De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice

Argumentum postremum sumitur ex nominibus Episcopi Romani, quae sunt quindecim, Papa, Pater Patrum, Christianorum Pontifex, summus Sacerdos, Princeps sacerdotum, Vicarius Christi, Caput corporis Ecclesiae, Fundamentum aedificii Ecclesiae, Pastor ovilis Domini, Pater et Doctor omnium Fidelium, Rector domus Dei, Custos vineae Dei, Sponsus Ecclesiae, Apostolicae Sedis Praesul, Episcopus universalis. Ex quibus omnibus et singulis aperte colligitur eius primatus.

Primum ergo et communissimum, atque antiquissimum Episcopi Romani nomen est Papa. Nam B. Ignatius in epist. ad Mariam Zarbensem scribens : « Cum esses, inquit, Romae apud Papam Linum etc. » Est autem Papa seu Papas apud Graecos vox, qua blandientes vel balbutientes pueruli parentes suos appellare solebant, ut apparet ex Philemone Comico apud Athenaeum lib. VIII, ubi legimus : χαῖρε πάππα φίλτατε, et Homer. Odyss. lib. VI, ubi filia dicit patri, πάππα φίλε : apud Latinos veteres similiter patrem vel avum, id est, patrem patris significabat. Iuvenalis Satyra VI :

Mordeat ante aliquis quidquid porrexerit illa Quae peperit, timidus praegustet pocula Pappas,

Item Ausonius ad Nepotem suum :

Pappos, aviasque trementes. Anteferunt patribus seri nova cura nepotes.

Hinc ergo Ecclesiastici patrem spiritualem blando illo vocabulo Papam appellare coeperunt.

Quamvis autem nomen hoc tribuatur a veteribus interdum cuilibet Episcopo ; nam Hieronymus in omnibus epistolis ad Augustinum, eum Papam appellat, sicut etiam nunc quilibet Sacerdos dicitur pater : nihilominus tamen, tribus modis ex hoc nomine colligitur Episcopi Romani primatus. Primo, quia per antonomasiam, cum absolute pronuntiatur Papa, ipse solus intelligitur, ut patet ex Conc. Chalced. act. 16. ubi legimus : « Beatissimus et Apostolicus vir Papa hoc nobis praecipit. » Nec additur Leo, aut Romanus, aut urbis Romae, aut aliquid aliud. Secundo, quia solus ipse totius Ecclesiae dicitur Papa, ut patet ex eodem Conc. Chalced. act. 16. ubi Leo vocatur universalis Ecclesiae Papa : et ex Liberati Breviar. cap. 22. ubi legimus, nullum esse Papam super Ecclesiam Mundi totius, nisi Romanum Pontificem. Tertio, ex eo quod Episcopus Romanus a toto Mundo et a generalibus Conciliis vocatur pater sive Papa : ipse vero neminem vocat Papam vel patrem, sed omnes filios vel fratres, ut patet ex epist. ad Conc. II, apud Theodoretum lib. V, c. 10. et ex epist. Conc. Chalced. ad Leonem.

Secundum nomen est Pater Patrum ; quod tribuitur Damaso Pontifici a Stephano Archiepiscopo Carthaginiensi, in epist. ad ipsum Damasum, quam scripsit nomine trium Conciliorum Africae : « Beatissimo Domino et Apostolico culmine sublimato, S. Patri Patrum, Damaso Papae etc. » Nec ulli alteri unquam hoc nomen communicatum legimus.

Tertium est, Pontifex Christianorum, apud Eusebium in Chron. anni 44.

Quartum est, Summus Pontifex, quod in ead. epist. Stephani legimus, sic enim sequitur : « Et summo omnium Praesulum Pontifici. » Quo etiam titulo utitur Gregorius lib. I, cap. 4. Dialog. B. Anselmus in praefat. lib. de Incarn. Verbi ad Urbanum Papam : et B. Bernardus in omnibus epistolis ad Romanos Pontifices. Hieronymus in praefat. Evang. ad Damas. : « Tu, inquit, qui summus Sacerdos es. » Et in VI Synodo act. 18. in serm. acclamat. totum Concilium vocat Agathonem sanctissimum Patrem nostrum et summum Papam.

Quintum est, Princeps Sacerdotum, de hoc legimus in epist. Valentiniani ad Theodos. quae habetur ante Concilium Chalcedonense in tom. I. Conciliorum : « Beatissimus Rom. urbis Episcopus, cui principatum sacerdotii super omnes antiquitas contulit etc. » Et apud Prosperum lib. II de vocatione Gentium, c. 6. « Roma propter sacerdotii principatum, amplior facta est arce religionis, quam solio potestatis. »

At obiicit Calvinus lib. IV Instit cap. 7, §. 3. Concilium Carthaginiense III, can. 26. ubi vetatur, ne quis Princeps sacerdotum, aut summus Sacerdos dicatur, sed solum primae Sedis Episcopus. Respondeo : Concilium statuisse solum de Episcopis Africae, inter quos multi erant Primates aequales, ne ullus eorum summus Sacerdos, aut Princeps aliorum diceretur : nec enim Concilium hoc provinciale Romanum Pontificem, aut aliarum provinciarum Episcopos obligare poterat. Itaque Gregorius, Anselmus, Bernardus, et ipsa VI Synodus, non obstante isto Canone, Romanum Episcopum summum Pontificem vocaverunt.

Sextum est, Vicarius Christi, quo titulo utitur S. Bernardus lib. II de Consider. et Concilium Lugdunense sub Gregorio X. ut habetur in Sexto ; tit. de Elect. cap. Ubi periculum.

Septimum est, Caput Ecclesiae, quo utitur Concilium Chalcedonense in epistol. ad Leonem : « Quibus tu velut membris Caput praeras, » et act. 1. eiusdem Concilii dicitur Ecclesia Romana Caput omnium Ecclesiarum.

At obiicit Calvinus lib. IV Instit. cap. 7, §. 21. S. Gregorium, qui lib. IV, c. 28. ad Ioan. Episc. Constantinop. : « Petrus, inquit, primum membrorum sanctae et universalis Ecclesiae est. Paulus, Andreas, Iacobus, quid aliud quam singularium plebium sunt capita ? omnes tamen sub uno capite membra Ecclesiae sunt. » Ubi Gregorius reprehendit Ioannem, qui se Caput totius Ecclesiae facere volebat, et utitur hoc argumento. Quia nec Petrus, nec ullus alius Apostolus Caput fuit totius Ecclesiae, sed solum Capita fuerunt singularium Ecclesiarum, et membra Ecclesiae universalis.

Respondeo : aliquem esse Caput totius Ecclesiae, dupliciter intelligi potest. Uno modo, ut ita sit Caput, ut ipse solus sit Caput, et Princeps, et caeteri omnes inferiores non sint Capita, nec Principes, sed solum eius Vicarii. Altero modo, ut ipse quidem sit Caput, sed generale, ita ut non tollat inferiora particularia et vera Capita : quomodo causae universales non tollunt particulares : et quomodo in exercitu Imperator non tollit particulares Duces legionum, et cohortium.

Et quidem primo modo, solus Christus est Caput omnium Ecclesiarum : siquidem comparati ad Christum, omnes sunt Vicarii et administri : nec ullus dici potest collega eius, vel Coepiscopus : et Petrus hoc modo non est Caput, nisi Romanae Ecclesiae particularis ; solum enim huius Ecclesiae est particularis et solus Episcopus, et Caput : caeterarum autem particularia Capita sunt ipsarum Episcopi, qui sunt veri Principes, et Petri, non Vicarii, sed collegae et Coepiscopi, et de hac significatione agit hoc loco B. Gregorius. Altero modo Petrus fuit, et nunc est Romanus Pontifex vere Caput omnium Ecclesiarum, ut ipse idem Gregorius his verbis docet lib. XI, epist. 42. : « Apostolicae sedis reverentia nullius praesumptione turbetur : tunc enim membrorum status integer perseverat, si caput fidei nulla pulset iniuria. » Et epist. 54. : « Sedes Apostolica omnium Ecclesiarum caput est. » Idem quoque habet in explicat. IV. Psalmi poenitentialis.

Octavum est, Fundamentum ; Hieronymus in epist. 1. ad Damas. de nom. hypost. « Super hanc petram aedificatam Ecclesiam scio. » Ubi Damasum petram Ecclesiae vocat.

Nonum est, Pastor Ovilis Dominici, Ambrosius epist. 81. ad Siricium Papam : « Recognovimus litteris sanctitatis tuae, boni pastoris excubias, quam fideliter tibi commissam ianuam serves, et pia sollicitudine Christi ovile custodias. »

Decimum est, Rector Domus Dei : Ambrosius in I. Timoth. III : « Domus Dei est Ecclesia, cuius hodie Rector est Damasus. »

Undecimum est, Custos Vineae : Concilium Chalced. in ep. ad Leonem : « Insuper contra ipsum, cui vineae custodia a Salvatore commissa est, id est, contra tuam Apostolicam sanctitatem, extendit insaniam. »

Duodecimum est, Pater et Doctor omnium Christianorum. Ita habemus in Conc. Florent. sess. ult. qua ratione etiam Romana Ecclesia vocatur mater et magistra omnium Ecclesiarum, ut habemus in Conc. Lateran. sub Innocentio III, c. 5.

Decimumtertium est, Sponsus Ecclesiae. Sic appellatur Papa in Conc. Lugdun. generali, ut habetur c. Ubi periculum, de Elect. in Sexto.

Sed obiiciunt aliqui B. Bernardum, qui in ep. 237. monet Eugenium Papam, ne se Ecclesiae sponsum existimet, sed sponsi amicum, et quod absurdum videtur, ut Vicarius Regis Reginae sponsus dicatur.

Respondeo : sicut Papa dicitur Caput, Rector, Pastor Ecclesiae loco Christi ; ita etiam dicitur Sponsus loco Christi, sive ut Christi Vicarius et Minister. Nam verus et principalis Sponsus Christus est, ut dicitur Ioan. III, ipse enim Ecclesiam spiritu suo foecundat, et eius solius semine (quod est verbum Dei) nascuntur filii : Pontifices autem dicuntur sponsi, quia cooperantur extrinsecus in generatione filiorum, tanquam Ministri Verbi et Sacramentorum, et filios non sibi, sed Christo generant. Bernardus ergo solum admonere intendit Pontificem, ne se principalem sponsum arbitretur : et quamquam absurdum est in carnali generatione, Regem iuvari a Vicario, et unam dici multorum sponsam, tamen in spirituali non est absurdum.

Decimumquartum est, Apostolicae Sedis Praesul. Est autem observandum, interdum ab Antiquis vocari Sedes Apostolicas, non solum Romanam, sed etiam Antiochenam, Hierosolymitanam, Ephesinam, et alias, quas Apostoli fundaverunt, et in quibus tanquam Episcopi sederunt, ut patet ex Tertulliano lib. de praescript. ex Augustino ep. 162 et aliis.

Sed in tribus excellit Romanus Pontifex quantum ad hoc nomen. Primo, quia cum dicitur absolute Sedes Apostolica, et non additur Antiochena, vel Ephesina, vel Romana etc. semper intelligitur Romana, quae per antonomasiam dicitur Apostolica ; ut patet ex Augustino epist. 106. : « Missae sunt, inquit Augustinus, de hac re ex duobus Conciliis Carthaginiensi et Milevitano relationes ad Apostolicam Sedem. » Non addit Romanam, et tamen eam vult intelligi, siquidem relationes illas ad Innocentium Papam missas fuisse, constat ex epist. 90. et 92. eiusdem Augustini : similia exempla passim occurrunt.

Secundo, quia Romanus Pontifex, non solum dicitur Sedem Apostolicam tenere, ut Antiochenus, et Ephesinus, sed etiam principatum Apostolicae Sedis, ut patet ex Augustino ep. 162.

Tertio, quia Romanus Pontifex, non tantum dicitur Praesul Apostolicae Sedis, ut Antiochenus et quidam alii, sed etiam munus eius dicitur Apostolatus, ut patet ex Conc. Chalced. act. 1. ubi legimus, Vicarios Leonis dixisse : « Praecipere dignatus est eius Apostolatus, ut Dioscorus non sedeat in Concilio. » Item Honorius Imperator, in epist. ad Bonif. : « Primum petimus, inquit, ut quotidianis orationibus Apostolatus tuus studium, ac votum suum circa salutem, atque imperium nostrum dignetur intendere. » Item epist. Episc. Galliae, quae est inter ep. Leonis 51. : « Det, inquit, Apostolatus vester nostrae veniam tarditati. » Denique in epist. Bernardi 190. ad Innocent. legimus : « Oportet ad vestrum referri Apostolatum pericula quaeque et scandala, emergentia in regno Dei etc. » Quod nomen de nullo alio legimus, quam de Romano Pontifice.

Ex quo deducitur ; Antiochenum et Ephesinum, et similes, fuisse quidem Episcopos Apostolicarum Sedium, id est, earum in quibus Apostoli sederant : sed non successisse Apostolis in Apostolatu ullo modo ; alioquin etiam ipsorum dignitas diceretur Apostolatus. At Romanum Pontificem esse Episcopum Apostolicae Sedis, et succedere aliquo modo in Apostolatu, id est, in cura totius Orbis terrae, quae erat pars quaedam Apostolatus, et propterea Apostolatum vocari eius gradum. Ex quo soluta manet obiectio quaedam Nili, qui in suo lib. de Prim. Papae ex eo probare nititur, Romanum Pontificem non habere primatum in alios Episcopos, quod Antiochenus etiam, et Ephesinus, et Hierosolymitanus Episcopi thronos Apostolicos habere legantur.

Decimumquintum est, Episcopus Universalis. In Conc. Chalced. act. 3. leguntur tres epistolae diversorum Graecorum ad Leonem Papam, quae omnes ita incipiunt : « Sanctissimo et beatissimo universali Archiepiscopo et Patriarchae magnae Romae Leoni. » Ex quibus verbis tria mendacia haereticorum refelluntur. Unum est Lutheri lib. de potest. Papae, ubi cum dixisset, Gregorium recusasse nomen Universalis, subiungit : « Quid, inquit, de nomine Summi et Sanctissimi dixisset ? » Itaque significat Lutherus, tempore Gregorii nondum fuisse auditum nomen Sanctissimi et Summi : in quo incredibilis imperitia, aut malitia Lutheri detegitur ; nam sanctissimum Papam Romanum omnes veteres appellant, et locus iam citatus aperte obstruit os Lutheri.

Quid, quod in act. 2. eius. Conc. Chalced. Aetius Episcopus Nicopolis S. Leonem Dominum nostrum, et sanctissimum Papam vocat? Quo titulo, nullus alius haereticis nostri temporis magis displicet ; cum tamen is non displicuerit olim universo Concilio, et Senatui, ac Iudicibus, quibus audientibus Aetius dixit : « Quoniam nunc Domini nostri, et sanctissimi Papae lecta est epistola etc. » Nomine Summi utitur Gregorius ipse, ut supra notavimus, in lib. I Dialog. c. 4. et universum Concilium Chalcedonense in ep. ad Leonem summitas tua Leoni Pontifici dicit.

Alterum est Magdeburgensium, qui Cent. VI, c. 7, colum. 439. dicunt, Romanum Pontificem creatum fuisse Patriarcham a Iustino Imperatore anno 520. At si ita est, quomodo in Concilio Chalcedonensi, quod celebratum est anno 454, frequentissime vocatur Leo universalis Patriarcha ?

Tertium est Calvini, qui l. IV Instit. c. 7, §. 4. refert verba B. Gregorii, qui lib. IV, ep. 32. et alibi asserit, oblatum praedecessoribus suis in Concilio Chalcedonensi nomen Universalis : et mox subiungit : « Hoc nullam habet veri speciem : nec enim tale quidpiam in actis eius Concilii legitur. » At sane impudens est hoc mendacium : etsi enim Concilium nihil de hac re decrevit ; tamen satis constat, nomen hoc tribui Romano Pontifici non displicuisse Concilio ; cum act. 3. saepissime hoc nomine appelletur Leo Pontifex, et nemo in Concilio talem appellationem reprehenderit.

Sed obiicit idem Calvinus contra hoc nomen verba Gregorii, qui lib. IV, epist. 32. et aliis in locis multis saepissime repetit, nomen Episcopi universalis esse profanum, sacrilegum, Antichristi praenuntium ; et ideo neminem ex suis praedecessoribus illo unquam uti voluisse. Obiiciunt etiam Illyricus in lib. de hist. Conc. VI Carthagin. et Lutherus lib. de pot. Papae, Canonem Concilii Africani citatum a Gratiano dist. 99. can. Primae sedis, ubi legimus : « Universalis autem, nec Romanus Pontifex appelletur. »

Respondeo : duobus modis posse intelligi nomen universalis Episcopi. Uno modo, ut ille qui dicitur Universalis intelligatur esse solus Episcopus omnium urbium Christianarum, ita ut caeteri non sint Episcopi, sed Vicarii tantum illius, qui dicitur Episcopus universalis : et hoc modo nomen hoc, est vere profanum, sacrilegum, et Antichristianum ; et hac significatione loquitur Gregorius, ut patet ex ratione, quam reddit : Sic enim ait lib. IV, epist. 34. ad Constant. : « Triste valde est, ut patienter feratur, quatenus despectis omnibus, praedictus frater, et Coepiscopus meus solus conetur appellari Episcopus. » Et lib. IV, epist. 36. ad Eulog. : « Si unus Patriarcha universalis dicitur, Patriarcharum nomen caeteris derogatur. » Et lib. VII, epist. 69. ad Euseb. : « Si unus universalis est restat ut vos Episcopi non sitis. » Altero modo, dici potest Episcopus universalis, qui habet curam totius Ecclesiae, sed generalem ; ita ut non excludat particulares Episcopos. Et hoc modo, nomen hoc posse tribui Romano Pontifici ex mente Gregorii, probatur.

Primo, quia fatetur Gregorius lib. IV, ep. 32. et aliis seq. tributum nomen universalis Episcopi Romano Pontifici a Concilio Chalcedonensi, quod sanctum et Catholicum fuisse idem Gregorius passim docet ; existimavit igitur B. Gregorius in aliquo sensu hoc nomen Romano Pontifici convenire. Secundo, quia idem Gregorius lib. IV, epist. 32. asserit, Petro totius Ecclesiae curam esse commissam a Domino, quod est idem ac si diceret, Petrum Episcopum universalem esse a Christo constitutum.

Tertio, quia etsi Romani Pontifices, ut Gregorius recte dicit, non se vocaverunt unquam universales Episcopos ; tamen saepe se vocaverunt Episcopos Ecclesiae universalis, ut patet ex epist. 2. Sixti I, ex 1. Victoris I, ex 2. Pontiani, ex 2. Stephani I, ex 54, 62 et 65. Leonis I. Quae testimonia sine dubio Gregorius legerat, nec ignorabat idem esse quoad sensum, Episcopum Ecclesiae universalis et Episcopum universalem.

Sed dices. Si hoc nomen bonum sensum habere potest : quare Gregorius absolute pronuntiat, esse superbum, sacrilegum, profanum, et absolute vetat usum illius ?

Respondeo : duabus de causis : primo, ad cautelam ; sicut etiam nomen, Christotocos, bonum sensum habet ; et tamen Patres vetuerunt usum illius nominis, ne videlicet sub illo nomine lateret haeresis Nestorii, qui Mariam, Christi matrem, sed non Dei matrem appellabat. Secundo, quia quaestio tunc erat : an Ioanni Constantinopolitano Episcopo hoc nomen concedi posset, non autem an concedi posset Romano Pontifici : quoniam igitur Ioanni illi in nullo sensu conveniebat nomen universalis, et tamen illud sibi usurpabat ; ideo simpliciter et absolute Gregorius pronuntiat, hoc nomen esse profanum, et sacrilegum, nimirum quatenus tribuitur Episcopo Constantinopolitano : et nihilominus etiam ipse illud recusavit, quamvis sibi in aliquo sensu conveniret, ad melius et facilius comprimendam superbiam Episcopi Constantinopolitani. Ex his manet solutum argumentum Calvini.

Ad alterum Lutheri et Illyrici dico : eos non advertisse, verba illa non esse Concilii Africani, sed Gratiani, qui postquam retulerat Canonem Concilii Africani, quo prohibetur Episcopus primae Sedis dici Princeps sacerdotum, addit de suo : « Universalis autem nec Romanus Pontifex dicitur. » Quae verba quia Gratiani sunt, non habent auctoritatem : et praeterea intelligi possunt eo modo, quo verba B. Gregorii.

Est autem hoc loco observatione dignum, quanta fuerit et sit etiam hoc tempore Graecorum pertinacia et superbia, et quam severe a Deo punita fuerit. Nam cum sedem Episcopi Constantinopolitani, quae per annos amplius 300 inter sedes primas nullum locum habuerat, non solum ad Patriarchatum evehere, et sedi Alexandrinae atque Antiochenae praeferre, sed etiam Romanae aequare, et universalem facere voluerint, nec potuerint ad sanitatem reduci censuris Pelagii II. et aliorum Pontificum, (saepius enim pro hac causa excommunicati fuerunt, ut scribit Leo IX in epist. ad Mich.) nec etiam humilitate B. Gregorii, qui, ut scribit Ioannes Diaconus in eius vita lib. II, cap. 1. hac de causa se non Archiepiscopum, nec Patriarcham, sed Episcopum ac servum servorum Dei scribere coepit, nec edicto Phocae Imperatoris, de quo supra diximus. Tandem, iudicante Deo de caelo, traditi sunt Graeci cum suo universali Patriarcha in manus Turcarum, quod eis eventurum praedixerat S. Brigitta lib. VII, cap. 9. Revelat. necnon Nicolaus Papa V, ut refert Gennadius Scholarius in lib. pro Conc. Flor. cap. 7, §. 12.