Scotus Academicus, Tomus sextus: De Legibus Divinis et Humanis

Certum esse materiam Legis Naturalis id omne reputari, quod lumen naturale iudicat, et indicat ex se necessarium esse, vel consentaneum naturae rationali: lex enim naturalis iuxta communissimam Theologorum doctrinam in hoc potissimum a lege positiva distinguitur, quod illa sit de necessariis ex natura rei ad honestatem creaturae rationalis; ista vero de necessariis solum ex voluntate Legislatoris. Unde non solum prima morum principia, sed etiam conclusiones practicae ex eis evidenter deductae spectant ad legem naturae, ut recte docet Doctor in 3. dist. 37. n. 6. Dico, inquit, quod aliqua possunt esse de lege Naturae dupliciter: uno modo tamquam prima principia practica nata ex terminis, vel conclusiones necessario sequentes ex eis: et haec dicuntur esse strictissime de Lege Naturae. Tam enim huiusmodi conclusiones sunt necessariae creaturae rationali, quam principia ex quibus deducuntur; siquidem destructa conclusione, ruit pariter principium, iuxta modum argumentandi ab opposito consequentis. Quapropter merito Apostolus ad Rom. 2. generaliter sub Lege Natura comprehendit ea omnia quae gentes naturali instinctu iudicant esse bona vel mala, seu facienda vel fugienda. Certum ergo esse debet id omne ad legem naturae spectare, quod naturale lumen iudicat naturam rationalem decere aut dedecere. Quaenam autem specialiter ad ipsam legem pertineant, non ita certum.

Notandum 2. Leges et praecepta naturae non tantum spectari debere respective ad ipsam naturam secundum naturalem suum statum consideratam, sed etiam respectu eiusdem, ut elevatur ad statum supernaturalem, et fidei lumine illustratur. Cum enim ingenitum naturae lumen dictitet universim id quod ipsi naturae conveniens est, decenter sectandum esse; cumque natura rationalis non solum in finem ab Auctore naturae praefixum, sed etiam ad finem ab ipsomet Deo ut auctore gratiae determinatum per media convincentia deduci possit: inde fit quod praecepta Legis naturae insinuent et indicent omnem finem ipsi naturae debitum decenter esse sectandum. Hinc posita institutione Sacramentorum v. g. quibus finis supernaturalis possit obtineri, Lex naturae, quae universim dictitat finem per media decenter applicanda esse consequendum, dictitat pariter Sacramenta non esse indigne recipienda, nec irreverenter tractanda. Licet enim haec et similia praecepta vocentur interdum supernaturalia, quia nempe ad finem supernaturalem ordinantur, sunt tamen revera connaturalia naturae rationali elevatae ad statum gratiae, et ordinatae ad finem supernaturalem, et ut sic distinguuntur contra praecepta positiva: nam recta ratio fide illustrata iudicare potest, etiam seposita omni particulari superioris ordinatione, Sacramenta non esse indignis administranda, nec indigne tractanda. Unde ad dignoscenda praecepta Legis naturae, quatenus contra praecepta legis positivae distinguuntur, attendi debet lumen naturae non solum in statu naturali consideratae, sed etiam ut elevatae ad statum gratiae, et ut fidei lumine illustratur.

Notandum 3. Maxime controversiam moveri de actibus virtutum, et praeceptis Decalogi, an videlicet circa illa lex nativa versetur veluti circa materiam sibi convenientem, et propriam, ita quod seclusa quavis Legislatoris ordinatione positiva, haec per lumen naturale dictitentur esse sectanda, et implenda tamquam convenientia naturae rationali. Cum autem virtutes duplicis sint generis, quarum aliquae sunt necessariae ad hominem debite instituendum in his quae ad statum naturalem spectant, quae ad probe regulandam triplicem eius inclinationem, qua fertur vel ad sui ipsius conservationem, vel ad speciei suae propagationem, vel ad societatem debite cum superioribus, paribus, et subditis ineundam: alia vero quae non sint ita necessariae, sed tantum cadant sub consilio, opera supererogationis dicuntur; moveretur quaestio qualiter circa eas Lex naturae occupetur. Cum pariter praecepta Decalogi sint duplicis tabulae, et aliqua ad Deum spectent, qualia sunt tria praecepta primae tabulae, alia vero ad vitam debitae instituendam respective ad homines, difficultas pariter movetur, an omnia haec utriusque tabulae Decalogi praecepta spectent ad materiam Legis naturae.

Quaeritur tria hic maxime supersunt determinanda: Primum, an omnis virtutum actus spectet ad legem naturae. Secundum, an lex naturae non solum entitatem actus virtutis praecipiat, sed etiam modum quo elici debeat. Tertium denique, an, et qualiter omnia Decalogi praecepta ad ipsam naturae legem spectent.

Conclusio prima. — Lex naturae versatur circa omnes actus virtutum in communi consideratos: si vero spectentur in particulari, non omnes sunt de lege naturali. Haec duas partes complectitur, quarum

Probatur prima: Id omne spectat ad legem naturalem, ad quod homo secundum naturam suam inclinatur: atqui homo naturaliter inclinatur ut secundum virtutem agat: nam unumquodque inclinationem habet naturalem secundum quod sua propria forma exigit, sicut ignis ad calefaciendum naturaliter inclinatur; propria autem forma, quae est anima rationalis, exigit ut homo secundum virtutem operetur. Atque hinc est quod S. Damascenus dixit, virtutes esse homini naturales.

Secunda pars pariter probatur; quia multa ab homine efficiuntur secundum virtutem ad quae natura non inclinat primo, et per se, sed ea homines per rationis inquisitionem invenerunt quasi ad bene, et quiete vivendum accomodata: aut si ad ea natura primo inclinat, ad quae tamen non inclinat praecipiendo, quales sunt aliqui actus virtutis.

Obicies contra primam partem nostrae propositionis: actus virtutum qui sunt tantum de consilio non sunt de Lege naturali, cum non sint in praecepto: ergo falsum est omnes actus virtutum esse de lege naturali. Item, actus virtutum supernaturalium non sunt de lege naturali; natura enim nihil dictat de operibus supernaturalibus. Item, sequeretur ex hac parte nostrae propositionis non posse constitui inter ea quae primum aliquid est praeceptum lege humana, pertinet ad genus virtutis, adeoque, si vera sit nostra doctrina, est de lege naturae. — spondeo ad primam partem, actus virtutum de consilio tantum esse de lege naturali, si spectentur in universum: non vero si considerentur in particulari: at quae in universum spectantur, ut sic, non cadunt sub praeceptum, sed tantum quae in particulari; nihil enim praecipitur, nisi quod est faciendum: res vero in universum faciendae non sunt, sed solum res in particulari. Unde aliud est rem esse de lege naturali, et aliud est eam esse de praecepto legis naturalis; quemadmodum consilia Evangelica sunt quidem de lege Evangelica, non tamen sunt de praecepto ipsius Evangelicae legis. Ad secundam partem dico Conclusionem maxime intelligendam esse de virtutibus naturalibus. Si autem etiam ad virtutes supernaturales extendatur, dico quod natura dictat de illis, si non immediate, saltem mediate et confuse, in quantum dictat de fine ultimo, qui est clara et intuitiva Dei visio, ad quam actus virtutum supernaturalium ordinantur tamquam media ad finem. Ad tertiam dico, discrimen esse inter legem naturalem, et humanam, quod quae sunt de lege humana, si considerentur in universum, sunt de lege naturali, et nullo modo si considerentur in particulari: nam, ut ait Aristoteles 5. Ethic., cap. 7. Ius naturale eandem vim habet apud omnes, et non quia videtur, vel non videtur: ius autem positivum est, quod a principio nihil refert sic, vel aliter fieri: postquam vero statutum est, multum refert: quare vim omnem habet ex impositione. Unde dico ea quae sunt de lege naturali tantum esse in duplici differentia: quaedam enim sunt necessaria adeo ad finis consecutionem, ut eorum necessitas sit omnibus evidens: qualia sunt haec praecepta, non esse mentiendum, non esse adulterandum. Alia vero sunt necessaria quidem, sed eorum necessitas non est omnibus evidens; indigent vero declaratione, et accurata industria, v. g. talem contractum esse usurarium: alia autem sunt quae conducunt ad finem, sed non sunt necessaria, et pro diversitate temporum ac regionum variantur: et haec sunt de Lege naturali in universum: sed non sunt de lege naturali in particulari.

Obicies contra alteram nostrae Conclusionis partem. Primo, Lex naturae praecipit ut obediamus superioribus: ergo cum Christus sit superior, lex naturae praecipit ut ei obediamus; subindeque omnia praecepta a Christo Domino instituta censeri debent esse de lege naturae. Insuper, quemadmodum potentia visiva percipit omnes colores, ideo inclinatur ad videndos omnes colores, sive illi sint a natura, sive ab arte, sive a naturali facultate producti: pari ratione, si, ut dictum est in priori parte Conclusionis, natura inclinat ad actus virtutum generice spectatos, et quatenus actus virtuosi sunt, etiam inclinabit ad illos actus virtutis a quocumque, et quomodocumque virtutes istae praecipiantur aut consulantur. —

Respondeo ad primum, concedo antecedente, et prima consequentia, negando secundam: nam praecepta ex quo sunt a Legislatore mediante aliquo iudicio et ordinatione voluntaria, non censentur esse de lege naturae, si in particulari considerentur. Ad secundum, nego consequentiam; quia colores quicumque continentur intra latitudinem obiecti visus; adeoque per se spectant ad potentiam visivam, ac subinde illa ad ipsos conspiciendos per se ordinatur; actus vero virtutum supernaturalium non continentur intra genus naturale, neque ratione naturali comprehenduntur; subindeque mirum non est si illi sub naturae praeceptis non cadant.

Obicies 3. contra utramque partem Conclusionis: Non omnia peccata sunt contra legem naturae: ergo neque omnes actus virtutum etiam naturalium, tam in communi quam in particulari, ad legem naturae pertinent. —

Distinguo antecedens: non sunt contra legem naturae quatenus tantum consideratur secundum rationem animalis, et prout communis est omnibus animalibus, eo scilicet modo quo masculorum concubitores dicuntur peccare contra naturam, concedo: non sunt contra naturam, quatenus est rationalis, et prout sequitur dictamen rectae rationis et lumen naturale dictantis quae hominem decent aut dedecent, nego. Sciendum enim est, ut supra diximus, tres in homine gradus distingui: nempe entis substantialis et viventis, animalis sentientis, et rationalis ac sociabilis; ex quibus sequuntur diversae hominis inclinationes ad varia bona. Hinc fit quod homo spectatus secundum primum gradum dicitur peccare contra naturam, vel dum seipsum interficit, vel quando alimenta necessaria sibi denegat; nam, ut ait Tullius, cap. 1. De Off. Principio generi animantium omni est a natura tributum, ut se, vitam, corpusque tueatur. Spectatus vero secundum gradum animalis viventis, et quatenus ordinatur ad conservandam suam speciem modo decenti, toties dicitur peccare contra naturam, quoties admittit nefanda crimina sodomiae, bestialitatis, etc. quae contra legitimam hominum propagationem pugnant. Denique spectatus homo secundum gradum rationis, quaelibet peccata dicuntur esse contra naturam hominis, quia contrariantur rationi ac ingenito lumini naturali dictitanti quid sectandum quidve fugiendum sit. Duo tamen prima genera peccatorum maxime dicuntur esse contra naturam, quia nempe horrendum est ac nefandum admittere id a quo bruta ipsa abhorrent.

Conclusio secunda. — Lex naturalis inducit ut actus praeceptus virtutis fiat voluntarie, cum praevia cognitione praecepti, et quod ordinetur ad finem honestum, et decenter fiat. Haec conclusio tres maxime partes complectitur, quarum

Probatur prima: Lex naturalis directe respicit actum humanum: sed actus non potest esse humanus, nisi fiat voluntarie, ac subinde sit liber: ergo talis modus agendi respicit ipsam legem naturalem. Hinc sequitur quod defectu huius conditionis non satisfacit proprie praecepto iustitiae, seu misericordiae, qui in ebrietate, aut aliunde praepedito usu rationis rem alienam restituit, vel dat eleemosynam extreme indigenti; nam qui involuntarie opus legis facit, licet illam servare videatur, nihilominus praevericator est legis, ut docet S. Augustinus lib. 2. contra duas epistolas Pelagii c. 9. affirmans quod ubi fit bonum non amore iustitiae, sed timore poenae, ita ut timor sit ita servilis, ut habeat coniunctum affectum non faciendi opus praeceptum, si delinquenti poena non esset infligenda; ille, inquam, legi non satisfacit, nec bonum exequi censetur. — Qui tamen ita restitueret aut eleemosynam conferret, non teneretur iterum eleemosynam aut restitutionem facere; eo quod materia praecepti sublata sit, altero recipiente quod suum est, et pauperis necessitate sublevata.

Patet etiam secunda pars; nam ut actus sit revera actus virtutis et humanus, non solum debet esse voluntarius, sed etiam cum advertentia et deliberatione elicitus: talis autem esse nequit absque praevia aliqua praecepti notitia. Attamen existimarem non absolute requiri ad implendum naturae praeceptum, quod illud sit in particulari distincte cognitum; ratio est, quia lex nihil aliud imperat, quam ut actus fiat: unde si contingat aliquem voluntarie dare eleemosynam alicui pauperi extreme indigenti, et consequenter eo tempore quo praeceptum naturale obligat, licet ille qui facit eleemosynam, illam necessitatem, et obligationem non agnoverit, revera satisfacit praecepto; ita quod postmodum ubi hanc obligationem compertum habebit, non teneatur iterum dare eleemosynam. Similiter etsi obligatio colendi Deum aliquo die, puta Missam audiendi, ignoretur ab eo qui tamen ipso die Missam audit devotionis causa, censetur praecepto satisfecisse, nec tenetur postmodum resciens obligationem praecepti, denuo Missam audire: quippe praeceptum tantum fert obligationem audiendi Missam, cui satisfecit ille Missam audiendo, etsi tale praeceptum non agnoverit.

Patet etiam tertia pars, nempe quod lex naturae inducat, ut actus fiat ob finem et motivum honestum: quia nativa lex ordinatur ad hominis perfectionem: at homo non censetur perfectus in operando, nisi agat ex motivo honestatis, et iuxta decentiam, et honestatem consentaneam suae naturae: igitur natura inducit ut opera taliter fiant. Non est tamen necesse quod taliter quis operetur ut naturae praecepta impleat: siquidem tenore praeceptorum nihil aliud habetur, quam quod praecipiatur actus honestus, puta sublevanda proximi necessitas per eleemosynam, et rem proprio domino restituendam: quae impleri possunt etiam ob finem non honestum; nam qui restituit debitum, naturale praeceptum restituendi servat, etiamsi id faciat modo indebito; et qui dat eleemosynam, naturale praeceptum misericordiae servat, etiamsi propter vanam gloriam eleemosynam ipsam largiatur. Hinc fit quod lex aliqua naturae possit impleri per actum indifferentem, quem cum aliunde nulla lex prohibeat, sequitur per ipsum aliquam naturae legem absque ullius alterius legis transgressione posse impleri: imo potest etiam impleri per actum ex circumstantia vitiatum, et per alterum naturae praeceptum prohibitum: sic v. g. aliquis satisfacit praecepto dandi eleemosynam aut honorandi parentes, etiam si id exequatur ob vanam gloriam, qui per alteram naturae legem prohibetur, ita quod, ut iam diximus, qui ita eleemosynam largitus est pauperi extreme indigenti, non teneatur ob aliud honestum motivum iterum eleemosynam tribuere. — Fateor tamen per actum vitiosum ex circumstantia revera non servari nec impleri totum ius naturae; nam hoc ius ab humano positivo in eo discrepat, quod humanum praeceptum ex integro servari possit per actum ex circumstantia vel fine vitiosum, quia illa malitia, qua tali actui inest, saepe non est contra aliquod praeceptum humanum, sed dumtaxat contra ius generale; quod cum ordinetur ad moralem hominis perfectionem, non solum intendit executionem illius quod facienda dictat recta, sed etiam modum, quo requiritur ut homo censeatur decenter operari.

Conclusio tertia. — Omnia Decalogi praecepta, si tertium de sanctificatione Sabbati excipias, pertinent ad legem naturae: non tamen eodem modo. Haec est Doctoris in 3. dist. 37. num. 6. et sequentibus, quantum ad tres suas partes, quarum

Probatur prima: Illud est de iure naturae ex Aristotele 5. Ethic., cap. 1. Quod ubique eam habet, et non quia videtur, vel non videtur: hoc est, vim habet ex natura rei, non autem quia voluntarie et arbitraria instituitur: atqui tale est ius quo omnia Decalogi praecepta, excepta speciali determinatione diei festi, observare tenemur; illud enim ius non provenit ex aliqua voluntaria et arbitraria institutione: alioquin non vigeret apud omnes Gentes: sed ex vi solius rationis naturalis obligat, ut patet de cultu Dei, et honore parentum frequentando, necnon et de homicidio, adulterio, et caeteris: ergo omnia praecepta Decalogi censenda sunt ad legem naturae spectare. Deinde, illa spectant ad legem naturalem, quae maxime naturam rationalem decent: sed talia sunt omnia Decalogi praecepta; quid enim hominem magis decet, quam debito cultu supremum suae formationis artificem, Deum nempe, necnon et eos colere a quibus vitam et naturam accepit? Quid tam congruum, tamque necessarium humanae societati ac tranquillitati, quam adulteria, furta, homicidia, et caetera huiusmodi, quae per Decalogi praecepta prohibentur, vitare ac fugere? Denique, in hoc lex naturalis a positiva discrepat, quod illa supponit in obiecto honestatem quam praecipit, et moralem deformitatem ac malitiam quam prohibet: haec vero non ita supponit in obiecto, quod praecipit aut prohibit moralem necessitatem agendi aut omittendi, sed illam inducit: illa quae praecipit, non sunt bona quia praecepta, aut mala quia prohibita; sed e contrario praecipit quia bona et moraliter necessaria ex natura rei, vel prohibet quia mala et naturaliter sunt indecentia ex se: quae vero per legem positivam praecipiuntur, sunt tantum necessaria moraliter, quia praecepta sunt; et quae per illam prohibentur sunt tantum mala et illicita, quia prohibita: sed omnia quae praecipiuntur vel prohibentur per Decalogum, excepta determinatione diei festi in Sabbato, sunt bona et honesta, vel turpia et indecentia ex ipsa natura rei, et seclusa quacumque lege positiva, ut constat in cultu Dei, honore parentum, homicidio, furto.

Patet etiam secunda pars, nempe quod cultus Deo maxime impendendus die sabbati non sit de lege naturae, seu ut inquit Doctor:

Tertium praeceptum quod est de sabbato est affirmativum tamquam ad aliquem cultum exhibendum Deo determinato tempore, et quantum ad determinationem huius temporis vel illius, non est de lege naturae stricte loquendo. Similiter nec ad partem negativam, quae includitur: qua scilicet prohibetur actus servilis pro tempore determinato, prohibens a cultu tunc exhibendo Deo: ille enim actus non prohibetur nisi quia est impediens vel retrahens ab isto cultu qui praecipitur.

Quibus Doctor primo supponit tria involvi in praecepto de Sabbato servando: Primum quod aliquis cultus Deo sit exhibendus determinato aliquo tempore; et quantum ad hoc, praeceptum illud est affirmativum, nec obligat ut omni tempore cultus aliquis positivus Deo exhibeatur. Secundum est, quod ille cultus Deo sit impendendus die Sabbati; et quantum ad hoc, praeceptum illud etiam est affirmativum. Tertium denique quod praereptum illud complectitur est abstinendum esse ab operibus servilibus illis diebus Sabbati; qua ratione praeceptum hoc negativum est; quia opera servilia in nulla diei Sabbati parte licet facere. Quibus praemissis, concludit hoc praeceptum quantum ad duo posteriora capita non esse de iure naturae strictissimo, atque adeo non esse indispensabile. Quod utique patet quantum ad primum caput: siquidem Ecclesia transtulit illam obligationem a die Sabbati ad diem Dominicam; quod certe non fecisset, si praeceptum de cultu Deo exhibendo die Sabbati fuisset de strictissimo iure naturae. Adde quod nulla possit assignari ratio quae urgeat ad exhibendum Deo cultum potius die Sabbati aut Dominica, quam die Veneris aut Iovis, si solum naturale lumen attendas. Ergo sicut non est praeceptum Deo cultum particularem exhibendi die Iovis aut Veneris ex dictamine luminis naturalis; ita etiam nec esset exhibendus die Sabbati aut Dominica, nisi positiva lex praeciperet Deum colendum die Sabbati aut Dominica: ergo hic cultus tali die exhibendus non est de lege naturae.

Patet etiam eadem veritas quantum ad secundum caput, nempe de abstinendo ab operibus servilibus illis diebus: tum propter rationes iam praemissas; tum quia, ut dixit Doctor, quatenus abstinere ab illis operibus est praeceptum, quatenus opera illa servilia removerent a cultu divino impendendo: ergo si non sit praeceptum strictissimi iuris naturae de cultu exhibendo Deo diebus Sabbati aut Dominica potius quam aliis diebus, non erit praeceptum talis iuris abstinere ab operibus servilibus illis potius quam aliis.

Quantum autem ad primum caput quod includit illud praeceptum, nempe quod cultus Deo sit specialiter impendendus aliquo determinato tempore potius quam in altero, sit de strictissimo iure naturae, nihil resolvit Doctor, sed re utrinque librata, dubius haeret.

Patet denique tertia pars Conclusionis, nempe quod omnia Decalogi praecepta non sint aeque de iure naturae: nam, inquit Doctor ibidem, ius naturae est duplex, nempe proprium, et strictum, quod obligat ad faciendum vel non faciendum independenter ab actu ullius voluntatis imperantis aut prohibentis; aliud vero strictissimum quod nullam omnino dispensationem admittere potest, qualia sunt duo priora praecepta primae tabulae; nempe solum Deum esse colendum, nec exhibendum cultum diis alienis; et divinum eius nomen non esse in vanum accipiendum; haec enim duo praecepta primae tabulae strictissime sunt de lege naturae; quia inquit Doctor num. 6. Sequitur necessario: si est Deus, est amandus ut Deus: et quod nihil aliud est colendum tamquam Deus, nec Deo facienda est irreverentia; et per consequens in istis Deus non poterit dispensare, ut aliquis possit licite facere oppositum talis prohibiti. Quasi diceret Doctor: notum ex terminis, quod nulla iniuria Deo possit irrogari citra culpam, quia evidens est non esse parentibus aut regibus aliisque superioribus exhibendam irreverentiam: ergo multo magis evidens est nullatenus inferri debere ullam irreverentiam Deo, qui est Rex Regum, et primus omnium hominum Parens.

Quantum autem ad praecepta secundae tabulae, fatetur quidem Doctor illa esse de iure naturae, non quidem strictissimo; quippe cum in ipsa cadere possit dispensatio. Alio modo, inquit n. 8. dicuntur aliqua esse de lege naturae, quia sunt multum consona illi legi, licet non sequantur necessario ex principiis practicis quae nota sunt ex terminis; et omni intellectui apprehendenti sunt necessaria nota: et hoc modo certum est omnia praecepta etiam secundae tabulae esse de lege naturae, quia eorum rectitudo valde consonat primis principiis practicus necessario notis. Quibus Doctor non asserit praecepta secundae tabulae non esse de iure naturae, ut volunt Suarez lib. 2. cap. 15. num. 8. et Salas disp. 5. sect. 9. n. 56. ac alii, qui ipsum Doctorem non ita recte intellexisse videntur; sed solum voluit Doctor, quod haec praecepta non sint de strictissimo iure naturae, eo modo quo duo priora primae tabulae: tertium enim est discrimen inter haec duo: praecepta secundae tabulae non sunt de iure naturae proprie, et non sunt de iure naturae strictissime. Primum negat Doctor, secundum affirmat; quod planius aperit infra, ubi quae dixerat, recolligens ait: Primo negatum est omnia praecepta secundae tabulae esse de lege naturae stricte loquendo. Secundo concessum est duo prima primae tabulae esse de lege naturae stricte loquendo. Tertio dubitatum est de tertio primae tabulae praecepto. Et quarto concessum est omnia esse de lege naturae large loquendo.