De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice

Alterum argumentum sumitur ab eo, quod Paulus per antonomasiam vocatur Apostolus ; inde enim sequi videtur, ut ipse potius, quam Petrus Princeps Apostolorum sit. Accedit quod in antiquis sigillis, quibus diplomata summi Pontificis obsignantur, inveniuntur imagines Petri et Pauli, sed huius a dextris, illius a sinistris. Quod etiam observavit S. Thomas in epist. ad Gal. lect. 1. et Petrus Damianus in tract. de hac ipsa re.

Respondeo : Paulum vocari Apostolum per antonomasiam, non quia fuerit maior Petro potestate vel auctoritate, sed duabus aliis de causis, quae nihil detrahunt de Primatu Petri. Una fuit, quia plura scripsit, et doctior ac sapientior fuit caeteris : tunc enim fere vocamus eum Apostolum per antonomasiam, quando scripta eius citamus. Altera fuit, quia ad Apostolum proprie ut Apostolum pertinet, plantare Fidem : Paulus autem pluribus in locis plantavit Fidem, quam ullus alius. Nam caeteri Apostoli missi sunt ad certas provincias, Paulus ad omnes Gentes, sine certae provinciae determinatione : et ipse de se ait : Plus omnibus laboravi ¹.

Testatur quoque Hieronymus in cap. V Amos, in illa verba : Qui vocat aquas maris, et effundit eas super faciem terrae ², Paulum non solum plantasse Fidem Christi per totum eum longissimum tractum, qui est ab Hierusalem usque ad Illyricum, ut etiam ipse Paulus ait Rom. XV, sed etiam a mari rubro usque ad Oceanum per totum fere Orbem, ut prius eum terra defecerit, quam studium praedicandi. Itaque in eo, quod est proprium Apostoli, Paulus excelluit, et sicut Petrus dicitur Princeps Apostolorum, quia institutus est Caput et Pastor ovium : ita etiam Paulus dici potest Princeps Apostolorum, quia munus Apostolicum excellentissime adimplevit. Quomodo Virgilius dicitur Princeps Poetarum, et Cicero Princeps Oratorum.

Utramque rationem S. August. paucissimis verbis complexus est lib. III ad Bonif. cap. 3 : « Apostolus, inquit, cum dicitur, si non exprimatur quis Apostolus, non intelligitur nisi Paulus, quia pluribus est epistolis notior, et plus omnibus aliis laboravit. »

Quod autem obiicitur de imaginibus Petri et Pauli, quae ita disponi solent, ut Paulus ad dexteram Petri conspiciatur, multis modis solvi potest. Primum enim, tametsi satis constat, Petrum Paulo auctoritate maiorem fuisse, ut supra docuimus testimonio Cypriani in epist. ad Quintum, Augustini epist. 19. ad Hieron. : Hieronymi epist. 89. ad August. Gregorii hom. 18. in Ezech. : Theodoreti in epist. ad Leonem ; et OEcumenii in I. cap. ad Gal. : tamen etiamsi constaret, Paulum Petro omnibus nominibus anteponendum esse, nihil id Romanis Pontificibus officeret, aut ipsi etiam Petri summo Pontificatui. Non quidem Pontificibus Romanis, quoniam ipsi tam Petrum, quam Paulum praedecessorem et parentem agnoscunt : siquidem uterque Apostolus Romanam Ecclesiam fundavit, et gubernavit, ut praeter alios testatur Irenaeus lib. III, cap. 3. et in urbe Roma uterque per martyrium vitam finivit ; itaque omnis Pauli gloria ad Romanos Pontifices pertinet. Nihil etiam Petri pontificatui officeret summa dignitas et auctoritas Pauli ; quoniam extraordinaria erat, quanta tandem esset.

Quare, quemadmodum in populo Iudaeorum maior erat Moses Aarone, et nihilominus tamen Aaron vere ac proprie summus Pontifex fuit : et non Mosis, sed Aaronis posteri in summa illa dignitate patri successerunt, quoniam potestas Mosis extraordinaria, Aaronis ordinaria erat : ita quoque si admitteremus, extraordinario privilegio Paulum Petro maiorem fuisse ; non propterea negaremus Petrum ordinarium, ac summum Ecclesiae Pontificem fuisse.

Deinde potest etiam responderi : non esse hoc perpetuum, ut in antiquis imaginibus Paulus dexteram partem occupet. Siquidem in iis, quae Romae nunc exstant, ut in quibusdam Paulus cernitur ad dexteram, ita in aliis non paucioribus cernitur ad sinistram : et sicut in diplomatibus Paulus obtinet dexteram, ita in numismatibus obtinet sinistram.

Et fortasse consulto id Veteres observarunt, ut ex duobus summis Apostolis modo unum, modo alterum anteponerent, nimirum, ut eo modo significarent, hos Apostolos vel pares esse inter se, vel certe ignorari, uter alteri praestet : nam etsi Petrus maior est potestate, Paulus maior est sapientia, ut eleganter monet S. Maximus serm. ult. de SS. Petro et Paulo, ubi Petro clavem potentiae, Paulo clavem sapientiae datam esse dicit.

Hinc S. Leo serm. 1. de Nat. Apostol. : « Hos, inquit, gratia Dei in tantum apicem inter omnia Ecclesiae membra provexit, ut eos in corpore, cui caput est Christus, quasi geminum constitueret lumen oculorum : de quorum meritis atque virtutibus nihil diversum, nihil debemus sentire discretum, quia illos et electio pares, et labor similes, et finis fecit aequales. »

Et S. Maximus loc. not. : « Ergo, inquit, Beatus Petrus et Paulus eminent inter universos, et peculiari quadam praerogativa praecellunt : verum inter ipsos quis cui praeponatur, incertum est. Puto enim illos aequales esse meritis, quia aequales sunt passione. »

Et S. Gregorius lib. I Dialog. cap. ult. : « Paulus, inquit, Apostolus Petro Apostolorum primo in principatu Apostolico frater est. »

Tertia quoque responsio adhiberi potest. Nam ut annotavit Antonius Nebrissensis in Annot. ad 50 Scripturae loca, cum duo simul incedebant, olim id observabatur, ut senior et honoratior ad laevam esset, iunior autem latus ei dexterum clauderet, et nonnihil praecederet in signum obsequii : inde enim dicti sunt laterones, et per contractionem latrones, qui dextrum latus nobiliorum hominum defensionis causa tegebant. Id ille probat multis argumentis, sed praecipue testimonio duorum illustrium Poetarum. Nam Ovid. lib. V Fastorum, de sene ait :

Et medius iuvenum, non indignantibus illis,

Ibat, et interior si comes unus erat.

Porro interiorem dici eum, qui ad partem laevam est, ex Virgilio discimus, qui lib. V Aeneidos ait de Cloantho, qui ad sinistram partem Gyae navigabat :

Ille inter navemque Gyae, scopulosque sonantes

Radit iter laevum interior, subitusque priorem

Praeterit.

Addere possumus Eusebii testimonium, qui lib. I de vita Constant. scribit, se vidisse in Palaestina Constantinum adolescentem obeuntem provinciam cum seniore Augusto, semperque ad dexteram eius incedentem : neque dubium esse potest, quin Constantinus adolescens, ac pene privatus in loco minus honorato esset, quam senior Augustus.

Neque his repugnat quod Ambrosius in serm. de Pentec., qui est 61. et Hieronymus in Comment. I. cap. ad Ephes., dicunt, sedere ad partem dexteram esse maioris honoris signum. Nam absolute dextera honoratior est, et praesertim in sedibus recto ordine collocatis : ut si ad parietem ponantur duae sedes, et una alteram non tegat, dubium esse non potest, quin dextera debeatur praestantiori : tamen alia ratio est de incessu, et quando unus alterius latus corpore suo tegit.

Iam igitur credibile est, initio coepisse depingi Paulum ad dexteram Petri ut iuniorem et minorem : nam idcirco in diplomatibus pontificiis ita Paulus ad Petri dexteram collocatur, ut eum praecedat, et ferme totum tegat, quod est argumentum obsequii in Paulo, et dignitatis in Petro. Quod autem postea coeperit pingi ad dexteram, etiam cum Petrum non tegit, vel cum Christus, aut beata Virgo medium locum tenent, ex imperitia factum videtur, nimirum, viderant alicubi Paulum depictum ad dexteram, nec adverterant, sic eum esse ad dexteram, ut Petrum tegeret ; inde existimarunt ob honorem Pauli id fieri, ac propterea, in sedibus quoque, vel cum inter se multum distarent, dexteram partem Paulo tribuerunt.

Caeterum non ob Pauli honorem id a Veteribus factum esse, vel inde probari potest, quod in omnibus aliis rebus semper Petrus Paulo anteponitur. Si nominandi sunt, Petrus praecedit : si in precibus invocandi, praecedit Petrus : si festi dies in eorum honorem celebrandi, prior est Petrus. Cur igitur in imaginibus ordo iste alioqui perpetuus mutaretur ?

Denique, si haec aliquibus non probantur, admitti potest, honoris gratia Paulum a dextris Petri in signis et imaginibus collocari, cuius honoris causae tres potentissimum esse videntur.

Prima, quoniam plus ipse videtur Ecclesiae profuisse, quam Petrus : plures enim ex Gentibus ad Christi Fidem adduxit : plures provincias summo cum labore peragravit : plura scripta eaque utilissima nobis reliquit.

Ecclesia vero in colenda Sanctorum memoria, non tam respicit gradum honoris quem habuerunt in terris, quam utilitatis quam posteris attulerunt : cum enim gratitudinis causa eos honoret, illis maiorem cultum defert, quibus plus debet. Certe Stephanus et Laurentius Diaconi tantum erant, quorum ille S. Iacobo Episcopo et Apostolo, iste S. Sixto summo Pontifici ministravit ; et tamen Ecclesia magis honorat Stephanum quam Iacobum, et Laurentium quam Sixtum, quia clarissima horum Diaconorum martyria toti Ecclesiae mirabiliter praeluxerunt : magis autem Stephanum et Laurentium ab Ecclesia honorari quam Iacobum et Sixtum, vel ex eo perspicitur, quod illorum dies natales octavas habent, istorum non habent.

Pari ratione S. Hieronymus et S. Thomas Aquinas simplices Presbyteri fuerunt : Antonius, Benedictus, Franciscus, ne Presbyteri quidem ; et tamen ab Ecclesia, quod ad cultum attinet, multis sanctis Episcopis, et Martyribus, et summis etiam Pontificibus praeponuntur, quoniam illi scriptis libris, isti Ordinum religiosorum institutione plurimum Ecclesiae profuerunt.

Altera ratio est, quia Paulus Doctor Gentium praecipue fuit, Petrus Iudaeorum ; ut igitur significaret Ecclesia, Gentiles Iudaeis tandem antepositos esse, ab eo qui dixit : Maior serviet minori, Paulum anteposuit Petro.

Tertia ratio esse potest, quoniam Petrus a Christo vocatus fuit, adhuc mortali et quodammodo in sinistris constituto : Paulus autem de coelo vocatus est a Christo immortali, et regnante ac sedente ad dexteram Patris. Atque hanc rationem attingunt etiam Petrus Damiani in epist. ad Desider. quam de hac ipsa quaestione scripsit, Innocentius III. in serm. de Evangel., et S. Thomas lect. 1. in epist. ad Galat.

Addit Petrus Damiani et quartam rationem, quia videlicet Paulus de tribu Beniamin erat, et in ipso Beniamin demonstratus, ac typice expressus in Scripturis : porro Beniamin, etsi postremus erat inter fratres suos, tamen et a patre filius dexterae est appellatus, et a Ioseph omnibus fratribus antepositus. Vide in Genes. cap. XXXV et XLII.