, duo hic breviter supersunt aperienda: Primum, an ista sit admittenda aeterna Dei lex a caeteris legibus distincta. Secundum, quae sit eius genuina definitio.

Conclusio prima. — REVERA ADMITTENDA EST AETERNA DEI LEX, QUA SCILICET DEUS AB AETERNO ORDINAVIT, QUAE RATIONALI CREATURE FACIENDA SINT AUT CAVENDA, QUO FINE SIBI PRAESCRIPTUM ASSEQUATUR. Ita communiter Theologi cum nostro Alensi 3. part. qu. 26. memb. 1. quod utique firmatur primo auctoritatibus S. August. in primo Notabili laudatis, —

Firmari potest etiam ipso Philosophorum sapientissimorum consensu; nam inquit Cicero libro 2. De Legibus.

Idem sapientissimorum fuisse sententiam, ut legem neque hominum ingenio excogitatam, neque scitum aliquod esse populorum, sed aeternum quiddam, quod universum mundum regit, et imperandi prohibendique sapientia. Itaque principem legem illam, et ultimam, mentem dicebant esse omnia ratione, aut cogentis, id est praecipientis, aut vetantis Dei: ex qua illa lex quum diis humano generi dederunt recte est laudata.

Probat conclusionem Alensis loco laudato tribus rationibus. Primo: nullum malum debet esse impunitum; adeoque omne malum puniri debet per ordinationem alicuius legis: at omne malum non punitur per legem temporalem; nam inquit S. Augustinus lib. 1. De Libero arbitrio, cap. 5. Videtur lex ista, quae regendis civitatibus fertur, multa concedere atque impunita relinquere, quae per divinam Providentiam vindicuntur: ergo debet admitti lex aeterna, cuius illa divina Providentia est applicatio, per quam illa peccata puniantur. — Secundo. plurimae sunt leges temporales invicem contrariae, subindeque conciliari debent in aliqua ratione iustitiae: sed ita conciliari nequeunt nisi per legem contrarium non habentem, qualis est aeterna; adeoque est admittenda. Maior constat ex S. August. lib. 1. De Libero arbitrio, c. 6. Duae leges ita sibi videntur contrariae, ut una earum honorem dandi populo tribuat potestatem: alia non, ut nullo modo in una civitate possent esse simul; numquid dicemus aliquam illarum iniustam esse, et ferri minime debuisse? — Denique, necesse est in Deo esse aliquam legem: sed haec non potest esse nisi aeterna: ergo necesse est aliquam esse legem aeternam. Minor constat. Deus enim est immutabilis, subindeque nihil ipsi de novo potest accidere. Maior similiter patet: cum enim Deus habeat Providentiam, necessario in eo supponitur ratio quaedam practica totius gubernationis Universi, iuxta illud Boetii 3. De Consolatione: qui perpetua mundum ratione gubernas, quocirca idem lib. 4. Prosa 6. ait: Providentia est divina ratio a summo Principe constituta, qua cuncta disponit: ergo illa ratio Dei aeterna habet veram rationem legis; nam, inquit S. Isidorus 2. Ethymologiarum, si ratione lex constat, lex erit omne quod ratione constituitur.

Dices. Lex necessario requirit aliquem cui possit praescribi: sed ab aeterno nullus extitit cui lex praescriberetur: ergo nulla lex aeterna esse potuit. Maior patet, lex enim est actus imperii; repugnat autem esse imperium, nisi existat subditus cui imperetur. Minor pariter constat, siquidem ab aeterno solus Deus extitit, cui lex, et esset implenda. Nego. Similiter probationem minoris distinguo: imperium non potest esse aeternum de facto, et actu intimatum subdito, concedo: non potest ab aeterno esse conceptum in voluntate divina, cuncta ab aeterno decernente quae pro diversa temporis differentia executioni mandabuntur, nego.

Dices 2. De ratione legis est quod promulgetur; siquidem lex est ordinatio facta a superiore auctoritate in communitatem habente, subditis intimata, et promulgata: sed ab aeterno non potuit esse ulla legis promulgatio, quippe cum nullae ab aeterno fuerint creaturae, quibus lex promulgari posset: ergo nec ulla lex potuit esse ab aeterno. — Respondet Alensis, quod lex considerari potest, quatenus derivatur vel a legendo, vel a ligando. Priori modo, certum est ipsam esse aeternam, quia in mente Dei legebatur ac manifestabatur, et quasi narrabatur: sic autem promulgatione non egebat. Secundum autem posteriorem derivationem, nempe quatenus lex ligat, potest iterum bifariam spectari, nempe active vel passive: scilicet vel ex parte Dei, vel ex parte creaturae per legem ligatae, vel obligatae ad aliquid faciendum, vel omittendum. Priori modo aeterna dici potest, si non secundum actum, saltem secundum habitum; eodem enim modo, inquit, distinguendum est de lege ligante in Deo, sicut de dominio divino; dominium autem divinum dicitur, aut secundum habitum, vel secundum actum. Sicut ergo dominium dicitur in habitu de Deo ab aeterno, dominium in actu ex tempore, ita lex, si non importet habitum ligandi, sic ab aeterno est in dispositione ad ligandum, et hoc modo dicitur lex aeterna; sed si importet actum ligandi, non ita. Unde in summa respondet ad rationem legis satis esse quod de se vim habeat ligandi, licet nondum actu liget, quia nondum est applicata, et promulgata.

Respondeo 2. promulgationem legis posse considerari vel ex parte legislatoris promulgantis, vel ex parte subditi cui promulgatur. Priori modo lex prius est in legislatore promulgante quam in subdito cui promulgatur: unde in forma respondeo distinguendo minorem: nulla lex potuit ab aeterno promulgari, promulgatione se tenente ex parte creaturarum, concedo: promulgatione se tenente ex parte Dei supremi legislatoris, nego. Quare autem haec promulgatio ex parte Dei legislatoris sufficiat, non autem ea promulgatio sufficiat ex parte hominis legislatoris, sed necessario humanae leges exigant manifestari subditis per promulgationem, ratio est aperta, quia nempe cum lex aeterna sit Dei decretum immutabile, omnino invariabilis est: unde sine ulla sui mutatione ab aeterno lata obligabit in tempore: decretum autem hominis mutabile est; hinc quamdiu non promulgatur per modum legis, semper se habet potius per modum propositi ferendi legem, quod potest revocari, quam per modum legis firmiter stabilitae, et latae. Unde in lege aeterna nulla alia promulgatio publica requiritur, ut actu obliget, sed solum quod veniat in notitiam subditi. Quare si per internam revelationem nobis innotesceret divinae voluntatis decretum, hoc sufficeret ad obligandum.

Conclusio secunda. — TRIPLICEM AETERNAE LEGIS DEFINITIONEM PROFERT S. AUGUST. Primam quidem lib. De libero arbitrio, c. 6. dicens, ut breviter legis aeternae nomen explicem, ea est, quae iustum est, ut omnia sint ordinatissima. Secundam vero profert lib.

De vera Religione, cap. 31. Lex aeterna est incommutabilis veritas, quae est lex omnium artium, et lex omnipotentis Artificis. Tertiam denique eodem libro, et cap. De libero arbitrio, dum dicit quod lex aeterna est summa ratio cui semper obtemperandum est: per quam mali miseriam, boni bonam vitam merentur: per quam illa, quae temporalis est, recte fertur recteque mutatur.

Hanc autem triplicem definitionem expendit Alensis ibidem:

Lex aeterna, inquit, potest considerari secundum respectum ad bona, vel mala: vel secundum quod respicit bona tantum. Et hoc dupliciter, quia potest considerari secundum quod respicit bona generaliter, vel bona specialiter, qua sunt bona rationalis creaturae tantum. Quantum ergo ad primam rationem, convenit ei haec ratio: Lex aeterna est, qua iustum est, ut omnia sint ordinatissima: lex enim aeterna, secundum quod est ius ordinandi, respicit bona, et mala: quia Deus bona facit, et ordinat: malum autem non facit, sed ordinat: unde sicut ordinare est actus communis ipsius legis respectu bonorum et malorum, ita est notio ipsius prout respicit bona, et mala. Secundum autem quod respicit bona generaliter, sive sint bona rationalis creaturae, sive irrationalis, convenit ei ista ratio: lex aeterna est lex omnium artium, et lex omnipotentis Artificis. In quantum enim est ars omnipotentis Artificis, respicit causam divinam, quae est ars, et causa omnium bonorum. Secundum autem quod respicit bona rationalis creaturae tantum, convenit ei ista definitio: Lex aeterna est summa ratio cui semper obtemperandum est, etc. Rationalis enim creatura ordinanda est per leges, unde lex temporalis fertur ab homine; et super homines: et ita cum ei conveniat ferre leges temporales ut dicitur in definitione, constat quod hoc est respectu rationalis creaturae. Similiter quod dicit: cui semper obtemperandum est, convenit ei respectu creaturae rationalis, quia solum rationalis creaturae convenit ille actus qui est obtemperare.

Advertendum est autem trium illarum definitionum seu descriptionum postremam videri magis congruam: duae nempe priores potius ad providentiam quam ad legem aeternam spectant. Tertia vero ipsam legem aeternam luculentius explicat. — Posset tamen brevius et clarius definiri, dicendo quod lex aeterna est ipsa divinae sapientiae ratio, aut ipse divinae voluntatis actus, quo Deus ab aeterno decreverit creaturam rationalem teneri in tempore ad hoc, vel illud faciendum, vel carendum. —

Lex aeterna est summa ratio directiva omnium actionum et motionum. Dicitur 1. ratio, eo quod lex quaelibet sit ordinatio rationis seu mentis. Dicitur 2. ratio summa, quia ultima est et suprema regula ad quam creaturarum ordinatio in finem exigitur. Dicitur 3. directiva omnium actionum et motionum, quia versatur circa actiones et motiones, eo quod motiones et actiones sint media per quae creatura quaelibet tendit ad debitum sibi finem.

Probatur 2. auctoritate S. Augustini qui legem aeternam sic definit, lib. 22. Contra Faustum, cap. 21.: Lex aeterna est ratio divina, vel voluntas Dei ordinem naturalem conservari iubens, perturbari vetans. Naturalis autem ordo creaturae rationalis est, ut per amorem subdita sit Deo, et qualibet creatura etiam seipsa per eumdem amorem superior sit. Ordo naturalis creaturae irrationalis est ut in eo sit sita, in eo in eo loco, in quo universus ordo naturalis exigit. Iterum ab eodem Doctore sic definitur: Aeterna lex ea est, qua iustum est ut omnia sint ordinatissima, lib. 1. De libero arbitrio, cap. 6.

Dices. Legi aeternae ex S. Augustino mox laudato, semper est obtemperandum: sed divinae voluntati non est semper parendum; nam ex eodem S. Augustino in Enchiridio, potest bonus filius bona voluntate velle patrem vivere, quem Deus vult mori: ergo lex aeterna non recte dicitur Dei voluntas. — Respondet ad minorem Alensis loco laudato, quod

rectitudo voluntatis nostrae non semper attenditur in conformatione eius ad divinam voluntatem respectu voliti, sed respectu volentis. Motus enim voluntatis comparatur ad volentem, et ad volitum: conformatio ergo voluntatis meae ad divinam semper debet esse quantum ad volentem, sed non semper ad volitum: unde debeo me sic conformare ei, ut ego velim quod Deus vult me velle, non autem ut velim quod vult semper. Unde super illud Rectos decet collaudatio, dicit Glossa: Convenit ut quodcumque vult Deus te velle, velis et tu: non dicit ut velis quodcumque vult Deus; et sic bonus filius volens patrem vivere, quem Deus vult mori, conformat voluntatem suam, et obtemperat divinae: quia ipse vult ipsum velle, scilicet patrem vivere. Et hoc, dicit Augustinus, vult quod ipse filius velit patrem vivere ex naturali pietate, quem vult mori ex suo iudicio.

Tria maxime veniunt huc in Quaestione resolvenda: Primum, an lex aeterna sit omnino invariabilis et immutabilis. Secundum, an revera sit fons et origo omnium aliarum legum, tam naturalis quam positivarum. Tertium, an unica sit vel multiplex.

NOTANDUM 1. Ex nostro Alensi, loco laudato memb. 2. legem aeternam a nulla prorsus creatura, sed a solo Deo comprehensive cognosci posse: cum enim haec nihil aliud sit quam prima veritas incommutabilis seu Deus ipse, certum est quod sicut solus Deus se ipsum comprehendere cognoscit, ita solus legem aeternam comprehendere potest, et nosse infinitam illius praecellentiam, omnesque ipsius dotes. Quocirca S. August. lib. 3. conf. c. 3. ait: Ignorabam, et non noveram iustitiam veram interiorem ex iustissima lege Dei omnipotentis, qua formarentur regionum mores, cum ipsa ubique esset. Hinc lib. De vera relig. c. 31. ait: Est lex secundum quam Deus iudicat omnia, de qua nullus iudicare potest. Nihilominus haec aeterna Dei lex cognosci potest a creaturis, non solum intuitive a Beatis, sed etiam discursive a Viatoribus, videlicet in effectibus, qui aliquam referunt illius similitudinem, et irradiationem seu participationem, maiorem vel minorem: tum quia omnis cognitio veritatis est quaedam irradiatio legis aeternae: nulla autem est a creaturis intellectualibus, quae veritatem non cognoscit, subindeque nulla est quae aliquam aeternae legis notitiam non habeat: tum quia omnes creaturae rationales impressam habent legem naturalem, quae nihil aliud est quam quaedam participatio et scintilla legis aeternae: tum denique, quia nulla est creatura rationis compos, quae non possit ex ordinatissima huius Universi administratione iudicare res omnes ita stabiliter, et invariate consistere per divinam, et supremam divini Administratoris gubernationem. Hinc S. Augustinus lib. De vera relig. cap. 30. ait: Aeternae legis ratio nobis impressa est: ea enim est qua iustum est ut omnia sint ordinatissima. Licet ergo aeternam illam legem comprehendere non possimus, nihilominus ipsam per varios suos effectus possumus cognoscere, sicut aliquis non videns Solem in sua substantia, ipsum per irradiationem, et diffusum lumen deprehendit.

NOTANDUM 2. Duplicem legis aeternae causalitatem erga caeteras leges posse distingui: alia enim est in genere causae efficientis, quatenus videlicet Deus concurrendo cum intellectuali natura per rationis lumen, quod proximum censetur legis creatae principium, et applicando intellectum Principis ad iudicium praeceptivum, dicitur esse causa universalis omnium legum. Cum enim in omnibus moventibus ordinatis virtus secundi moventis derivetur a primo movente, cumque Deus sit causa universalis influens esse in omnes effectus, hine per legem aeternam, quae est in ipso suprema ratio gubernationis et administrationis, censetur ad aliarum legum constitutionem concurrere: ipsa namque lex aeterna est veluti causa quaedam universalis vim influens in omnes leges. Altera vero causalitas pertinet ad genus causae exemplaris, quia omnis lex creata eatenus censeri potest habere vim dirigendi et regulandi actus humanos, quatenus conformatur legi aeternae, ut supremo ac perfectissimo suo exemplari in regulando.

NOTANDUM 3. In qualibet lege distingui posse triplicem statum. Primum quidem quem habet in interna dispositione Legislatoris, quatenus in eius mente iam illa lex censetur esse descripta, et eius absoluto decreto ac firma voluntate stabilita. Secundus vero status est quem habet lex exterius constituta et proposita subditis a quibus est implenda. Tertium denique respectu rerum, quae per eam legem praecipiuntur. Priori modo spectata aeterna lex est internus Dei actus, quo nempe decernit ab aeterno, quae a creaturis implenda sint in tempore: posterioribus autem modis censetur esse quid externum. Quonam autem ex illis modis censeatur invariabilis, et multiplicabilis, hic erit determinandum.

Conclusio prima. — LEX AETERNA RESPECTIVE AD LEGISLATOREM, EST IMMUTABILIS: MUTABILIS AUTEM PER RESPECTUM AD SUBIECTUM CUI IMPERAT, ET AD MATERIAM CIRCA QUAM VERSATUR. Haec Conclusio tres partes complectitur, quas tradit et confirmat S. Augustinus. Primam quidem lib. 3. Confessionum, c. 7. ubi ait: Ignorabam iustitiam veram interiorem non ex consuetudine iudicantem, sed ex lege rectissima Dei omnipotentis, qua formarentur mores regionum, et dierum pro regionibus, et diebus; cum ipsa ubique ac semper esset, non alibi alia nec alias aliter. Quod autem est tale, inquit Alensis membro 5, est simpliciter immutabile: ergo lex aeterna est simpliciter immutabilis. Confirmat idipsum idem S. Augustinus, libro De vera religione, ubi sermonem faciens de ea lege aeterna, ait: Quis dubitat istam legem intervallis locorum, et temporum, nec maiorem esse, nec minorem, cum potentia superet omnia? Haec est lex omnium artium, cum sit omnino immutabilis. Tres autem Conclusio-nis partes simul explicat et probat lib. 1. De libero arbitrio, cap. 6. ubi ait: Lex illa, quae summa ratio nominatur, cui semper obtemperandum est: per quam mali miseram, boni bonam vitam merentur: per quam denique illa, quam temporalem vocandam diximus, recte fertur, recteque mutatur: potest nec cuipiam intelligenti non incommutabilis aeternaque videri. Quasi diceret: Lex aeterna, qua est summa ratio rerum agendarum a Deo, est omnino immutabilis secundum se: licet effectus eius sint mutabiles, quia sunt temporales.

Probatur pariter Conclusio ratione theologica: Omnis actus internus divini intellectus, et divinae voluntatis, est omnino invariabilis secundum se: variabilis autem penes diversa obiecta intrinseca ad quae terminatur: sed ipsa aeterna Dei lex est actus tum intellectus tum voluntatis: siquidem est summa ratio, absolutumque Dei decretum quo Deus ab aeterno statuit, et ordinavit, quae a creaturis in tempore sunt implenda etc. Maior constat ex iis quae diximus de immutabilitate divinae voluntatis. Minor pariter patet ex supradictis.

Dices 1. Omnis lex praecipiens contraria est mutabilis: variatur enim lex iuxta mutationem praeceptorum: sed lex aeterna contraria praecipit, ut indicat S. Augustinus in libris Confessionum dicens: Domine, si modo imperas quod aliquando instasti, quis dubitat hoc esse faciendum? —

Distinguit maiorem Alensis: Omnis lex praecipiens contraria secundum rationes contrarias, est mutabilis, concedo: secus, negat. Similiter distincta minore, negat consequentiam: lex enim aeterna numquam diversa praecipit, secundum rationes contrarias, sed secundum rationem unam, et immutabilem, nempe secundum id quod iudicat congruere sapienti rerum ordinationi iuxta temporum varietatem. Unde tota mutatio in res ipsas temporales, non autem in legem aeternam est refundenda. Sicut enim, inquit Alensis, ars medicinae cum eadem maneat, nec ullo pacto mutetur, mutat tamen praecepta languentibus, quia mutabilis est nostra valetudo, ita divina Providentia, cum sit omnino incommutabilis, mutabili tamen creaturae varietati subvenit pro diversitate morborum: aliis alia iubet aut vetat: unde varietas est in effectu temporali.

Dices 2. Omnis sententia quae fertur sub conditione, et non absolute, mutabilis est, et maxime illa quae dependet cum hoc a libero arbitrio: sed sententia legis aeternae fertur sub conditione, et non absolute, et maxime dependet a libero arbitrio: ergo sententia legis aeternae est mutabilis: subindeque etiam illa lex est mutabilis. Minor patet: quoniam lex aeterna nusquam iudicavit nec dixit absolute: iste damnabitur; sed semper sub conditione hac: si fuerit malus finaliter: similiter non dixit absolute: iste salvabitur; sed sub haec conditione: si fuerit finaliter bonus: sed haec utraque conditio bonitatis, aut malitiae finalis pendet a libero arbitrio, subindeque sententia aeternae legis ab ea bonitate et malitia finali pendens est mutabilis. —

Respondeo cum Alensi distinguendo maiorem: illa sententia mutabilis est secundum actum quo fertur, et subiectum in quod fertur, concedo: secundum rationem qua fertur, nego. Et similiter distincta minore, neganda est consequentia. Verum quidem est quod licet contingens sit hunc finaliter in malitia vel bonitate finali permansurum, tamen non est contingens quod si permaneat in malitia finali punietur; nec pariter contingens est quod si perseveret finaliter in bonitate, et statu gratiae, praemiabitur. Nam, inquit Alensis, aeterna Dei lex, et ratio quae dicit quod si permaneas in malo finaliter, punieris; et si permaneas in bono finali, praemiaberis: haec, inquam, ratio omnino immutabilis est, et absoluta: nec dependet ullatenus a libero arbitrio hominis in gratia vel peccato perseverantis: sicut ab alterutra perseverantia dependet poenae irrogatio vel praemii donatio. Aliter hanc distinctionem explicat Alensis dicendo legem aeternam esse mutabilem secundum sententiam, non autem secundum consilium, iuxta illud S. Greg. Deus non mutat consilium, sed sententiam:

Consilium autem, inquit, est ratio divina secundum quam Deus diiudicat, et disponit omnia: sententia vero appellatur ipse temporalis effectus, qui sequitur ex consilio et ordinatione Dei. Si ergo, inquit, loquamur de lege secundum rationem consilii, ipsa immutabilis est; si secundum rationem sententiae, sic est mutabilis, quia ipse temporalis effectus sequens ex ipsa mutatur quotidie; sed ipsa ratio secundum quam iudicat, et disponit, et ex qua effectus derivatur, manet immutabilis. Itaque secundum primum modum lex aeterna dicitur, nempe quatenus accipitur pro consilio vel ratione; sed secundum quod accipitur secundum sententiam, non dicitur aeterna, sed temporalis.

Conclusio secunda. — OMNES LEGES IUSTAE ET PROPRIE DICTAE AB AETERNA LEGE DERIVANTUR.

Probatur 1. Ex Scriptura sacra, nam Proverb. 8. divina Sapientia testatur: Per me Reges regnant, et legum Conditores iusta decernunt. Hinc Ioannis 19. Christus Pilatum alloquens aiebat: Non haberes potestatem adversum me ullam, nisi tibi datum esset desuper. Quapropter Apostolus Rom. 13. merito affirmat quod non est potestas nisi a Deo: et qui potestati resistit, Dei ordinationi resistit. Quod adeo verum est, ut etiam ipsa Tyrannorum potestas derivetur ab ipso Deo, qui eis regnum et principatum tribuit, propter vindicanda populi peccata: quamvis enim iniqua sint illorum iudicia, iustum tamen est populi peccata puniri per iniqua iudicia: haec autem ratio iustae vindictae ab aeterna lege derivatur.

Quam utique veritatem luculenter explicat S. August. lib. 1. De libero arbitrio, c. 6. ubi scribit: In lege temporali nihil iustum atque legitimum, quod non ex hac aeterna sibi homines derivaverint. Et lib. 5. De Civit. Dei, cap. 21. Non tribuamus, inquit, dandi regni imperiique potestatem nisi Deo vero, qui dat felicitatem regni caelorum piis: regnum vero terrenum, et piis, et impis, sicut ei placet cui nihil iniuste placet. Et paulo infra: Qui dedit Mario, ipse Caio Caesari: qui Augusto, ipse et Neroni; qui Vespasianis, vel patri, vel filio, suavissimis imperatoribus, ipse et Diocletiano crudelissimo: et ne per singulos ire necesse sit, qui Constantino Christiano, ipse et Apostatae Iuliano.

Probatur 2. Conclusio inductione tacta per omnes leges; siquidem lex ipsa naturalis ab ipsa lege aeterna derivatur: omnis namque bonitas est universaliter a bonitate aeterna; subindeque lex naturalis, quae quod bonum est nobis instillat, est ab ipsa aeterna lege, estque eius participatio quaedam mentibus nostris indita atque impressa, iuxta illud Psal. 4. Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine. Lex divina positiva est etiam illius aeternae legis derivatio quaedam, quippe cum Deus nihil homini praescribat in tempore, cuius ab aeterno non habuerit in seipso rationem. Denique omnes leges humanae, quae vel per discursum humanum, vel ex lumine et ratione naturali, vel ex ratione revelata colliguntur et statuuntur, etiam ab ipsa aeterna Dei lege deducuntur: cum enim lex naturalis, et divina, ex quibus humanae leges inferuntur, ab ipsa Dei aeterna lege originem ducant, pari ratione ab ipsa deductae censeri debent omnes illae humanae leges. Unde S. August. lib. 1. De libero arbitrio, c. 5. In temporali lege nihil est iustum atque legitimum, quod non ex aeterna homines sibi derivaverint. Quod utique firmatur iuxta illud Iacobi 1. Omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est descendens a patre luminum, apud quem nec est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio.

Dices. Illae leges ab aeterna Dei lege non possunt derivari, quae ipsi opponuntur, et contraria statuunt: sed humanae leges interdum sunt huiusmodi: lex enim humana impunitum relinquit, quod iustum est puniri; nam inquit S. August. mox laudatus lib. 1. De libero arbitrio, cap. 5. ex illa quae regendis civitatibus fertur, multa concedit, atque impunita relinquit, quae per divinam Providentiam vindicantur: ergo aliquae leges humanae aeternae Dei legi non concordant. Insuper, lex humana liberos et exemptos a pena iudicat, quos ipsa aeterna Dei lex cruciatibus addicit, ut ibidem confirmat S. August. exemplo illorum, qui occidunt ne occidantur, vel ne res temporales amittant. Quomodo enim, inquit, apud eam, scilicet legem aeternam, sunt isti peccato liberi, qui pro his rebus, quas contemni oportet humana caede sunt? Denique lex humana concedit aliqua mala fieri, necnon affectu libidinis, et inordinatae voluntatis, quae utique lex aeterna Dei vetat, puta hominem occidere pro facultatibus servandis: unde S. August. ibidem: Quomodo possum arbitrari istos carere libidine, qui pro his rebus digladiantur, quas possunt incolumes amittere? aut si non possunt, quid opus est pro his rebus usque ad hominis necem progredi? Cum ergo humanae leges plerumque aeternae Dei legi adversentur, non videntur ab ipsa derivari. —

Distinguo maiorem: leges humanae non derivantur ab aeterna Dei lege, quae ipsi contrariae adversantur positive, et secundum rationem iniustitiae, et perfecta contrarietate, concedo: quae solum adversantur negative, et ratione minus perfectae conformationis, nego. Et similiter distinguenda est minorem. Unde ad auctoritates S. August. dicendum est, primo quidem, quod lex temporalis ea solum punire debeat, quae contrariantur suo fini, qui est conciliatio pacis inter homines: unde ipsa non assumit vindicanda mala, quae turbant pacem hominis cum Deo; haec enim relinquit aeternae legi Dei vindicanda, quod utique explicat idem August. ibidem dicens: Videtur mihi legem istam, quae populo Romano scribitur, recte permittere, et per divinam Providentiam vindicari; ea enim vindicanda sibi assumit, quae satis sint conciliandae paci hominibus imperitis. Similiter, licet lex temporalis eos a poena eximat, quos aeterna cruciatibus adiudicat, invicem tamen pugnare non videntur; lex enim humana eatenus punit mala quae suo fini, nempe paci conciliandae inter homines, adversari deprehendit; lex autem aeterna cum non solum respiciat pacem conciliandam inter homines, sed etiam in ipso Deo, inde fit quod eos interdum reos censeat, quos humana lex absolvit: unde ibidem S. Augustinus ait: Immo et probo istam, scilicet legem temporalem, quamvis incultam, minusque perfectam: videtur prima multa relinquere impunita, quae tamen per divinam Providentiam vindicantur, et recte. Denique ad tertium reponit ipso met August. quia nusquam temporalis lex iubet aliquid fieri ex libidine, nam ex hypothesi quando aliquis vim ei repellit, aut id iuste facit, et ordinate, puta causa civium tuendorum, sicut miles vel iudex, qui est minister legis: aut inordinate praestat. Si primum, obtemperare debet legi sine libidine quae id praecipit. Si secundum, non id lex praecipit, sed relinquit in eius potestate: liberum enim est ei hominem occidere pro his rebus quas invitus potest amittere.

Dices 2. Si omnes leges humanae derivarentur a lege aeterna, non essent inter se contrariae: constat autem quod leges humanae, etiam iustae, sunt interdum etiam contrariae: ergo etc. —

Nego sequelam; nam ideo contrariae sunt, quia lex aeterna talem inter eas contrarietatem postulat: cum enim lex aeterna sit ordinatissima, exigit iuxta varias circumstantias, quae in subditis occurrunt, ut mutatio fiat in lege: alias inordinatio esset si iisdem legibus dirigerentur qui varie sunt affecti. Unde S. August. lib. De vera religione cap. 17. Sicut ars Medica cum eadem maneat, neque ullo pacto ipsa mutetur, mutat tamen praecepta languentibus, quia mutabilis est nostra valetudo, ita divina Providentia cum sit ipsa incommutabilis mutabilitati creaturae variae subvenit, et pro diversitate membrorum aliis alia iubet, aut vetat.

Dices 3. Leges humanae non derivantur ab aeterna, neque tamquam conclusiones, quia non necessario sequitur lex humana ex principiis aeternae legis; neque tamquam determinationes eiusdem legis aeternae, quia homines legum conditores ignorant quid fuerit ab aeterno ordinatum circa leges quas statuunt: ergo etc. —

Respondeo, humanas leges ab aeterna lege derivari mediante lege naturali, a qua procedunt, vel per modum conclusionis ex principiis, sicut v. g. non est occidendum, colligitur conclusio ex eo praecepto naturali, faciendum non est malum: aliquae vero derivantur per modum determinationis, sicut lex naturae v. g. quod qui peccavit puniri debet: sed quod puniendus sit tali vel tali poena, hoc determinatur a lege humana. Quae sunt primi modi, vigorem habent non solum a lege humana, sed etiam a lege naturali: quae vero secundo modo statuuntur, ex sola lege humana vim obtinent: unde licet qui legem condit ignoret quid fuerit ab aeterno ordinatum circa legem quam statuit; tamen non ignorat legem naturalem quae est primaria aeternae legis derivatio, et per praesentiam iudicat quid in illis circumstantiis statuendum sit conformiter ad legem naturae.

Dices 4. Si leges humanae derivantur ab aeterna, obligarent ad sui observantiam iure divino: sed falsum consequens: ergo et antecedens. —

Nego sequelam maioris, quia non obligant iure divino nisi ea quae sunt a Deo tamquam a Legislatore immediate; tales autem non sunt leges humanae, quae solum mediante hominum prudentia de lege naturali ab aeterna lege derivantur.

Dices 5. Concupiscentia, quam legem carnis, seu fomitis appellat

Apostolus, est vera lex: sed illa lex quae derivatur a lege aeterna: ergo etc. Patet maior ex illo Apostoli ad Romanos 7. Video aliam legem in membris meis captivantem me in lege peccati: Unde Glossa: lex peccati recte dicitur lex; quia legitime tactum est, ut qui non obedivit suo superiori, ei non serviat suum inferius, scilicet caro. Minor pariter est evidens, illa enim lex fomitis est mala, nam ut ait Glossa super haec verba Pauli ad Romanos 8. Lex Spiritus vitae in Christo Iesu liberavit me, duae leges bonae sunt: lex Spiritus quae peccatum tollit: lex Mosis qua peccatum ostendit: lex peccati mala quae reos facit: quod autem per se malum est non potest ab aeterna Dei lege derivari: unde Apostolus ad Romanos 8. Prudentia carnis legi Divinae non potest esse subiecta. —

Respondet Alensis, n. 6. a. 2. fomitem in nobis esse poenam irrogatam propter peccatum Adae: sed, inquit, est duplex poena, scilicet foeditatis, et passibilitatis. In quantum fomes est poena foeditatis, sic non est a Deo, quia actus suus est deformis: quia actus foederationis non potest esse a Deo, ut a principio, sed a diabolo. Secundum vero quod ipsa est poena passibilitatis et afflictionis, eo scilicet, quod affligit animam, sic ipsa est a Deo: afflictio enim ista temporalis est, et ad bonum, ut homo coactus redeat, et convertatur ad Deum: ex hoc enim, quod anima videt se ita deiectam, et tantae vilitati et corruptioni subiectam, citius convertitur ad Deum. Et sic fomes in quantum est poena passibilitatis, a Deo est, et ordinat ad Deum: est enim a divina iustitia. Lex ergo fomitis uno modo potest appellari lex passibilitatis: alio modo lex foeditatis. Primo modo est ut affligens: et hoc modo appellat eam Apostolus legem membrorum. Hoc modo ipsa est, et derivatur ab aeterna lege: ipsa enim dicitur lex passibilitatis, idest, secundum quod homo per eam habet legem, ut affligatur ex illa, et convertatur ad Deum: hoc enim modo respicit ordinem divinae Iustitiae. Secundum autem quod lex fomitis dicitur lex foeditatis, sic ipsa appellatur ab Apostolo Lex peccati: et sic lex ista non est a lege aeterna, sed a diabolo, vel peccato, quia lex ista mala est.

Conclusio tertia. — LEX AETERNA SECUNDUM SE SPECTATA EST UNICA: SECUNDUM VERO DIVERSAM CONNOTATIONEM AD RES EXTERVAS QUAE IPSI SUBIICIUNTUR, CENSERI POTEST MULTIPLEX.

Haec est Alensis memb. 6.

Primam partem probat, primo quidem auctoritate S. Augustini dicentis lib. Conf. Sicut ars Medicinae una est, et tamen habet differentiam praeceptorum, ita lex aeterna ad leges temporales, sicut ars medicinae ad sua praecepta. Censet ergo S. Augustinus, quod lex aeterna secundum se spectata sit unica, nec pluralitatem admittat.

Probat secundo: Si aeterna Dei lex sit censenda multiplex, maxime propter diversitatem respectuum quos dicit ad res subiectas: sed ita non est: pluralitas namque in divinis non admittitur propter diversitatem respectuum ad extra; alias cum nomen hoc Creator v. g. plures involvat respectus ad res creatas, sequeretur quod dici possent plures Creatores, quod utique est absurdum: ergo similiter diversitas respectuum legis aeternae ad temporales leges, necnon ad res temporales quae sibi subiiciuntur, non inducit diversitatem in ipsa lege aeterna.

Addit tamen Alensis, legem aeternam considerari posse vel ut est ars, et causa exemplaris legum temporalium, vel ut est ratio singulas res in ordine debito constituens, et ad finem specialem sibi congruum perdurens, iuxta dignitatem, et utilitatem sibi peculiarem. Unde fit quod lex aeterna spectata ut est ars aeterna boni et veri, dicitur esse unica: similiter ut est ratio ordinans res ad finem divinum, et ultimum, est pariter unica, quia nempe est una sola ratio qua Deus res cunctas a se conditas propter seipsum etiam ad sui gloriam ordinat et disponit: ut vero res spectant fines sibi peculiares, possunt dici plures in Deo rationes particulares per respectum ad diversa connotata, quia nempe res diversimode ordinantur invicem ratione suae dignitatis et utilitatis.

QUAERES: An ipsa Lex aeterna divinae Essentiae, vel alicui Personae approprietur?

RESPONDET idem Alensis membr. 4. Legem aeternam essentiae divinae immediate esse tribuendam: siquidem est absoluta Dei perfectio tribus divinis Personis communis. Ipsis tamen adorandis Personis potest appropriari diversimode: quoniam enim ad legem quamlibet tria concurrunt, scilicet auctoritas, veritas, et bonitas, quae concurrunt ad hoc quod sit lex, scilicet principium legis, forma legis, et finis: nam ratione principii ei debetur auctoritas, quia non potest esse principium legis, nisi qui auctoritatem habet: ratione vero formae debetur ei veritas, quia lex numquam fertur sine vera ratione: item ratione finis debetur ei bonitas, quia lex non est nisi ad bonum: unde dicitur lex sanctio sancta, iubens honestum, prohibensque contrarium. Si ergo respiciamus in lege aeterna auctoritatem, dicitur in Deo secundum rationem vel intentionem potestatis; et sic appropriatur personae Patris. Si autem respiciamus veritatem, secundum rationem formalem, sic appropriatur Sapientiae, et ita convenit personae Filii. Respiciendo autem bonitatem, quae debetur ratione finis, sic appropriatur Spiritui sancto. — Ex iis patet qualiter legis effectus, et actus, nempe imperare, vetare, consulere, et permittere, punire, et praemiari conveniant aeternae legi; nam actus imperandi et vetandi ipsi conveniunt ratione auctoritatis; isti autem duo actus consulendi et permittendi ipsi tribuuntur ratione veritatis; isti autem duo actus puniendi et praemiandi ad eam spectant ratione bonitatis. Sciendum enim est quod in lege inveniri debet ratio potentiae ut praecipiat vel prohibeat: item ratio veritatis vel sapientiae, ut possit permittere vel consulere; denique ratio bonitatis, ut puniat malefacta, et compenset benefacta, hoc enim ad bonitatem pertinet; et sic secundum diversas rationes lex comprehendit potentiam, sapientiam, et bonitatem. Insuper, praedicti actus legis distribui possunt iuxta diversas animi vires et facultates, nam consulere et permittere respiciunt rationalem, sunt enim actus legis ratione veritatis et sapientiae, et hoc pertinet ad rationalem: imperare autem et vetare pertinent ad irascibilem; sed punire, et praemium tribuere pertinent ad concupiscibilem; et sic apparet qualiter aeterna lex secundum diversas intentiones, et diversos actus tribus adorandis Personis approprietur.

Praesentem Quaestionem moveri maxime de triplici entium ordine; nempe divino, rationali, et irrationali. Tres enim sunt ordines seu genera actuum, de quibus dubitari potest an per aeternam Dei legem mensurentur. Primum quidem supremum genus est aliquorum internorum ipsiusmet Dei. Secundum, et infimum genus est actionum inferiorum agentium naturalium, et ratione carentium. Tertium denique est actuum liberorum creaturarum intellectualium. Sciendum insuper, quod actus Dei distingui possunt triplicis generis; nam alii dicuntur naturales et necessarii: puta generatio Verbi, processio Spiritus sancti; alii morales liberi, puta amor Dei quo creaturas diligit; alii denique vocari possunt Artificiosi, quatenus nempe sese extendunt ad creaturas producendas et regendas. Quaeritur autem an hi omnes actus divini aeternae Legi subiiciantur.

NOTANDUM 2. Certum esse, et extra controversiam, actus naturales divini intellectus, divinaeque voluntatis quatenus spectantur ad intra, ab ipsa aeterna Dei lege non pendere, quia sunt omnino necessarii, nec procedunt ex directione, aut motione quae procedat per dictamen rationis; subindeque nulli legi possunt subiici; quia lex non est de rebus per se, et ab intrinseco necessariis, quae non indigent regula, sed tantum spectat ad eos actus, qui omnino liberi sunt, et possunt dirigi ac ordinari. Hine generatio aeterna Filii Dei, et productio Spiritus sancti nullatenus cadunt sub lege, quia sunt actus omnino naturales et necessarii. Quapropter restaret inquirendum an actus liberi qui in Deo sunt, qui prout sunt liberi, morales appellantur: quatenus vero sunt operaturi ad extra dicuntur artificiosi, an, inquam, illi actus aeternae Dei legi aliquatenus subiiciantur, et per illam dirigantur.

NOTANDUM 3. Legem aeternam dupliciter cogitari posse esse mensuram, seu regulam actuum liberorum Dei: primo quidem quatenus illi actus morales, et honesti sunt: secundo vero prout ordinantur ad aliquid producendum, vel dirigendum. Priori modo spectati divini actus liberi, certum est quod regulantur per divinam rationem: quia Deus semper secundum rationem operatur: non quidem secundum rationem alienam: ergo secundum propriam; subindeque mensura rectitudinis liberorum actuum voluntatis divinae est iudicium divini intellectus, quod ordine operationis ipsam divinae voluntatis operationem antecedit. Id etiam constat declaratione, et exemplo, etenim si Deus loquitur, verum dicit, quia iudicat mendacium esse malum: si promittit, implet, quia iudicat fidelitatem esse honestam et consentaneam naturae suae. Posteriori modo spectati divini actus liberi cogitari possunt habere legem, quatenus Deus ut opifex rerum sibi modum certum operandi censetur praescribere secundum quem opera sua facit, et ordinat, cum posset ea aliter facere, et ordinare. An autem alterutro an utroque modo Deus revera sibi legem praescribat, hic est determinandum.

Conclusio prima. — DIVINA VOLUNTAS IN OPERANDO LIBERE ET HONESTE LEGI NON SUBIICITUR.

Haec est Alensis memb. 8. art. 5. cui subscribunt S. Thomas 1. 2. q. 91. a. 1. ad primum, et Recentiores cum Suarez lib. 2. cap. 2.

Probat hanc veritatem Alensis: Primo quidem auctoritate S. Aug. dicentis in libro 83. qq. Qui quaerit consortium voluntatis divinae, quaerit maius voluntatis divinae: sed si divina voluntas alicui legi subiiceretur, aliquam haberet causam sui directivam: subinde haberet aliquid maius: hoc autem est impossibile; adeoque etiam repugnat divinam ipsam voluntatem alicui legi subiici. Denique, lex aeterna non potest sibi subiici: sed ipsa divina voluntas est lex aeterna: nam inquit S. Augustinus: Tantum differt in ratione intelligendi cum dicitur lex, et cum dicitur voluntas: quia dicitur voluntas respectu boni, in quantum acceptat quod bonum est; eadem voluntas dicitur lex, in quantum ordinat quod bonum est. Denique, hoc ipsum confirmat S. Anselmus lib. 1. Cur Deus homo, cap. 12. dicens: cum Deus liber sit, nulli legi, nulliusque iudicio subiacet; ut nihil decens, nihil rectum sit, nisi quod vult, et ideo quod vult, iustum, et conveniens est; id autem quod est iniustum et indecens non cadere in eius voluntatem; non propter aliquam legem, sed quia non pertinet ad eius libertatem.

Probat similiter ratione: si divina voluntas alicui legi subiiceretur, illa esset vel positiva, vel naturalis: sed neutrum dici potest. Non quidem primum, quia lex positiva illa est, quae ponitur per liberam voluntatem alicuius potentis praecipere, et suo praecepto, seu voluntate obligare eum cui lex imponitur: sed Deus non habet superiorem, neque seipsum per modum praecepti, et legis obligare potest, quia non est sibi superior: ergo nullo modo est capax legis positivae. Non etiam secundum; licet enim in intellectu divino praecedant iudicia, et dictamina practica, quibus Deus iudicat quid suam bonitatem, misericordiam, iustitiam, aut sapientiam deceat, puta non esse mentiendum, vindicanda esse peccata, promissa esse implenda, etc.: ipsa tamen non possunt habere rationem legis respectu divinae voluntatis, tum quia non proponunt praeceptum aliquod nec voluntatem alicuius intimant; sed tantum ostendunt indicando quid rei natura habeat: lex autem est praeceptum, et inclinatio voluntatis alicuius superioris legislatoris: tum quia illa Dei iudicia practica non fiunt per modum imperantis, sed solum dirigentis: adeoque non possunt habere rationem legis.

Conclusio secunda. — AETERNA DEI LEGI SUBIACIUNTUR OMNIA ENTIA IRRATIONALIA.

Patet Conclusio, Primo, quidem auctoritate Scripturae sacrae: illis videlicet omnibus locis quibus Deus dicitur elementis caelestibus, et aliis rebus ratione expertibus legem praescripsisse. Sic Proverb. 8. Quando circumdabat mari terminum suum, et legem ponebat aquis ne transirent fines suos. Quod utique luculenter Iob declaravit c. 38. ubi verba Dei referens ait: Dixi: Usque huc venies, et non procedes amplius, et ibi confringens tumentes fluctus tuos. Sic pariter Psal. 44. Ignis, grando, nix, glacies, spiritus procellarum, quae faciunt verbum eius. Idipsum constat Matth. 6. Luc. 12. et 1. Cor. 15.

Probatur 2. auctoritate S. August. lib. 5. De Civit. Dei, cap. 11. ubi de Deo scribit: *A quo est omnis motus, omnis species, omnis ordo, quo et mensura, numerus, pondus; a quo est quidquid naturaliter est cuiuscumque generis, et cuiuscumque conditionis est: a quo sunt semina formarum, formae seminum, motus seminum, atque formarum: quibus iudicat omnes prorsus creaturas, etiam rationis expertes, non solum a Deo tamquam a supremo omnium Opifice derivari, sed etiam ab eo dirigi, et administrari tamquam ab aeterno rerum Administratore, et Moderatore. Eandem veritatem explicat libro De libero arbitrio, c. 5. et 6. ubi ait: Legem aeternam esse rationem in mente Dei existentem, qua res omnes per consentanea media in suos fines diriguntur. Et lib. 83. qu. 3. circa finem ait: Lex incommutabilis omnia mutabilia pulcherrima moderatur gubernatione.

Probatur pariter haec veritas ratione: Illa aeternae Dei legi subiiciuntur, a quo habent principium agendi, et regulantur ad suos fines: atqui Deus ab aeterno sanxit, destinavitque singulis creaturis tale principium sibi peculiare, quo et virtutem suam possunt exercere ad finem, ut in fines congruos perveniant: ergo etc. Insuper, sicut nostra voluntas membris nostris corporis imperat, et suo imperio illis imponit non solum necessitatem onerandi, sed etiam illa dirigit, et ordinat ad onerationes suis facultatibus convenientes: ita et divina voluntas rebus omnibus creatis imperat, et illis imponit necessitatem, et regulam agendi: iuxta divinum suum praescriptum. Quod utique Iob declaravit dum scripsit creatura Deo obedire in diem belli: necnon et Sapiens cap. 5. dum affirmat quod pro Dei gloria pugnabit orbis terrarum contra insensatos.

Dices 1. Illae divinae legi tantum possunt subiici, quibus lex significari potest, et promulgari: sed creaturis ratione destitutis nulla lex promulgari potest, nec significari: ergo etc. —

Distinguo minorem: lex non potest significari nec promulgari creaturis irrationalibus, promulgatione proprie dicta, qua scilicet legislatoris mentem exprimat, eamque subditis notificet, quatenus superioris voluntatem intelligentes eam executioni mandent, concedo: promulgatione improprie dicta, videlicet per quamdam impressionem virtutis, quae sit principium agendi iuxta voluntatem rerum administratoris, nego. Sicut enim se habet promulgatio legis quantum ad homines, quia per legis promulgationem ipsis imprimitur quoddam directivum humanorum actuum, ita impressio activi principii se habet ad res naturales, quae ratione suae dependentiae a Deo omnium moderatore et opifice ad eius nutum operantur.

Dices 2. Creaturae irrationales non sunt capaces praecepti: ergo nec legis: subindeque non possunt aeternae Dei legi subiici. —

Distinguo antecedens: non sunt capaces praecepti moralis, quod est regula operationum moralium creaturae rationalis, concedo: non sunt capaces praecepti naturalis, quod fit per impressionem principii motivi in ordine ad finem obtinendum, nego: Deus enim creaturis omnibus agendi necessitatem et regulam praescribit, pro cuiusque captu, iuxta illud Psal. 148. Praeseptum posuit, et non praeteribit.

Dices 3. Ea solum legi subiiciuntur, quae praemii, vel poenae capacia sunt propter legis observantiam, aut transgressionem: sed creaturae irrationales cum cognitionis et libertatis sint expertes, nec praemii, nec poenae dignae sunt: ergo etc. — Respondet Alensis noster memb. 8. art. 5. duplicem esse subiectionem legi aeternae: est, inquit, subiectio legi aeternae naturalis, et sine iudicio, et hoc modo irrationalia ipsi subiiciuntur prima subiectione; nam inquit S. Anselm. lib. 1. Cur Deus homo: Omnisque creatura cum sibi praeceptum ordine naturaliter, aut rationaliter servat, Deo obedire dicitur, maxime rationalis, cui datum est intelligere quid debeat.

Dices 1. Quod lege et ratione geritur, fortuitum, et casuale esse non potest: sed inter res rationis expertes plura sunt fortuita et a casu: ergo nulli legi censetur subiici. —

Distinguo minorem: multa sunt fortuita et a casu, si referantur ad causas particulares extra quarum ordinem fiunt, concedo; si referantur ad divinam ordinationem, et gubernationem, nego; siquidem respectu Dei cuncta prospicientis et ordinantis in pondere, numero, et mensura, nihil potest esse casuale, quamvis aliqua sint a casu, quatenus accidunt praeter ordinem causarum particularium.

Conclusio tertia. — TUM IUSTI QUAM MALI ET REPROBI DEI ORDINATIONI SUBSUNT: ILLI QUIDEM PERFECTA SUBIECTIONE: ILLI IMPERFECTA.

Probatur prima pars, nempe quod iusti perfecte aeternae Dei legi subiiciantur. Ut quis perfecte legi Dei subiiciatur, debet ipsam divinam legem participare duobus modis: Primo quidem per modum cognitionis: secundo, per interioris principii motivum: sed homo respectu bonarum actionum dirigitur et illuminatur, non tantum per cognitionem naturalem, sed etiam per cognitionem fidei et sapientiae, et supra inclinationem naturalem ad bonum superadditur ipsi interius motivum gratiae et virtutis: ergo perfecte legi aeternae Dei homo iustus subiicitur.

Probatur secunda pars, nempe quod etiam mali et reprobi divinae legi subiiciantur. Primo quidem auctoritate S. Augustin. lib. De catechizandis rudibus: Novit Deus ordinare deserentes se animas, et ex earum iusta miseria partes inferiores creaturae suae convenientissimis, et congruentissimis legibus admirandae dispensationis ornare: ergo censet animas reproborum, qui Deum deserunt, divino ordini subiici: sed ille divinus ordo est ipsa Dei aeterna lex, qua iustum est ut omnia sint ordinatissima: ergo etc. Hanc veritatem luculenter explicat S. Ansel. lib. 1. Cur Deus homo: Sicut ea, inquit, quae Caeli ambitu continentur, non esse sub Caelo, aut elongari a Caelo nullatenus possunt, nec fugere Caelum nisi appropinquando; ita licet nullus Angelus vel homo divinae voluntati subiacere velit, tamen eam fugere non valet, quod si vult fugere de voluntate praecipiente, fugit sub voluntate puniente. Idipsum eleganter explicat Boetius lib. 4. De Consol., prosa 6. cuncta, inquit, complectitur, ut si quis ab assignato ordine recesserit, in alium ordinem relabatur. Ipsa enim lex aeterna sicut circulus est: qui enim fugit unam partem, appropinquat alteri: et ita licet mali ab ea recesserint quantum ad praeceptionem, sunt tamen sub ea tamquam ad punitionem.

Dices 1. Ex Apost. 1. ad Timoth. 1. Iusto non est lex posita, sed iniustis et subditis: unde Glossa, posita, non imposita, ut supra illum sit, et ei dominetur, in illa enim potius est et cum ipsa, quia amicus iustitia est. —

Respondet Alensis art. 2. cap. 1. quod esse sub lege accipitur duobus modis; scilicet vel necessitate coactionis, vel voluntate obediendi: aliter enim filius est sub patre, et aliter servus, quia servus est sub patre necessitate timoris coactus, filius autem voluntate obediendi: unde distinguenda est consequentia: iusti non sunt sub lege necessitate et subiectione coactionis, concedo: subiectione voluntariae obedientiae, nego: nam inquit Glossa in Psal. 1. exponens illa verba, in lege Domini voluntas eius, aliud est in lege esse, aliud sub lege; qui in lege est, secundum legem agit: qui sub ea est, necessitate timore coactus; hoc autem modo iusti non sunt sub lege, sed primo modo.

Dices 2. Ex Apost. ad Rom. 8. Sapientia carnis inimica est Deo: legi enim Dei non est subiecta: sed mali, et reprobi dicuntur sapientia carnis: ergo aeternae legi non subiiciuntur. —

Distinguo maiorem: non subiicitur legi, ipsi voluntarie parendo ut per obedientiam praemia consequatur, concedo: non subiicitur legi necessitate vindictae, quatenus nimirum propter suam deordinationem, et pugnam cum aeterna Dei lege promeritum supplicium sibi conciliat, nego: nam, ut diximus, qui non subiiciuntur legi quantum ad praeceptionem, ipsi subiici debent quantum ad punitionem.