Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Ius secundum nominis etymologiam ita appellari, vel quod iuxta sit, ut vult Covarr. lib. 1. Comment. iuris civilis, nam iusta esse interdum significat similitudinem vel aequalitatem in aliquo munere aut actione: vel ius dicitur a iubendo: nam iussum participium est verbi iubeo: hinc si a participio iussum secunda syllaba dematur, relinquitur vocabulum ius: vel si duas syllabas divisim proferas, ipsum iussum seu imperium significabit se esse ius, seu ius sum: vel denique ius a iustitia derivatur: nam, ut dixit Ulpianus lib. 1. f. De iustitia et iure, est autem ius a iustitia appellatum: licet enim iustitia potius videatur a iure derivari, quam ius a iustitia; iustum enim dicitur quod est secundum ius: unde etiam iustitia definitur per ius, quia ius suum unicuique tribuit: nihilominus iuris appellatio, de qua loquitur iurisconsultus, potuit a iustitia oriri: sicut risus ita appellatur, quia tendit in obiectum risibile, licet obiectum denominetur visibile ab ipso risu. Inde vero potuit facile derivari ius, dempta videlicet ultima parte vocis iustum, quam utique etymologiam probavit S. August. lib. 10. De Civit., cap. 21. ubi tamquam principium philosophicum assumit: Quod illud ius esse dicant, quod de iustitiae fonte manat. Et in Psalmo 145. Ius, inquit, et iniuria contraria sunt, ius enim est quod iustum est. Eamdem pariter probavit Isidorus 5. Etymolog. cap. 3. dicens: Ius ex se dictum est, quia iustum est: sicut ergo iustum a iustitia denominatur, ita ius potuit a iusto, et iustitia appellari, quantum ad vocis etymologiam.

Notandum 2. Nomen iuris secundum rem ipsam posse accipi tripliciter: Primo quidem, ut sit idem quod iustum. Iustum autem dupliciter accipitur, secundum Aristotelem 5. Ethic. cap. 1. nempe generatim, et in latiori significatione, pro legitimo, et sic omne opus virtutis, quatenus consentaneum legi, dicitur ius, et iustum: et speciatim ac strictius pro eo quod est regulare, et alteri debitum: haec enim tria involvit iustum stricte acceptum, nempe aequalitatem, debitum, et esse ad alterum. Secundo ut sit idem quod lex, quae est regula iusti: cumque sententia iudicis sit etiam veluti quaedam lex non publica, sed privata, pariter ius dicitur: qua ratione iudex dicitur dicere ius, et praeesse iuri dicendo. Tertio ius accipitur pro legitima potestate ad rem aliquam obtinendam, vel ad aliquam functionem aut quasi functionem, cuius nempe potestatis derogatio et violatio iniuriam efficit et constituit.

Notandum 3. Ius acceptum pro iusto speciali, seu pro eo quod est regulare, et debitum alteri, esse formale obiectum iustitiae particularis; quia ille peculiari ratione dicitur iustus, qui hanc aqualitatem debitam amat, intendit, et servat: iniustus autem qui eam non servat; subindeque haec aqualitas, quatenus est debita, obiectum formale iustitiae particularis constituit; obiectum enim formale cuiusque virtutis est illud bonum honestum quod per illam virtutem in opere intenditur.

Ius autem acceptum secundo modo, scilicet pro lege, est regula iustitiae, et caeterarum virtutum; virtutes enim in suis actibus dirigi debent secundum dictamen, et praeceptum legum; etenim si non sint legibus conformes, non erunt studiosae, nec laudabiles. Quatenus autem ius pro potestate legitima usurpatur, non est quidem obiectum quod iustitia intendit, sed obiectum formale cui: nam in iustitia sicut et in omni virtute, quae est ad alterum, distingui potest obiectum quod, et obiectum cui. Primum est quod ipsa virtus intendit, et praestat exterius; et hoc in proposito est redditio rei aequalis quatenus debita, seu redditio debiti ad aequalitatem iuris alterius, quod utique debitum non potest esse sine iure in altero; sunt enim correlativa; debitum enim iuri est debitum; subindeque obiectum iustitiae includit ordinem ad ius alterius. Secundum autem, nempe obiectum cui iustitiae, est is cui debitum praestatur; is autem est proximus noster, quatenus ius habet ad aliquid, ratione cuius illud est ipsi debitum; ex iure enim ipsius in me vel in mea, nascitur in me debitum praestandi id quod illud ius impleat, et exhauriat; quod ut fiat debite, iustitia inclinat ut id velim affectu, et praestem effectu.

His ita praemissis, duo hic supersunt aperienda: Primum, quaenam sit iuris universim spectati legitima definitio. Secundum, quotuplex sit illius in varias species, et partes distributio, ac divisio.

Conclusio prima. — IUS GENERATIM SPECTATUM RECTE DICITUR POTESTAS LEGITIMA AD REM ALIQUAM OBTINENDAM, VEL AD ALIQUAM FUNCTIONEM, VEL QUASI FUNCTIONEM OBEUNDAM, CUIUS VIOLATIO INIURIAM CONSTITUIT.

Primo dicitur potestas, idest, habitudo quaedam ad aliquid; unde dicimus aliquid posse: qua ratione legimus Genes. 23. dixisse Abraham ad filios Heth: Date mihi ius sepulchri, idest facultatem sepeliendi; haec autem potestas se habet vel per modum potentiae activae, ut quando est ius ad aliquid agendum, vel retinendum: vel per modum potentiae passivae, ut in iure quod habes, ut nutriaris a parentibus, custodiaris a principibus, ut tibi subserviatur a servis: vel per modum potentiae resistendi, ut in iure quod quis habet ne alius aedificet in tali loco, ne altius construendo murum attollat, quatenus videlicet non obsit visui, nec lumini.

Secundo, legitimum, idest, a lege concessa; nam facultas quae secundum legem non est, non est ius sed vis et iniuria. Lex autem hanc potestatem concedens, vel est divina positiva, v.g. ad sacramenta percipienda: vel est naturalis, v.g. ad usum membrorum ad vitam per cibum et potum sustentandam, ad vim vi repulsandam: vel denique est humana, puta ad successionem haereditatis, ad acquirendum, possidendum, retinendum, et alienandum per varia contractuum genera; tot etiam sunt genera iurium, quot sunt genera legum, quae ius tribuunt. Ex quo sequitur hanc potestatem non esse quid physicum, sed morale dumtaxat competens homini ex aliqua Dei vel hominum ordinatione, deputatione, aut concessione.

Tertio ad rem aliquam, ut ad obtinendum rem aliquam per successionem haereditariam, per testamentum, per donationem liberalem, per contractus, per occupationem.

Quarto ad functionem, ut ad liberum usum membrorum, et bonorum suorum, ac rerum sibi speciatim attinentium. Vel quasi functione, v.g. ad possessionem civilem et naturalem, ad retinendum dominium, statum, et conditionem in qua est. — Quinto denique additur, cuius violatio iniuriam constituit; quia iniuria nihil aliud est, quam alieni iuris violatio, quod utique fit quando iure manente contra illud agitur. Hinc quando quis privatur officio amovibili ad voluntatem superioris, non fit ei iniuria, nisi aliunde habeat aliud ius ad illud officium obeundum, potest enim ius esse ad ius, et dominium iuris.

Ex his collige, ius interdum ab aequo, et bono distingui in multis quae refert Ludovicus Vives in scholio ad lib. 2. De Civit. Dei, cap. 17. Unde Aristoteles 5. Ethic. c. 10. ait aequitatem esse iusti emendationem, non quidem quatenus iustum sumitur pro debito naturali, quod est rectum secundum naturalem rationem; hoc enim nusquam deficit si ratio non erret; neque etiam quatenus iustum sumitur pro iusto legali, quod scilicet lege humana constituitur: licet enim hoc interdum deficiat, defectus tamen iste non ex lege, aut ex legislatore, sed ex materia ipsa provenit. Inde hoc alterutro modo sumpta aequitas, non est emendatio iuris, sed potius illius origo, et regula, iuxta illud l. 91. f. de regul. iur. In omnibus, maxime tamen in iure, aequitas spectanda est: itaque aequitas dicitur esse iusti emendatio, quatenus aequitas sumitur pro prudenti moderatione legis scriptae praeter vigorem verborum eius, inquit Suarez lib. 1. cap. 2; et sic aequitas dicitur opponi stricto iuri, qua ratione Terentianus dixit: Inter ius, et aequitatem hoc interest, ius est quod omnia recta et inflexibilia exigit, aequitas est quae de iure multum remittit. Atque de iure legali est illud in quod epieikeia cadit; siquidem spectat ad iudicium viri prudentis verba legis humanae interpretari, quando illius legis exacta observatio urgeret contra naturalem aequitatem. Qua ratione iudex, aut princeps legem sic interpretans, dicitur non agere iure, utique materialiter et ut legis verba sonant, sed agere ex aequo, et bono. Et ideo forte iurisprudentia dicta est ars boni et aequi, quod in legibus interpretandis bonum et aequum semper intueri debet, etiamsi interdum oporteat verborum legis vigorem et tenorem temperare, ne ab aequo et bono naturali discedatur.

Conclusio secunda. — IUS GENERATIM SUMPTUM DIVIDI POTEST PRIMO IN IUS NATURALE, GENTIUM, ET POSITIVUM.

Ius naturale, inquit Doctor in 1. d. 17. q. 1. n. 3, illud est cuius veritas est nota ex terminis; nam, inquit, tale est principium in lege naturae sicut et in speculabilibus principium notum est ex terminis, sive quod sequitur evidenter ex tali vero sic noto, cuiusmodi est conclusio practica demonstrata; et stricte loquendo nihil aliud est de lege naturae, nisi principium vel conclusio demonstrata: sic tamen extendendo quandoque dicitur esse de lege naturae, quale est verum practicum consonum principiis et conclusionibus legis naturae: in tantum, quod statim notum est omnibus illud convenire tali legi. Quibus Doctor duo docet: primum, illud esse de iure naturae cuius honestas patet ex terminis; puta, Deus est colendus: vel cuius honestas infertur ex principio quod patet ex terminis; puta, Sacrificia sunt Deo offerenda; quod infertur ex illo principio Deus est colendus. Secundum vero quod ea censeri possint esse de iure naturae, quae ipsius iuris principiis, et conclusionibus consentanea sunt. Unde in 3. d. 37. n. 5. duplex distinguit ius naturae, nempe strictum, et strictissimum. Dicit, inquit, quod aliqua possunt dici esse de lege naturae dupliciter: uno modo tamquam prima principia practica, nota ex terminis: vel conclusiones necessariae sequentes ex eis: et haec dicuntur esse strictissime de lege naturae. Subdit n. 8. Alio modo dicuntur aliqua esse de lege naturae, quia sunt multum consona illi legi; licet non sequantur necessario ex principiis practicis, quae nota sunt ex terminis; et omni intellectui apprehendenti sunt necessario nota. Et hoc modo certum est omnia praecepta secundae tabulae esse de lege naturae, quia eorum rectitudo valde consonat primis principiis practicis necessario notis. Quibus Doctor aperte docet ad legem naturalem spectare non solum principia generalia per se nota circa naturaliter honesta, et necessaria; vel circa turpia, et illicita, ut virtutem esse amplectendam, vitium esse fugiendum, Deum esse colendum, suum ius esse cuique servandum, et non esse alteri faciendum quod quisque sibi fieri non vult: verum etiam praecepta particularia, et conclusiones deductas ex principiis generalibus circa quaecumque naturaliter necessaria, ad honeste et pacifice in societate vivendum, aut circa illorum opposita; puta neminem esse occidendum iniuste, non furandum, non foenerandum ad usuram, et similia; quorum aliqua sunt per se nota lumine naturali, alia indigent discursu aliquo, vel disciplina ut hominibus praesertim rudioribus innotescant. Haec autem omnia pertinere ad legem naturalem constat, quia ex ipsa rei natura, et seclusa quacumque lege positiva, sunt necessaria moraliter, eorumque contraria sunt illicita: quocirca S. Paulus ad Rom. 2. affirmat gentes ductum naturalis luminis sequentes, facere naturaliter ea quae legis sunt, et esse sibi ipsis legem naturalem, scilicet testimonium illis reddente conscientia ipsorum.

Duplici autem via, inquit Hugo Grotius, lib. 1. et c. 1. lib. De iure belli et pacis, aliquid esse iuris naturalis probari solet:

Tum ab eo quod prius est, tum ab eo quod posterius; quarum probandi rationum illa subtilior est, haec popularior. A priori, si ostendatur rei alicuius convenientia aut disconvenientia necessaria cum natura rationali ac sociali: a posteriori vero, si non certissima fide, certe probabiliter admodum iuris naturalis esse colligitur id quod apud gentes aut moratiores omnes tale esse creditur. Nam universalis effectus universalem requirit causam: talis autem existimationis causa vix ulla videtur esse posse praeter sensum ipsum communis qui dicitur.

Unde Hesiodus: Non etenim penitus vana est sententia multi
Quam populi celebrant. Cui concinit Seneca, ep. 117: Argumentum, inquit, veritatis est aliquid omnibus videri. Et Cicero, l. Tusc.: In re consensio omnium gentium ius naturae putanda est.

Neque his obest quod quaedam sint nationes immanitate barbarae, quibus quod iustum et aequum aliis videtur non arridet, quia, ait Andronicus Rhodius, apud homines recta sanaque mente praeditos immutabile est ius illud naturae quod dicitur. Quod si his, qui morbido distortoque sunt animo, aliter videtur, nihil id ad rem pertinet. Nam nec mentitur qui mel dulce esse dicit, ideo quod aegrotis aliter videatur. Concinit Aristoteles, Pol. 1. v. Quod naturale sit spertandum in his quae bene secundum naturam se habent, non in depravatis.

Hinc colligit Doctor in 1. praefata dist. 17. Quod non recte loquitur Gratianus de iure legis naturae, tenens illa quae sunt in scriptura Veteris, vel Novi Testamenti de lege naturae esse. Quia nec illa omnia sunt principia practica nota ex terminis, nec conclusiones practicae demonstratae: nec etiam evidenter consona talibus principiis et conclusionibus. Eximendus ergo est, quum extendit ius naturale ad ius positivum ab auctore naturae, ut distinguitur contra ius positivum ab aliquo qui non est Auctor naturae.

Ius Gentium illud dicitur quod usu omnium aut plurium Gentium est introductum; ratione scilicet naturali praeunte ac dictante illud tamquam evidenter conveniens humano generi et societati. Hoc iure Gentium introducta est bonorum divisio, acquisitio dominii rerum, quae nullius sunt, per earum occupationem. Ad idem pertinet Legatorum immunitas, et ea omnia quae referuntur cap. Ius gentium dist. 1. quamquam inter illa computetur ius servandi foedera pacis, et nonnulla alia quae commodius referri possunt ad legem naturae. Nec mirum est Gentes in hoc ius velut unanimi consensu conspirasse: cum illud rationi naturali maxime esse conforme cognoverint: proinde singulae Gentes illo iure ligantur, quatenus nempe singulae illud sive proprio suo arbitrio et inclinante natura, sive ad imitationem aliarum nationum sibi praefixerunt. Unde sicut moribus singularum Gentium est introductum, sic posset a singulis per contrariam consuetudinem aut expressam revocationem, absolute loquendo, tolli, prout Ecclesia sustulit ius gentium de servitute quoad mancipia christiana.

Ius positivum illud est, quod natura docente non instituitur, sed per voluntatem eius qui potestatem habet ipsum ponendi et condendi. Quod pro diversa auctoritate diversum est; nam aliud est ius divinum, aliud humanum. Divinum quidem, quod divina voluntate sanctum est, quod solito duplex distinguitur, nempe ius divinum Vetus, quod in Vetere Testamento tulit Deus de ritibus, ceremoniis, et politia Iudaeorum: et Novum, seu Evangelicum, ut sunt ea omnia praecepta quae vel ad mores probe formandos, vel administranda sacramenta in Novo Testamento sancita sunt. Ius humanum positivum illud est quod humana auctoritate, seu puri hominis conditum est; hocque iterum duplex; nempe civile, quod auctoritate Principum saecularium; et Canonicum, quod auctoritate Pontificum, vel Conciliorum institutum est.

Iustinianus lib. 1. Institut., titulo 2. existimat ius civile a iure gentium in hoc distingui:

quod ius gentium non ex institutis populorum aestimandum sit, sed ex eo quod iustum esse ipsa naturalis dictat ratio, idest, insita animis hominum notitia honesti et turpis, iusti et iniusti. Civile vero quod peculiares populi aut eorum rectores ac principes pro recte ordinanda Republica et proprio subditorum ac communi Reipublicae bono constituunt. Ius, inquit, civile a iure gentium distinguitur, quod omnes populi qui legibus et moribus reguntur, partim suo proprio, partim communi omnium hominum iure utuntur: nam quod quisque populus sibi ius constituit, id ipsius proprium civitatis est, vocaturque ius civile, quasi ius proprium ipsius civitatis. Quod vero naturalis ratio inter omnes homines constituit, id apud omnes gentes peraeque custoditur, vocaturque ius gentium, quasi quo iure omnes gentes utantur. At certe moratiores, nam, ut supra diximus, quid sit naturale et rectae rationi consonaneum spectandum est in his qui bene secundum naturam se habent, non vero in depravatis, ut loquitur Aristoteles 1. Pol. 5.

Insuper ius dividitur in ius simpliciter, et ius secundum quid. Primum est quod reperitur inter personas omnino distinctas, et diversi ordinis, quale est ius inter principes, et subditos: secundum est quod reperitur inter personas non omnino distinctas, sed tantum secundum quid.

Rursus ius secundum quid dividitur in paternum, oeconomicum, et herile. Primum est inter patrem, et filium; cum enim filius sit pars paternae substantiae, non sunt personae omnino moraliter distinctae: nec potest inter ipsos perfecta constitui aequalitas: siquidem filius patri aequivalens reddere non potest: quamvis tamen ius istud dicatur secundum quid, vocatur autem ius, prout ius significat debitum: plus enim filius patri debet, quam alii personae: idem iudicium de iure paterno inter Deum, et homines. Ius oeconomicum est inter uxorem, et virum, qui censentur etiam moraliter una persona. Herile denique est inter dominum, et servum; hic est illius possessio, et instrumentum quoddam animatum, ait Aristoteles; unde inter illos non est ius nisi secundum quid.

Insuper ius, ex parte termini quem respicit, dividitur in ius ad rem, et ius in re. Ius ad rem, inquit Lessius lib. 2. cap. 2. De iure in genere, dubitatione 2. dicitur:

quod non tribuit actionem in rem, sed tantum in personam. Tale ius est quod tibi competit per stipulationem, per donationem, per emptionem, aliosve contractus ante traditionem rei; si enim res illa alteri vendatur, et reipsa tradatur, manet illi, nec potes illam vindicare; quia non res erat tibi obligata, sed tantum habes actionem personalem in eum qui te fraudavit: tale etiam ius est, quod habes per electionem, postulationem, praesentationem ad beneficium: imo tale etiam est quod habes per collationem beneficii ante acceptationem, et per successionem haereditatis, ante illius acceptationem. Ius in re dicitur quod tribuit actionem realem, seu quod rem obligatam habet. Tale est quod habetur per emptionem, et alios contractus, secuta rei traditione; per collationem beneficii, secuta acceptatione; per testamentum vel successionem ab intestato, secuta acceptatione: tale etiam ius est dominium rei, et ususfructus, idest, ius utendi et fruendi respective eo quod substet illis iuribus; item iura quae dicuntur servitutes; ius etiam hypothecae, et pignoris: denique omne ius quod rem aliquam sive corporalem, ut sunt agri, domus, supellex; sive incorporalem, ut sunt officia, beneficia, redditus, servitutes, et similia, ita nobis obstrictam tenet, ut ex ea possimus percipere fructus, vel emolumenta, vel securitatem creditorum, vel honorem, dicitur ius in re. Quocumque autem res talis transeat, potest vindicari tamquam nobis obstricta; quia res omnis transit cum suo onere quo est affecta.

Rursus, utrumque ius sive in re, sive ad rem varie distribuitur; scilicet in dominium, ususfructum, usum, possessionem, etc. Dominium in genere est ius gubernandi vel disponendi de re aliqua tamquam sua. Suum autem dicitur, quod ita subiectum et adstrictum est illi, cuius esse dicitur, ut possit de eo disponere proprio iure, non ex commissione alterius. Sic Deus ius habet in universam creaturam tamquam rem suam, quia potest de illa statuere quod placuerit. Sic pariter Rex habet ius et dominium in suum regnum, et quivis in suas possessiones.

Dominium autem dividi potest in dominium iurisdictionis, et proprietatis. Dominium iurisdictionis est potestas gubernandi suos subditos. Gubernandi actus sunt praecipere, vetare, etc. Dominium proprietatis est ius disponendi de re aliqua tamquam sua in suum commodum. Ab hoc dominio quisque dicitur rei suae dominus; sive ille sit persona privata sive publica, sive communitas. Nam persona publica et respublica potest possidere bona iure privato, instar privatae personae.

Ususfructus est ius rebus alienis utendi, fruendi, salva rerum substantia. Dicitur primo ius utendi, ut excludatur ius, quod habet creditor in pignore, vel depositarius in deposito: hi enim non possunt uti rebus illis; quod si utantur invito domino, tenentur ei restituere aestimationem usus. Additur fruendi, ut excludatur nudum ius utendi re aliqua, puta equo conducto: etenim per usumfructum non solum rei usus, sed et fruitio conceditur, idest, ius percipiendi omnes fructus ex ea re provenientes. Additur tertio, salva rerum substantia: quia fructuarius debet rem integram proprietario reservare. Hinc fit ut ususfructus proprie dictus non possit constitui in rebus quae usu consumuntur, ut in vino, oleo, frumento, et pecunia. Usus est ius utendi re aliena salva ipsius substantia. Quae definitio patet ex supradictis de usufructu.

Ceteras iuris divisiones colligere poteris ex variis legum divisionibus in praecedenti Articulo declaratis; cum enim leges vel in iure fundentur, vel ius ad rem conferant; sequitur totuplex esse generis iura, quot sunt diversae leges.

Quaeres. Quomodo ius Gentium differat a iure pure naturali?

Respondent aliqui ius naturale a iure gentium in hoc discrepare, quod ius naturale commune sit omnibus animantibus tam brutis, quam hominibus, ut supra diximus ex Iustiniano, lib. 1. Institutionum.

Verum haec minus recte nec apposite dicta esse satis superque declaravimus; nullum enim est ius re vera commune hominibus, et aliis animalibus, quia bruta animalia non sunt capacia proprie obedientiae, aut iustitiae vel iniuriae. Insuper lex naturalis generatim sumpta consistit in dictamine rationis naturalis: at tale dictamen in brutis reperiri nequit; adeoque in ipsis esse non potest ius aut lex naturae. Denique, lex naturalis non regulatur per convenientiam ad naturam sensitivam, sed ad rationalem; dictat enim id quod naturam rationalem decet; et consequenter non spectat ad bruta, quae sunt omnino rationis expertia.

Respondent alii ius gentium pure positivum differre a naturali, quia illud est tantum concessivum, hoc vero etiam est praeceptivum, idest, illud permittit tantum aliquid fieri licite; hoc vero insuper obligat ad illud faciendum.

Sed contra; id quod permittitur iure gentium, vel est licitum lege naturali, vel non. Si primum, ergo spectat ad legem naturae. Si secundum, ergo ius gentium in ipsum ius naturae militat ac praevalet, facitque licitum id quod ex natura rei erat illicitum.

Adde quod iure gentium multa sint, non solum licita, sed etiam praecepta: puta quod commercia sint ubique libera: quod sint quidam specialiter divino cultui deputati, per quos solum sacrificia licite fiant, etc.

Respondent nonnulli ius gentium spectare ad homines non solitarie et seorsim spectatos, sed quatenus in aliqua societate congregantur: ius autem naturale non spectat ad ipsam communitatem praecise, sed ad homines sigillatim spectatos.

Verum haec etiam responsio non satisfacit; nam ipsa societatis institutio, qua homines vivunt in coniunctione civitatis, aut regni, aut reipublicae, provenit ex iure gentium, nec tamen oritur ex communitate; alioquin ex seipsa oriretur, et seipsam praesupponeret.

Verius ergo dicendum arbitror, ius gentium in hoc a naturali discrepare, quod quae iure naturali prohibentur aut praecipiuntur, ita statuantur vi solius naturalis rationis; quae vero prohibentur vel praecipiuntur iure gentium, adiunctam habent saltem interpretativam legislationem humanam, et institutionem extrinsecam communem omnibus, aut saltem plurimis nationibus. Hinc fit quod ius gentium revera sit humanum, et positivum, tam ex parte materiae quam ex parte formae: nam id quod ius naturale permittit tantum, ius gentium absolute statuit, et faciendum esse praecipit; sic v.g. ius naturale permittit tantum, ut sit agrorum divisio, si homines velint ea dividere quae natura in commune exposuit: ius vero gentium statuit illam divisionem absolute fieri ad melius vitandam negligentiam colendi agros, et praecavendam confusionem ac perturbationem reipublicae.